ĐẶT VẤN ĐỀ Du lịch hiện đang phát triển nhƣ một hiện tƣợng tự nhiên của xã hội, xã hội ngày càng phát triển đời sống của con ngƣời càng đƣợc nâng cao, kéo theo đó là nhu cầu về vui chơi, giải trí, nghỉ ngơi ngày càng tăng. Để đáp ứng nhu cầu đó của con ngƣời thì nhiều ngành công nghiệp đã ra đời và phát triển mạnh mẽ.Trong đó, ngành công nghiệp có vai trò hết sức quan trọng đối với đời sống tinh thần đáp ứng các nhu cầu về nghỉ ngơi, giải trí của con ngƣời là ngành công nghiệp không khói hay còn gọi là “Du lịch sinh thái” Việt Nam là một quốc gia có tài nguyên thiên nhiên phong phú và hệ sinh thái đa dạng điển hình.Đây chính là tiềm năng và thế mạnh để phát triển du lịch sinh thái.Tuy nhiên du lịch ở nƣớc ta mới chỉ dừng lại ở du lịch đại chúng. Do đó, vấn đề đặt ra là hƣớng hoạt động du lịch theo hình thức du lịch sinh thái, phát triển du lịch gắn với bảo vệ tài nguyên và góp phần cải thiện chất lƣợng cuộc sống của cộng đồng.Du lịch sinh thái( DLST) là loại hình du lịch dựa vào các giá trị tự nhiên và giá trị văn hóa bản địa đƣợc gắn liền với các hệ sinh thái tự nhiên tại khu vực đó. Các hệ sinh thái đặc trƣng hiện nay đƣợc quản lý và bảo vệ các khu bảo tồn, vƣờn quốc gia và các khu du lịch sinh thái.
Khu du lịch Chùa Hƣơng là một vùng non nƣớc cẩm tú, sơn thuỷ hữu tình, có cảnh đẹp nhất trời Nam. Chùa Hƣơng cũng đƣợc coi là miền đất của đạo Phật với những truyền thuyết mang ý nghĩa đặc thù, đặc biệt lễ hội Chùa Hƣơng là lễ hội dài nhất Việt Nam (bắt đầu từ tháng giêng đến tháng ba âm lịch) và thu hút đƣợc lƣợng khách đông nhất. Tuy nhiên hoạt động du lịch phát triển mạnh mẽ cũng kéo theo những nguy cơ xâm hại lớn về môi trƣờng tài nguyên. Những tác động xấu của hoạt động du lịch lên tài nguyên môi trƣờng ngày càng là nỗi lo không chỉ riêng của ngƣời dân địa phƣơng.
Việc phát triển du lịch đặt ra những thách thức lớn khu du lịch Chùa Hƣơng nhƣ: ô nhiễm môi trƣờng Đât, Nƣớc, Không khí ngày càng gia tăng. Vấn đề xử lý rác 1 thải còn nhiều bất cập. Việc khai thác tài nguyên một cách bừa bãi, không theo quy hoạch đã làm cho một số lƣợng lớn tài nguyên bị cạn kiệt, gây ra những thảm họa lớn đến môi trƣờng. Xuất phát từ thực tế và tính cấp thiết của vấn đề, tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của hoạt động du lịch đến chất lượng môi trường tại khu du lịch Chùa Hương, xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội”.
2 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Một số khái niệm liên quan ( Du lịch sinh thái, môi trƣờng, môi trƣờng du lịch. Du lịch sinh thái Theo tổ chức du lịch thế giới (WTO), 1994: “Du lịch là một tập hợp các hoạt động và dịch vụ đa dạng, liên quan đến việc di chuyển tạm thời của con ngƣời ra khỏi nơi ở thƣờng xuyên của họ nhằm mục đích tiêu khiển, nghỉ ngơi, văn hoá, dƣỡng sức,…và nhìn chung là vì những lí do không phải để kiếm sống” Kể từ khi đƣợc nhận ra nhƣ một hiện tƣợng du lịch vào những năm đầu của thập kỷ 80 (1980), du lịch sinh thái đã phát triển nhanh chóng trở thành hiện tƣợng có tính toàn cầu bởi nó là loại hình du lịch tự nhiên có trách nhiệm bổ trợ cho các mục tiêu bảo tồn thiên nhiên. Theo Hiệp hội du lịch sinh thái quốc tế: “Du lịch sinh thái là du lịch đến những khu thiên nhiên với trách nhiệm góp phần vào công tác bảo tồn môi trƣờng và cải thiện đời sống của ngƣời dân địa phƣơng”. Ở Việt Nam, theo các chuyên gia ở Viện Nghiên cứu và Phát triển Du lịch thì: “Du lịch sinh thái là hình thức du lịch thiên nhiên có mức độ giáo dục cao về sinh thái và môi trƣờng, có tác động tích cực đến việc bảo vệ môi trƣờng và văn hoá, đảm bảo mang lại các lợi ích về tài chính cho cộng đồng địa phƣơng và có đóng góp cho các nỗ lực bảo tồn”.
Nhƣ vậy, xét về bản chất, du lịch sinh thái là loại hình du lịch có các đặc trƣng sau: - Hấp dẫn về tự nhiên - Bền vững về sinh thái - Cải thiện môi trƣờng, bảo tồn thiên nhiên thông qua giáo dục và giải thích nhằm phát triển bền vững tài nguyên du lịch. - Cung cấp những lợi ích cho khu vực và địa phƣơng 3 b. Môi trường du lịch * Môi trường: “ Môi trƣờng bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con ngƣời, có ảnh hƣởng đến đời sống, sản xuất, sựu tồn tại, phát triển của con ngƣời và thiên nhiên” ( Điều 1, Luật BVMT Việt Nam, 1994 ). Nhƣ vậy khái niệm về môi trƣờng, hiểu một cách rộng còn bao gồm cả tài nguyên trong quá trình phát triển của xã hội.
* Môi trường du lịch: Khái niệm môi trƣờng du lịch theo nghĩa rộng là “ Các nhân tố về tƣ nhiên, kih tế- xã hội và nhân văn trong đó có hoạt động du lịch tồn tại và phát triển”. Hoạt động du lịch có mối quan hệ mật thiết với môi trƣờng, khai thác đặc tính của môi trƣờng để phục vụ mục đích phát triển và tác động trở lại góp phần làm thay đổi các đặc tính của môi trƣờng. Sự tồn tại và phất triển của du lịch với tƣ cách là một ngành kinh tế gắn liền với khả năng khai thác tài nguyên, khai thác đặc tính của môi trƣờng xung quanh. Chính vì vậy hoạt động du lịch liên quan một cách chặt chẽ với môi trƣờng hiểu theo nghĩa rộng.
Các cảnh đẹp của thiên nhiên nhƣ núi, sông, biển cả,…các giá trị văn hóa nhƣ các di tích, công trình kiến trúc…hay những đặc điểm và tình trạng môi trƣờng xung quanh là những tiềm năng và điều kiện cho phát triển du lịch. Ngƣợc lại, ở chừng mực nhất định, hoạt động du lịch tạo nên môi trƣờng mới hay góp phần cải thiện môi trƣờng nhƣ việc xây dựng các công viên vui chơi giải trí, các công viên cây xanh, hồ nƣớc nhân tạo, các làng văn háo du lịch…Nhƣ vậy, rõ ràng hoạt động du lịch với môi trƣờng có tác động qua lại, tƣơng hỗ lẫn nhau và nếu khai thác, phát triển hoạt động du lịch không hợp lý có thể sẽ là nguyên nhân làm suy giảm các nguồn tài nguyên, suy giảm chất lƣợng môi trƣờng. Ảnh hƣởng của hoạt động DLST đến môi trƣờng và con ngƣời 4 Du lịch mang lại rất nhiều nguồn lợi cho con ngƣời, kể cả vật chất lẫn tinh thần nhƣ: Mang lại việc làm, thu nhập cho ngƣời dân địa phƣơng, tạo môi trƣờng cho con ngƣời có thể nghỉ ngơi, giải trí…Tuy vậy, hoạt đông du lịch ngày càng phát triển nhƣng vấn đề quản lý lại chƣa chặt chẽ thì những ảnh hƣởng tiêu cực của nó đến môi trƣờng ngày càng rõ rệt. * Tác động của hoạt động du lịch đến môi trƣờng tụ nhiên: Việc hoạt đông của du khách càng đông thì việc sử dụng các tài nguyên sẽ lớn, ảnh hƣởng trực tiếp đến môi trƣờng đất, nƣớc, không khí, làm nhiễu loạn sinh thái, suy giảm đa dạng sinh học.
Lƣợng du khách tăng nên cần có nhiều phƣơng tiện, chỗ lƣu trú, các dịch vụ khác để đáp ứng cho các nhu cầu của khách cũng tăng theo. Đây là thiệt hại lớn cho ngƣời và điều này khó có thể phục hồi lại đƣợc. * Tác động của hoạt động du lịch đến môi trƣờng văn hóa- xã hội: du lịch tạo ra lƣợng du khách trong và ngoài nƣớc ngày càng đông gồm nhiều thành phần, nhiều giai cấp và thƣờng rất khác với nếp sống, lối suy nghĩ của ngƣời dân địa phƣơng. Hoạt động du lịch phát triển, ngƣời dân địa phƣơng quan hệ nhiều với khách du lịch sẽ làm thay đổi các hệ thống giá trị, tƣ cách, cá nhân, quan hệ gia đình, lối sống tập thể, những nghi lễ truyền thống và tổ chức công đồng.
Sự phát triển du lịch đem lại công ăn việc làm tăng thêm thu nhập cho ngƣời dân nhƣng phát triển du lịch cũng ảnh hƣởng đến việc di cƣ một lực lƣợng lao động. Nhập cƣ lao động là một hiện tƣợng khá phổ biến ở các khu du lịch. Lực lƣợng này nếu không quản lý tốt sẽ là mầm mống của tệ nạn và ảnh hƣởng đến trật tự an toàn xã hội địa phƣơng.3 Lƣợc sử vấn đề nghiên cứu 1.1 Trên thế giới Trong vài chục năm gần đây, du lịch trên thế giới phát triển rộng rãi và bắt đầu nảy sinh những ảnh hƣởng tiêu cực đến kinh tế, văn hóa- xã hội và 5 môi trƣờng của lãnh thổ đón khách. Vì thế các nhà du lịch thế giới quan tâm nhiều tới việc nghiên cứu những tác động xấu do du lịch gây ra với môi trƣờng và đề xuất một chiến lƣợc phát triển du lịch tới môi trƣờng.
Ngay từ những năm 1980, khi các vấn đề về phát triển bền vững bắt đầu đƣợc đề cập đã có nhiều nhà nghiên cứu khoa học thực hiện nhằm phân tích những ảnh hƣởng của du lịch đến sự phát triển bền vững. Trọng tâm của các nhà nghiên cứu này nhằm giải thích cho sự cần thiết phải đảm bảo tính trọn vẹn của môi trƣờng sinh thái trong khi tiến hành các hoạt động khai thác tài nguyên phục vụ cho phát triển du lịch tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững. Về sinh thái, du lịch thiên nhiên sau đó đã để lại những quang cảnh hoang tàn. Các loài thú hoang bị quấy nhiễu buộc phải rời bỏ nơi ở hoặc bị tiêu diệt dần, các cánh rừng bị tàn phá để lấy không gian cắm trại, lấy củi đốt hoặc cung cấp hàng lƣu niệm…Ngày nay có nhiều du khách và chính quyền địa phƣơng nhận thấy tác hại của du lịch thiên nhiên đến giá trị của thiên nhiên và mối quan tâm của nhân dân địa phƣơng.
Du lịch thiên nhiên càng phát triển thì những rủi ro nó mang lại cho thiên nhiên và đời sống xã hội càng lớn.Việc xác định sức chứa của một khu du lịch vẫn đang là một thách thức lớn đối với những nhà quản lý và lập kế hoạch.Xác định giới hạn có thể cảm nhận sự thay đổi môi trƣờng sống gây ra bởi hoạt động du lịch, đảm bảo tính bền vững của khu vực…Du lịch tự nhiên phát triển đã nhƣ một loại hình du lịch đến rồi lại chạy xa vô trách nhiệm.