Đối Chiếu Ẩn Dụ Ý Niệm Về Người Phụ Nữ Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt

Bài viết phân tích ẩn dụ về người phụ nữ trong văn học tiếng Anh và tiếng Việt thế kỷ 20, khám phá sự khác biệt và tương đồng trong tư duy văn hóa.

• Tác giả: Phạm Thuỳ Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Quang Năng
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối Chiếu Ẩn Dụ Ý Niệm Về Người Phụ Nữ Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt (Trên Cứ Liệu Các Tác Phẩm Văn Học Thế Kỉ 20)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 0.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 0.1.1. Tổng quan về ẩn dụ ý niệm
• 0.1.2. Tổng quan về ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ
• 0.2. Cơ sở lý luận về đề tài nghiên cứu
• 0.2.1. Cơ sở lý luận về ẩn dụ ý niệm
• 0.2.2. Cơ sở lý luận về văn học Mỹ và văn học Việt Nam thế kỉ 20
• 0.2.3. Cơ sở lý luận về văn hoá và các đặc trưng văn hoá Mỹ và văn hoá Việt Nam
• 0.2.4. Cơ sở lý luận về ngôn ngữ học đối chiếu
• 0.2.5. Khung cơ sở lý thuyết
• 0.2.6. Khung phân tích
• 0.3. Tiểu kết chương 1
• 1. ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ CÓ MIỀN NGUỒN LÀ THỰC THỂ HỮU SINH TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 1.1. Khái quát kết quả nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ có miền nguồn THỰC THỂ HỮU SINH trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 1.2. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC THỂ HỮU SINH trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 1.3. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỘNG VẬT
• 1.4. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC VẬT
• 1.5. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ NGƯỜI KHÁC
• 1.6. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THẾ LỰC SIÊU NHIÊN
• 1.7. Tiểu kết chương 2
• 2. ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ Ý NIỆM CÓ MIỀN NGUỒN LÀ THỰC THỂ VÔ SINH TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 2.1. Khái quát kết quả nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ có miền nguồn THỰC THỂ VÔ SINH trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2. Đối chiếu ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC THỂ VÔ SINH trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.3. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỒ VẬT
• 2.4. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC THỂ TỰ NHIÊN
• 2.5. Ẩn dụ ý niệm NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỒ ĂN
• 2.6. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1: Mô hình văn hóa đa chiều của HOFSTEDE
• Phụ lục 2: Cây ngữ nghĩa (Semantic Tree)
• Phụ lục 3: Thống kê các tiểu loại ẩn dụ về người phụ nữ
• Phụ lục 4: Thống kê dụ dẫn của các tiểu loại ẩn dụ có miền nguồn là THỰC THỂ HỮU SINH
• Phụ lục 5: Thống kê dụ dẫn của các tiểu loại ẩn dụ có miền nguồn là THỰC THỂ VÔ SINH
• Phụ lục 6: Danh mục các tác phẩm văn học Mỹ và Việt Nam được khảo sát trong luận án
• Phụ lục 7: Một số biểu thức ẩn dụ ý niệm tiêu biểu trong văn học Mỹ
• Phụ lục 8: Một số biểu thức ẩn dụ ý niệm tiêu biểu trong văn học Việt Nam
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ẩn Dụ Ý Niệm Về Người Phụ Nữ

Nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt là một lĩnh vực phong phú và đa dạng. Các tác phẩm văn học thế kỷ 20 đã phản ánh rõ nét vai trò và hình ảnh của người phụ nữ trong xã hội. Việc phân tích ẩn dụ giúp hiểu sâu hơn về cách mà ngôn ngữ thể hiện tư duy và văn hóa của mỗi dân tộc.

1.1. Khái Niệm Ẩn Dụ Ý Niệm Trong Ngôn Ngữ

Ẩn dụ ý niệm (ADYN) là một công cụ quan trọng trong ngôn ngữ học tri nhận, giúp chuyển tải các khái niệm trừu tượng thông qua hình ảnh cụ thể. Việc hiểu rõ về ADYN sẽ giúp nhận diện cách mà người phụ nữ được thể hiện trong văn học.

1.2. Vai Trò Của Người Phụ Nữ Trong Văn Hóa

Người phụ nữ không chỉ là nhân vật trong văn học mà còn là biểu tượng của nhiều giá trị văn hóa. Hình ảnh người phụ nữ thường gắn liền với các khái niệm như tình yêu, sự hy sinh và sức mạnh.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Ẩn Dụ

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm, nhưng việc so sánh giữa tiếng Anh và tiếng Việt vẫn còn hạn chế. Các thách thức bao gồm sự khác biệt về văn hóa và ngôn ngữ, cũng như cách mà các tác giả thể hiện hình ảnh người phụ nữ.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Đối Chiếu Ngôn Ngữ

Sự khác biệt trong cấu trúc ngôn ngữ và cách sử dụng từ ngữ giữa tiếng Anh và tiếng Việt tạo ra nhiều khó khăn trong việc đối chiếu ẩn dụ. Điều này đòi hỏi một phương pháp nghiên cứu chặt chẽ và có hệ thống.

2.2. Ảnh Hưởng Của Văn Hóa Đến Ẩn Dụ

Văn hóa ảnh hưởng mạnh mẽ đến cách mà người phụ nữ được miêu tả trong văn học. Các yếu tố như lịch sử, phong tục tập quán và tư duy dân tộc đều góp phần hình thành nên hình ảnh người phụ nữ trong mỗi nền văn hóa.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ý Niệm

Để nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ, cần áp dụng các phương pháp phân tích diễn ngôn và so sánh. Việc sử dụng lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận sẽ giúp làm rõ các mô hình ánh xạ trong ngôn ngữ.

3.1. Phân Tích Diễn Ngôn Văn Học

Phân tích diễn ngôn giúp xác định các ẩn dụ ý niệm trong các tác phẩm văn học. Qua đó, có thể nhận diện được cách mà người phụ nữ được thể hiện và cảm nhận trong từng tác phẩm.

3.2. So Sánh Các Mô Hình Ánh Xạ

So sánh các mô hình ánh xạ giữa tiếng Anh và tiếng Việt sẽ giúp làm rõ sự tương đồng và khác biệt trong cách thể hiện hình ảnh người phụ nữ. Điều này cũng phản ánh tư duy văn hóa của mỗi dân tộc.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Ẩn Dụ

Nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy và dịch thuật. Kết quả nghiên cứu có thể giúp nâng cao chất lượng giảng dạy ngôn ngữ và văn hóa.

4.1. Ứng Dụng Trong Giảng Dạy Ngôn Ngữ

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, giúp học viên hiểu rõ hơn về cách sử dụng ẩn dụ trong văn học và giao tiếp hàng ngày.

4.2. Ứng Dụng Trong Dịch Thuật

Nghiên cứu cũng có thể hỗ trợ trong lĩnh vực dịch thuật, giúp các dịch giả nhận diện và chuyển tải chính xác các ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ từ tiếng Anh sang tiếng Việt và ngược lại.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ý Niệm

Nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt mở ra nhiều hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo. Việc hiểu rõ về ẩn dụ sẽ giúp làm sáng tỏ hơn về tư duy và văn hóa của mỗi dân tộc.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Ẩn Dụ

Nghiên cứu ẩn dụ sẽ tiếp tục phát triển và mở rộng, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa. Việc so sánh giữa các nền văn hóa sẽ giúp làm phong phú thêm kiến thức về ngôn ngữ và văn hóa.

5.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Mới

Cần có thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về ẩn dụ ý niệm trong các tác phẩm văn học khác nhau, từ đó làm rõ hơn về hình ảnh người phụ nữ trong các nền văn hóa khác nhau.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Đối chiếu ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt (trên cứ liệu các tác phẩm văn học thế kỉ 20)" của nghiên cứu sinh Phạm Thuỳ Giang (2023), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hà Quang Năng tại Học viện Khoa học Xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), là một luận án tiến sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu (mã số 9.22.01.24). Luận án được đặt trong bối cảnh bước chuyển mang tính cách mạng của trào lưu ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics) khởi xướng bởi George Lakoff và Mark Johnson (1980) thông qua tác phẩm kinh điển Metaphors We Live By. Công trình này đã làm thay đổi hoàn toàn quan niệm truyền thống vốn chỉ coi ẩn dụ là một biện pháp tu từ mang tính trang trí nghệ thuật hay phương thức chuyển nghĩa từ vựng đơn thuần, nâng tầm ẩn dụ thành một cơ chế tri nhận bản chất: "Ẩn dụ tồn tại khắp nơi trong cuộc sống hàng ngày, không chỉ trong ngôn ngữ mà còn cả trong tư duy và hành động" (Lakoff & Johnson, 1980).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ thực tế: mặc dù lý thuyết ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) đã được ứng dụng rộng rãi trên thế giới và tại Việt Nam, các công trình trước đây đa phần tiếp cận đơn lẻ, tập trung vào tác giả cụ thể (như Trịnh Công Sơn, Nguyễn Bính, Xuân Quỳnh), hoặc khảo sát các miền ý niệm cảm xúc, không gian, thời gian nói chung. Chưa có một công trình liên ngôn ngữ và liên văn hóa nào tiến hành đối chiếu toàn diện, có hệ thống về hệ thống ẩn dụ ý niệm (ADYN) có miền đích là NGƯỜI PHỤ NỮ giữa văn học Mỹ (tiếng Anh) và văn học Việt Nam (tiếng Việt) trong suốt tiến trình biến động thế kỉ 20 trên cả hai trục lớn: miền nguồn THỰC THỂ HỮU SINH và THỰC THỂ VÔ SINH.

Luận án xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu và 3 giả thuyết khoa học tương ứng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những mô hình ẩn dụ ý niệm nào về người phụ nữ xuất hiện với tư cách là ẩn dụ cơ sở và ẩn dụ phái sinh trong văn học Mỹ và văn học Việt Nam thế kỉ 20?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Tần suất xuất hiện, sơ đồ ánh xạ (cross-domain mapping) và cấu trúc tầng bậc của các tiểu loại ẩn dụ này trong hai khối ngữ liệu biểu hiện như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những điểm tương đồng và dị biệt về cơ chế ánh xạ giữa tiếng Anh và tiếng Việt trong các miền nguồn THỰC THỂ HỮU SINH và THỰC THỂ VÔ SINH là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Các yếu tố văn hóa, môi trường tự nhiên, lịch sử xã hội và tư duy dân tộc quy định và lý giải những tương đồng và khác biệt đó ra sao?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được kiểm chứng:

• Giả thuyết 1 (H1): Các ẩn dụ ý niệm về người phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Việt chia sẻ các mô hình ánh xạ phổ quát bắt nguồn từ trải nghiệm nghiệm thân (embodiment) và Chuỗi kết nối vĩ đại của sự tồn tại (The Great Chain of Being).
• Giả thuyết 2 (H2): Tồn tại sự phân hóa rõ nét trong việc kích hoạt các miền nguồn cụ thể và tần suất xuất hiện giữa văn học hai nước do sự khác biệt giữa loại hình văn hóa trọng động - du mục - cá nhân phương Tây (Mỹ) và văn hóa trọng tĩnh - nông nghiệp lúa nước - cộng đồng phương Đông (Việt Nam).
• Giả thuyết 3 (H3): Văn học thế kỉ 20 của cả hai quốc gia phản ánh sự chuyển biến về hệ tư tưởng giới, nơi ẩn dụ văn chương vừa tái hiện định kiến gia trưởng truyền thống vừa bộc lộ các nỗ lực giải phóng phụ nữ thông qua các cơ chế mở rộng, chi tiết hóa và nghi vấn hóa ẩn dụ quy ước.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa tầng: Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm của Lakoff & Johnson (1980), Lý thuyết Ẩn dụ trong văn hóa của Kövecses (2002, 2005, 2010), Mô hình Chuỗi kết nối vĩ đại của sự tồn tại mở rộng (Lakoff & Turner, 1989), Cây ngữ nghĩa tiếng Việt (Hồ Tú Bảo, 2011), và Mô hình các chiều kích văn hóa của Geert Hofstede kết hợp lý thuyết văn hóa học của Trần Ngọc Thêm (1996) và Trần Quốc Vượng (2000).

Quy mô khảo sát bao gồm khối ngữ liệu 3.900 biểu thức ẩn dụ (BTAD) được trích xuất cân bằng tuyệt đối: 1.950 BTAD tiếng Anh (khảo sát qua 10 tác phẩm tiểu thuyết và truyện ngắn kinh điển của các tác giả Mỹ như John Steinbeck, Toni Morrison, Sidney Sheldon...) và 1.950 BTAD tiếng Việt (khảo sát từ 94 tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn tiêu biểu thế kỉ 20 của Nam Cao, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu, Ma Văn Kháng...). Dữ liệu được thu thập từ tháng 11/2018 đến tháng 09/2021, trong đó 501 BTAD tiếng Anh và 637 BTAD tiếng Việt đại diện được phân tích chi tiết.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế về ẩn dụ ý niệm đã trải qua các chặng đường phát triển quan trọng. Kể từ công trình mở đường của Lakoff và Johnson (1980), lý thuyết CMT được mở rộng với Không gian tinh thần (Mental Spaces) của Gilles Fauconnier (1994), Lý thuyết Pha trộn ý niệm (Conceptual Blending Theory) của Fauconnier và Turner (1998, 2002), và lý thuyết Ẩn dụ nguyên cấp (Primary Metaphor) của Joseph Grady (1997). Song song đó, các nghiên cứu chuyên sâu về biểu tượng phụ nữ và giới tính đã ghi nhận nhiều đóng góp mang tính phê phán. Takada, Shinohara, Morizumi và Sato (2000) đã phát hiện ra tính bất đối xứng sâu sắc trong sơ đồ ánh xạ giữa hai giới, chỉ ra các lỗ hổng ánh xạ (mapping gaps) khi chỉ một số loài động vật, thực vật nhỏ bé, dễ thương hoặc thụ động được gán cho phụ nữ, trong khi các thuộc tính mạnh mẽ bị làm mờ. Chin (2011) nghiên cứu các ẩn dụ dung tục trên báo chí Hồng Kông, chỉ ra xu hướng bình thường hóa việc vật hóa thân thể phụ nữ như vũ khí tình dục. López-Rodríguez (2009) khảo sát đối chiếu ẩn dụ về phụ nữ trong tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha, khẳng định ngôn ngữ phản ánh sự thống trị lịch sử của chế độ gia trưởng. Barasa và Opande (2017) khảo sát tục ngữ các bộ tộc Bukusu và Gusii tại châu Phi, chứng minh ẩn dụ động vật và đồ vật củng cố định kiến phụ nữ là phái yếu, lệ thuộc và đóng khung trong không gian gia đình. Các tác giả như Ahmed (2017) tại Nigeria và Akuno, Oloo, Achieng' Lilian (2017) tại Kenya cũng chỉ ra sự tương đồng về nguồn ẩn dụ ẩm thực/đồ ăn nhưng phân hóa theo phong cách cá nhân và biến thể văn hóa cục bộ.

Tại Việt Nam, ngôn ngữ học tri nhận được giới thiệu và phát triển vững chắc qua các công trình tiên phong của Nguyễn Lai (1990), Lý Toàn Thắng (2005, 2008), và Trần Văn Cơ (2007, 2009). Việc nghiên cứu ẩn dụ ý niệm dần chuyển từ giới thiệu lý thuyết sang ứng dụng trên ngữ liệu tiếng Việt. Các tác giả như Nguyễn Thị Bích Hạnh (2011, 2015), Phan Thế Hưng (2009), Nguyễn Thị Bích Hợp (2018), Lê Lâm Thi (2014, 2017), Nguyễn Thị Hồng Phúc (2014), và Lương Ngọc Khánh Phương (2018) đã khai phá các miền ẩn dụ trong thi ca, tục ngữ và diễn ngôn văn hóa. Cụ thể, Nguyễn Thị Bích Hợp (2018) phân tích chi tiết miền nguồn MÓN ĂN để miêu tả phụ nữ trong tiếng Việt; Nguyễn Thị Hồng Phúc (2014) khảo sát ẩn dụ về thân phận phụ nữ trong Truyện Kiều và bản dịch tiếng Anh của Counsell; Lê Lâm Thi (2017) đối chiếu ẩn dụ vẻ đẹp cơ thể phụ nữ giữa tiếng Pháp và tiếng Việt.

Tranh luận học thuật trung tâm nảy sinh giữa hai quan điểm: (1) Tính phổ quát tuyệt đối của ẩn dụ dựa trên cơ sở nghiệm thân chung của loài người (Universal Embodiment), và (2) Tính biến thiên văn hóa và quy định xã hội (Cultural Variation and Social Constructionism). Luận án của Phạm Thuỳ Giang đã định vị chính xác vào giao điểm này. Bằng việc đối chiếu với 2 nghiên cứu quốc tế tiêu biểu là López-Rodríguez (2009) và Takada et al. (2000), luận án vừa chứng minh các lược đồ nghiệm thân phổ quát qua Chuỗi kết nối vĩ đại, vừa làm sáng tỏ những dị biệt sâu sắc được kiến tạo bởi các điều kiện địa văn hóa và hình thái kinh tế - xã hội đặc thù của Mỹ và Việt Nam trong thế kỉ 20.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã đóng góp vào việc phát triển và hoàn thiện các lý thuyết nền tảng của Ngôn ngữ học tri nhận:

1. Mở rộng lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (CMT) và Ẩn dụ trong văn hóa: Luận án bổ sung dữ liệu thực nghiệm liên ngôn ngữ (Anh - Việt), kiểm chứng tính ứng dụng của lý thuyết Kövecses (2005) về các biến thể văn hóa của ẩn dụ. Kết quả chỉ ra rằng ẩn dụ văn chương không tách rời mà là sự phát triển tinh vi dựa trên bốn cơ chế chuyển hóa từ ẩn dụ quy ước (conventional metaphor): mở rộng (extending), chi tiết hóa (elaborating), kết hợp (composing), và nghi vấn hóa (questioning) theo mô hình Lakoff & Turner (1989).
2. Kiểm chứng và cụ thể hóa Chuỗi kết nối vĩ đại của sự tồn tại (The Great Chain of Being): Luận án chứng minh cách thức các nhà văn Mỹ và Việt Nam thế kỉ 20 sử dụng trật tự thứ bậc dọc: $$\text{Thần linh/Thế lực siêu nhiên} \rightarrow \text{Con người} \rightarrow \text{Động vật} \rightarrow \text{Thực vật} \rightarrow \text{Đồ vật/Công trình} \rightarrow \text{Vật chất tự nhiên}$$ để kiến tạo các diễn ngôn về vị thế, thân phận và phẩm giá người phụ nữ, qua đó bộc lộ sự tương tác giữa trật tự thống trị tự nhiên và trật tự quyền lực giới trong xã hội.
3. Thiết lập hệ thống mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):
   • Mệnh đề 1 (P1): Sự tương đồng về miền nguồn giữa hai ngôn ngữ phản ánh bản chất phổ quát của nhận thức loài người bắt nguồn từ sự tương tác thể chất với môi trường thế giới khách quan.
   • Mệnh đề 2 (P2): Sự phân hóa về các miền nguồn chuyên biệt và các thuộc tính được chọn lọc để ánh xạ chịu sự chi phối trực tiếp từ mô hình văn hóa nông nghiệp lúa nước (Việt Nam) so với mô hình văn hóa công nghiệp - du mục (Mỹ).
   • Mệnh đề 3 (P3): Tần suất và chiều hướng đánh giá giá trị (thẩm mỹ, đạo đức, vị thế) trong các BTAD là chỉ dấu đo lường mức độ biến động của bình đẳng giới trong mỗi nền văn hóa qua từng giai đoạn lịch sử.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp hài hòa ba trụ cột lý thuyết:

• Trụ cột tri nhận: Lý thuyết ADYN (Lakoff & Johnson, 1980; Kövecses, 2010).
• Trụ cột phân loại bản thể: Cây ngữ nghĩa VLSP (Hồ Tú Bảo, 2011) chia thành hai đại miền nguồn: THỰC THỂ HỮU SINH (Động vật, Thực vật, Người khác, Thế lực siêu nhiên) và THỰC THỂ VÔ SINH (Đồ vật, Thực thể tự nhiên, Đồ ăn).
• Trụ cột văn hóa - xã hội: Khung chiều kích văn hóa đa chiều của Geert Hofstede (gồm các chỉ số PDI - Khoảng cách quyền lực, IDV - Chủ nghĩa cá nhân, MAS - Tính nam/Tính nữ, UAI - Mức độ tránh bất định) kết hợp loại hình văn hóa của Trần Ngọc Thêm (văn hóa gốc nông nghiệp trọng âm/trọng tình vs văn hóa gốc du mục trọng dương/trọng lý).

Luận án tuân thủ sự điều chỉnh quan trọng của Lakoff và Johnson (2003) tại phần Lời bạt (Afterword) cuốn Metaphors We Live By:

"Việc phân chia ẩn dụ thành ba loại - định hướng, bản thể và cấu trúc - là không tự nhiên. Mọi ẩn dụ đều mang tính cấu trúc (vì chúng ánh xạ cấu trúc này sang cấu trúc khác); mọi ẩn dụ đều mang tính bản thể (vì chúng tạo ra các thực thể ở miền đích) và nhiều ẩn dụ mang tính định hướng (vì chúng ánh xạ các lược đồ hình ảnh định hướng)."

Do đó, luận án không phân chia cơ học theo cấu trúc/bản thể/định hướng mà tổ chức dữ liệu theo miền nguồn và phân tích đa tầng cơ chế ánh xạ, lược đồ hình ảnh và giá trị biểu đạt. Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được giới hạn chặt chẽ trong văn bản văn học viết xuất bản trong thế kỉ 20, loại trừ khẩu ngữ đời thường tự phát hoặc văn bản hành chính khoa học.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                            KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG THỂ                               |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|       CƠ CHẾ ÁNH XẠ XUYÊN MIỀN & BIỂU HIỆN NGỮ NGHĨA TRONG VĂN HỌC THẾ KỈ 20      |
|    (Mở rộng - Extending | Chi tiết hóa - Elaborating | Kết hợp - Composing)       |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|         LÝ GIẢI LIÊN VĂN HÓA & TƯ DUY DÂN TỘC (HOFSTEDE / TRẦN NGỌC THÊM)         |
|        (Cá nhân vs Cộng đồng | Trọng động vs Trọng tĩnh | Gia trưởng vs Giải phóng)|
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận thực chứng - tri nhận (Cognitivist / Cognitive Realism), kết hợp thuyết kiến tạo xã hội để xem xét ngôn ngữ như một hiện thực tâm lý phản ánh văn hóa. Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp hội tụ song song (convergent mixed-methods design), trong đó định lượng giữ vai trò thống kê tần suất phân bố, tỷ lệ phần trăm các miền nguồn, và định tính giữ vai trò phân tích diễn ngôn ngữ nghĩa, cấu trúc ánh xạ và bình giải văn hóa.

Quy mô mẫu được xác định dựa trên tiêu chí đại diện và cân đối:

• Ngữ liệu tiếng Anh (văn học Mỹ): 10 tác phẩm tiêu biểu thế kỉ 20, bao gồm các tiểu thuyết trường thiên và truyện ngắn nổi tiếng phản ánh xã hội Mỹ qua các thời kỳ: thập niên 1920 (Jazz Age), Đại suy thoái thập niên 1930, Thế chiến II, phong trào nữ quyền thập niên 1960 và giai đoạn đương đại.
• Ngữ liệu tiếng Việt: 94 tác phẩm (truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết) trích từ các tuyển tập văn học hiện thực phê phán 1930-1945, văn học cách mạng kháng chiến chống Pháp - chống Mỹ 1945-1975, và văn học thời kỳ Đổi mới sau 1986.
• Tiêu chí lựa chọn: Tác phẩm được sáng tác, xuất bản trong thế kỉ 20; có chủ đề hoặc nhân vật trung tâm là phụ nữ; mật độ xuất hiện BTAD phong phú.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nhận diện ẩn dụ tuân thủ nghiêm ngặt Quy trình Nhận diện Ẩn dụ (Metaphor Identification Procedure - MIP) do Nhóm Pragglejaz (2007) thiết lập qua 4 bước:

1. Đọc toàn bộ tác phẩm văn học để nắm bắt tổng thể ngữ cảnh và chủ đề diễn ngôn.
2. Xác định các đơn vị từ vựng (lexical units) tiềm năng trong phát ngôn miêu tả người phụ nữ.
3. Xác định nghĩa ngữ cảnh (contextual meaning) của đơn vị từ vựng và tra cứu nghĩa cơ bản (basic meaning) đương đại (cụ thể hơn, trực tiếp hơn, gắn với trải nghiệm thể chất/lịch sử) thông qua các từ điển chuẩn mực: Oxford Learner's Dictionaries, Online Etymology Dictionary (đối với tiếng Anh) và Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (đối với tiếng Việt).
4. So sánh nghĩa ngữ cảnh và nghĩa cơ bản; nếu có sự xung đột/chuyển đổi nghĩa nhưng có thể hiểu được thông qua liên tưởng tương đồng hoặc cấu trúc chiếu xạ, đơn vị đó được gắn nhãn là biểu thức ẩn dụ (BTAD).

Sau khi nhận diện, các BTAD được mã hóa theo hệ thống ký hiệu: [Ngôn ngữ: TA/TV] + [Mã tác phẩm] + [Số thứ tự ví dụ]. Nghiên cứu áp dụng phương pháp chuyên gia với hội đồng gồm 10 giảng viên tiếng Anh đại học thẩm định và hiệu đính bản dịch các BTAD tiếng Anh sang tiếng Việt, đảm bảo tính chuẩn xác và trung thực của nghĩa đen và nghĩa chiếu xạ.

Tam giác đạc (Triangulation) được thực thi nghiêm ngặt:

• Tam giác đạc dữ liệu (Data triangulation): Kết hợp ngữ liệu đa tác giả, đa thể loại, trải dài qua nhiều thập kỷ của thế kỉ 20.
• Tam giác đạc lý thuyết (Theoretical triangulation): Đối chiếu giữa CMT của Lakoff, nhân học văn hóa của Hofstede và loại hình học văn hóa Việt Nam.
• Tam giác đạc nhà nghiên cứu/chuyên gia (Investigator triangulation): Kiểm định chéo qua nhóm 10 chuyên gia ngôn ngữ.

Data và phân tích

Tổng số 3.900 BTAD thu thập được chia đều thành 1.950 BTAD tiếng Anh và 1.950 BTAD tiếng Việt. Trong đó:

• Đại diện đưa vào phân tích sâu trong phụ lục và luận án: 501 BTAD tiếng Anh và 637 BTAD tiếng Việt.
• Dữ liệu được phân tích định lượng bằng kỹ thuật thống kê mô tả, lập bảng chéo (cross-tabulation) so sánh tỷ lệ giữa hai ngôn ngữ đối với từng tiểu loại miền nguồn.
• Đối với mỗi mô hình ẩn dụ, sơ đồ ánh xạ (mapping matrix) được xây dựng chi tiết từ các thuộc tính nguồn ($S_1, S_2, \dots, S_n$) sang các thuộc tính đích ($T_1, T_2, \dots, T_n$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự tương đồng về các mô hình ẩn dụ cơ sở mang tính phổ quát nhân loại: Cả văn học Mỹ và văn học Việt Nam đều sử dụng hai đại miền nguồn THỰC THỂ HỮU SINH và THỰC THỂ VÔ SINH để tri nhận về người phụ nữ, khẳng định tính phổ quát của trải nghiệm nghiệm thân và cấu trúc Chuỗi kết nối vĩ đại. Các mô hình cơ bản xuất hiện xuyên suốt ở cả hai nền văn học bao gồm: NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỘNG VẬT, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC VẬT, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỒ VẬT, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ ĐỒ ĂN, NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC THỂ TỰ NHIÊN (LỬA, NƯỚC, ÁNH SÁNG).

2. Sự dị biệt sâu sắc trong tần suất và việc lựa chọn tiểu miền nguồn:

   • Trong miền THỰC THỂ HỮU SINH: Tiếng Việt thể hiện ưu thế vượt trội ở ẩn dụ NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC VẬT (các loài hoa dân dã như hoa sen, hoa bèo, hoa chanh, hoa xoan, cúc, tầm xuân...) phản ánh sự gắn bó mật thiết với tự nhiên của nền nông nghiệp lúa nước. Ngược lại, tiếng Anh chiếm tỷ lệ cao hơn ở các ẩn dụ ĐỘNG VẬT mang tính chủ động hoặc săn đuổi (predator/prey, chim muông hoang dã, mèo hoang, thú cưng trong nhà).
   • Trong miền THỰC THỂ VÔ SINH: Tiếng Việt xuất hiện dày đặc ẩn dụ NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ HÀNG HÓA, VẬT DƠ BẨN, VẬT THAY THẾ, BÈO BỌT phản ánh thân phận cùng cực, bị mua bán, trao đổi của người phụ nữ trong xã hội thực dân nửa phong kiến (như trong các tác phẩm của Nam Cao, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng). Trong khi đó, văn học Mỹ kích hoạt mạnh mẽ các ẩn dụ NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ MÁY MÓC (engines, automobiles, precision tools), CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG kiên cố, phản ánh xã hội công nghiệp cơ giới hóa và lối tư duy duy lý, thực dụng.

3. Tính bất đối xứng trong các lược đồ hình ảnh và điểm sáng tri nhận: Khi ánh xạ miền ĐỒ ĂN, cả hai ngôn ngữ đều sử dụng các từ chỉ vị ngọt, đồ ngọt (sugar, honey, candy, kẹo, mật ong, mía lùi) để biểu đạt sự hấp dẫn tính dục hoặc vẻ đáng yêu. Tuy nhiên, tiếng Việt mở rộng sang các món ăn thường nhật gắn với thân phận bình dân, lam lũ (cơm nguội, bát canh rau muống, củ sắn, khoai lang), trong khi tiếng Anh tập trung vào món tráng miệng, đồ uống tinh chế mang tính tiêu dùng cá nhân.

4. Sự khúc xạ của biến động lịch sử thế kỉ 20 lên diễn ngôn ẩn dụ:

   • Văn học Việt Nam giai đoạn 1945-1975 ghi nhận bước chuyển biến ngoạn mục: người phụ nữ từ hình ảnh "nô lệ", "bèo bọt" chuyển hóa thành NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ CHIẾN BINH, THÉP, LỬA THÙ HẬN, CÂY TÙNG CÂY BÁCH nâng đỡ hậu phương.
   • Văn học Mỹ giai đoạn sau thập niên 1960 (hậu Nữ quyền làn sóng thứ hai) bộc lộ sự nghi vấn hóa sâu sắc đối với các ẩn dụ truyền thống: phụ nữ không còn là "thú cưng" (kitten, doll) trong lồng kính mà trở thành thực thể tự chủ, nổi loạn, phá vỡ các cấu trúc áp chế nam quyền.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp minh chứng thực nghiệm vững chắc cho thấy ẩn dụ ý niệm là sản phẩm đồng kiến tạo giữa các xung động sinh học - nghiệm thân và các bộ lọc văn hóa - xã hội. Luận án mở rộng phạm vi ứng dụng của CMT vào địa hạt phân tích diễn ngôn văn học so sánh.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình kết hợp giữa MIP, Cây ngữ nghĩa VLSP và phương pháp so sánh đối chiếu 2 chiều có kiểm định chuyên gia, tạo thành một khung phương pháp mẫu mực có thể tái sử dụng cho các nghiên cứu đối chiếu liên ngôn ngữ khác (Việt - Hán, Việt - Pháp, Việt - Hàn).
• Về mặt ứng dụng thực tiễn:
  • Dịch thuật văn học: Cung cấp cẩm nang tra cứu và giải mã 3.900 biểu thức ẩn dụ, giúp các dịch giả nhận diện được sự khác biệt về khoảng trống văn hóa để lựa chọn chiến lược dịch tương đương chức năng thay vì dịch thô từ vựng.
  • Giảng dạy ngôn ngữ (ELT và VSL): Giúp người học tiếng Anh hiểu sâu sắc các tầng nghĩa hàm ẩn trong văn học Mỹ và giúp người nước ngoài học tiếng Việt thấu hiểu nhân sinh quan và tâm thức của người Việt.
• Về mặt chính sách và xã hội: Cung cấp cứ liệu ngôn ngữ học phê phán giúp các cơ quan truyền thông, giáo dục và hoạch định chính sách bình đẳng giới nhận diện và loại bỏ các định kiến giới ẩn tàng trong sách giáo khoa, tác phẩm văn học và diễn ngôn đại chúng.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Sự bất đối xứng về số lượng tác phẩm khảo sát: Mặc dù số lượng BTAD được cân bằng tuyệt đối (1.950 BTAD mỗi ngôn ngữ), số lượng đầu sách khảo sát có sự chênh lệch (10 tác phẩm Mỹ so với 94 tác phẩm Việt Nam) do đặc thù độ dài tác phẩm văn học Việt Nam thế kỉ 20 phần lớn là truyện ngắn và truyện vừa trích trong các tuyển tập.
2. Giới hạn không gian địa lý của ngữ liệu tiếng Anh: Luận án mới chỉ tập trung vào văn học Mỹ bản xứ, chưa mở rộng sang các biến thể tiếng Anh khác như Anh - Anh, Anh - Úc hay Anh - Canada.
3. Giới hạn loại hình văn bản: Nghiên cứu chỉ tập trung vào văn học viết thế kỉ 20, chưa bao quát diễn ngôn hội thoại đời thường thế kỉ 21 hoặc diễn ngôn truyền thông số đa phương thức.

Định hướng nghiên cứu tiếp nối trong 5-10 năm tới:

• Mở rộng nghiên cứu diachronic (lịch đại) khảo sát ẩn dụ về phụ nữ trong văn học mạng và mạng xã hội thế kỷ 21.
• Tiến hành nghiên cứu đối xứng song song: Đối chiếu hệ thống ẩn dụ ý niệm về NGƯỜI ĐÀN ÔNG (MEN AS...) trong tiếng Anh và tiếng Việt để đánh giá toàn diện bức tranh tương quan giới.
• Ứng dụng ngôn ngữ học ngữ liệu tính toán (Corpus Linguistics) và trí tuệ nhân tạo (NLP) để tự động hóa việc trích xuất và phân loại ẩn dụ trên quy mô hàng triệu câu văn.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu có sức ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Là tài liệu tham khảo nền tảng cho các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận, ngôn ngữ học đối chiếu và văn học so sánh tại Việt Nam. Kết quả của luận án dự báo sẽ là nguồn trích dẫn quan trọng cho các luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ trong ngành.
• Ảnh hưởng văn hóa - xã hội: Góp phần làm sáng tỏ chân dung tinh thần của người phụ nữ qua một thế kỷ biến động dữ dội của lịch sử dân tộc, tôn vinh những giá trị nhân văn cao đẹp của phụ nữ Việt Nam trong sự so sánh tương quan với nền văn hóa Mỹ.
• Ảnh hưởng quốc tế: Đưa cứ liệu ngôn ngữ và văn học Việt Nam vào bản đồ nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận quốc tế, chứng minh tính phong phú và độc đáo của ngữ liệu tiếng Việt trong việc kiểm chứng các lý thuyết ngôn ngữ hiện đại.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu đối chiếu mẫu mực, chuẩn hóa từ khung lý thuyết, quy trình nhận diện MIP đến phương pháp xử lý dữ liệu định tính - định lượng.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học - ngôn ngữ: Sử dụng làm giáo trình chuyên đề về Ngôn ngữ học tri nhận, Ngữ nghĩa học, Phân tích diễn ngôn và Văn học Mỹ/Việt Nam thế kỉ 20.
• Dịch giả văn học và chuyên gia ngôn ngữ ứng dụng: Nắm vững cơ chế ánh xạ ẩn dụ để xử lý thỏa đáng các bất đồng văn hóa trong quá trình biên dịch tác phẩm văn học hai chiều Anh - Việt.
• Các tổ chức thúc đẩy bình đẳng giới và nhà giáo dục: Có cơ sở dữ liệu ngôn ngữ học xác thực để xây dựng các chương trình nâng cao nhận thức về giới, xóa bỏ định kiến giới trong ngôn ngữ và truyền thông.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc vận dụng và mở rộng thành công mô hình Chuỗi kết nối vĩ đại của sự tồn tại (The Great Chain of Being) của Lakoff & Turner (1989) kết hợp với mô hình văn hóa đa chiều của Hofstede vào địa hạt văn học đối chiếu Anh - Việt. Luận án đã chứng minh trật tự thứ bậc bản thể không cố định mà bị tái cấu trúc bởi các hình thái kinh tế - văn hóa: văn hóa nông nghiệp lúa nước Việt Nam tái cấu trúc các nấc thang Thực vật - Đồ vật thành biểu tượng của sự hy sinh và thân phận bèo bọt, trong khi văn hóa công nghiệp Mỹ tái cấu trúc nấc thang Động vật - Máy móc thành công cụ của sự cạnh tranh và cá nhân hóa.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây là gì? Trả lời: Luận án đã khắc phục triệt để tính chủ quan, cảm tính trong việc thu thập và phân loại ẩn dụ của các nghiên cứu trước đây (vốn chỉ dựa vào trực giác tác giả hoặc liệt kê phân tán) bằng việc: (1) Áp dụng quy trình nhận diện nghiêm ngặt 4 bước MIP của Nhóm Pragglejaz; (2) Sử dụng Cây ngữ nghĩa chuẩn hóa VLSP của Viện Công nghệ Thông tin; (3) Thiết lập hội đồng chuyên gia 10 giảng viên đại học thẩm định chéo bản dịch và sơ đồ ánh xạ; (4) Khảo sát dung lượng mẫu lớn và cân đối tuyệt đối (3.900 BTAD).

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất thu được từ khối dữ liệu là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nằm ở sự nghịch lý trong ẩn dụ NGƯỜI PHỤ NỮ LÀ THỰC THỂ TỰ NHIÊN (LỬA). Trong văn học Mỹ, LỬA chủ yếu được ánh xạ với ngọn lửa dục vọng, đam mê cá nhân thiêu đốt hoặc sự hủy diệt, thì trong văn học Việt Nam thế kỉ 20, LỬA vừa biểu trưng cho ngọn lửa ấm giữ gìn hạnh phúc gia đình (bếp lửa), vừa là ngọn lửa căm thù ngùn ngụt tôi luyện người phụ nữ thành chiến sĩ cách mạng, phản ánh sự chuyển hóa mang tính chính trị hóa độc đáo của ngôn ngữ văn học Việt Nam thời chiến.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp (replication protocol) minh bạch không? Trả lời: Có. Luận án cung cấp quy trình tái lập hoàn chỉnh tại Chương 1 và hệ thống 8 phụ lục chi tiết, bao gồm: tiêu chí chọn tác phẩm, mã hóa ngữ liệu, 4 bước nhận diện MIP, từ điển đối chiếu, bảng cây ngữ nghĩa, và danh mục liệt kê tường minh 501 BTAD tiếng Anh và 637 BTAD tiếng Việt có đầy đủ ngữ cảnh và phân tích ánh xạ.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Luận án định hình lộ trình nghiên cứu 10 năm với 3 trục chính: (1) Mở rộng phạm vi ngữ liệu sang ẩn dụ đa phương thức (Multimodal Metaphor) kết hợp văn bản và hình ảnh trong điện ảnh và quảng cáo; (2) Thực hiện nghiên cứu thực nghiệm tâm lý - thần kinh ngôn ngữ học (Psycholinguistics / Eye-tracking) đo lường thời gian xử lý tri nhận của người bản ngữ khi tiếp nhận ẩn dụ văn chương; (3) Xây dựng cơ sở dữ liệu ngữ liệu số hóa gán nhãn ẩn dụ ý niệm phục vụ công nghệ dịch máy và xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm phong phú thêm cơ sở lý luận của Ngôn ngữ học tri nhận, chứng minh năng lực giải thích mạnh mẽ của Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm và Chuỗi kết nối vĩ đại của sự tồn tại trong phân tích văn học đối chiếu.
2. Công trình đã khảo sát toàn diện và xử lý khối ngữ liệu đồ sộ gồm 3.900 biểu thức ẩn dụ, xác lập các mô hình ánh xạ chi tiết cho hai đại miền nguồn THỰC THỂ HỮU SINH và THỰC THỂ VÔ SINH trong văn học Mỹ và Việt Nam thế kỉ 20.
3. Nghiên cứu đã làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy: sự tương đồng giữa hai ngôn ngữ phản ánh tính phổ quát của trải nghiệm nghiệm thân nhân loại, trong khi sự dị biệt phản ánh dấu ấn sâu sắc của loại hình văn hóa nông nghiệp lúa nước - cộng đồng (Việt Nam) đối sánh với văn hóa công nghiệp - du mục - cá nhân (Mỹ).
4. Luận án tái hiện sinh động sự chuyển biến trong nhận thức xã hội về vị thế người phụ nữ qua các thời kỳ lịch sử của thế kỉ 20, từ thân phận bị áp chế, định kiến đến quá trình tự khẳng định và giải phóng.
5. Thiết lập một khung phương pháp luận kết hợp liên ngành chuẩn xác, mở ra 3 hướng nghiên cứu mới về ẩn dụ đa phương thức, ngôn ngữ học ngữ liệu tính toán và nghiên cứu giới tính học so sánh.
6. Thành quả của luận án là nguồn ngữ liệu học thuật có giá trị lý luận và ứng dụng thực tiễn to lớn cho công tác giảng dạy ngôn ngữ, lý thuyết dịch thuật, phê bình văn học và nghiên cứu văn hóa tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Dẫn đề Để có một cái nhìn tổng quát về tình hình nghiên cứu ADYN và ADYN về người phụ nữ, chúng tôi tổng hợp và hệ thống hoá các giáo trình, chuyên khảo, luận án, bài báo khoa học và các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài nghiên cứu. Nội dung phần tổng quan được sắp xếp theo trình tự thời gian và theo vấn đề nghiên cứu nhằm làm nổi bật sự thay đổi trong cách nhìn nhận và nghiên cứu về bản chất ẩn dụ.

Chúng tôi phân tích các nghiên cứu này từ khái quát đến cụ thể, từ cái chung đến cái riêng, bắt đầu từ việc tổng quan các công trình nghiên cứu về ADYN nói chung, từ đó khai thác các nghiên cứu về ẩn dụ về người phụ nữ trong cả ngôn ngữ ở nước ngoài lẫn trong nước. Từ đây, chúng tôi tìm ra các khoảng trống nghiên cứu mà các nghiên cứu trước đây chưa đề cập đến, qua đó thiết lập cơ sở lý luận và thực tiễn cho luận án. Tổng quan về ẩn dụ ý niệm 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới về ẩn dụ ý niệm Về những phát triển trong lý thuyết ẩn dụ, trải qua nhiều năm, lý thuyết về ẩn dụ ngày càng phát triển và đi vào chiều sâu, từ đó khắc hoạ một bức tranh ngày càng rõ nét về việc ẩn dụ cấu trúc tư duy như thế nào.

Trước hết lý thuyết tri nhận về ẩn dụ bắt nguồn từ Lakoff giúp cho danh tiếng của ông vượt ra ngoài phạm vi thuần tuý ngôn ngữ học và thổi một luồng gió mới cho việc phát triển lý thuyết ẩn dụ. Năm 1980, Lakoff và Johnson [137] đã xuất bản quyển “Metaphors we live by” (Chúng ta sống bằng ẩn dụ) – quyển sách trình bày về lý thuyết ADYN và được xem là xương sống cho rất nhiều nghiên cứu về ẩn dụ sau này. Hai ông đã nhìn nhận và nghiên cứu ẩn dụ thông qua các lĩnh vực kinh nghiệm. Họ cho rằng ẩn dụ là hiện tượng tri nhận hơn là hiện tượng ngôn ngữ và những BTAD tiếng Anh bắt gặp trong ngôn ngữ chính là cái phản ánh các ẩn dụ tồn tại ở các bậc tầng ý niệm.

Như vậy bản chất và chức năng của NNHTN nói chung và ẩn dụ tri nhận nói riêng là nghiên cứu cách con người nhìn nhận và đánh giá thế giới qua lăng kính ngôn ngữ và văn hoá dân tộc [126], [127], [128], [130]. Một tiến bộ quan trọng trong lý thuyết ẩn dụ là nghiên cứu ADYN chỉ ra rằng kinh nghiệm hàng ngày, kinh nghiệm cảm giác của con người là cơ sở đưa ra các đánh giá chủ quan của nhận thức ngôn ngữ [107], [108]. Các nhà tri nhận học như Lakoff, Johnson và Turner có nhiều mới lạ trong tư tưởng khi phát hiện ra ý niệm tổng quát ẩn sau những phát ngôn ẩn dụ khác nhau. Nói cách khác, các ông đi tìm những ý niệm tổng quát thông qua cách hệ thống hóa những ý niệm đặc thù.

Thay vì tìm cách giải thích các ý niệm chứa đựng trong mỗi ẩn dụ (nghĩa là trong mỗi diễn đạt ngôn ngữ), vốn là nền tảng cho sự xuất hiện của chúng, các ông đã tìm 7 ra nguồn gốc của sự dịch chuyển nghĩa trong ẩn dụ, đó chính là ánh xạ xuyên lãnh vực. Tiếp theo đó, nhiều công trình nghiên cứu quan trọng về ADYN dần được các nhà ngôn ngữ học thực hiện và phát triển. Fauconnier [94] đã phát triển lý thuyết về không gian tinh thần để khảo sát các quá trình kết cấu nghĩa. Năm 1996, Fauconnier và Sweetser [95] đã biên soạn và tổng hợp 12 bài viết nhằm mở rộng khung không gian tinh thần trong “Spaces, Worlds and Grammar”.

Sau đó, Fauconnier kết hợp với Turner [96] để phát triển lý thuyết này thành lý thuyết về sự pha trộn ý niệm, từ đó phân tích quá trình hình thành một số hỗn dụ. Nội dung quan yếu của lý thuyết này là việc xây dựng nghĩa thường gắn với sự hợp nhất cấu trúc. Các nhà lý luận về pha trộn cho rằng quá trình pha trộn ý niệm là một hoạt động tri nhận cơ bản và chung, đóng vai trò trung tâm trong cách chúng ta tư duy và tưởng tượng. Grady, Oakley và Coulson [111] cũng cho rằng lý thuyết Pha trộn ý niệm và lý thuyết ADYN bổ sung (complementary) cho nhau hơn là cạnh tranh và loại trừ nhau.

Ngoài tính chất bổ sung, Evans và Green [93] cũng cho rằng hai lý thuyết này đề cập đến các hiện tượng nhất định không được giải thích bởi lý thuyết còn lại. Ví dụ lý thuyết Pha trộn miêu tả về cấu trúc nổi bật (emergent structure) - nghĩa khác lạ (novel meaning): nghĩa không chỉ đơn thuần là nghĩa tổng thể của các bộ phận cấu thành nó, trong khi lý thuyết ADYN thì không. Nguyên nhân là do lý thuyết ADYN dựa vào mô hình 2 miền (2 - domain model). Fauconnier và Turner [96] cho rằng khả năng của con người trong việc pha trộn hoặc hợp nhất ý niệm có thể là cơ chế chính tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển các hành vi cao cấp của con người, những hành vi phụ thuộc vào khả năng biểu tượng phức tạp.

Những hành vi này bao gồm các lễ nghi, sản xuất, nghệ thuật, sử dụng công cụ và ngôn ngữ. Về các ứng dụng của lý thuyết ẩn dụ, những năm gần đây, các nghiên cứu về tri nhận nói chung và ADYN nói riêng có chiều hướng chú trọng tính ứng dụng. Nói về tính ứng dụng của ADYN, theo Croft và Cruse [87], mục đích chính của Lakoff trong việc phát triển lý thuyết ADYN là tìm hiểu các ánh xạ giữa hai miền nguồn và đích và lý giải thông qua lý lẽ và hành vi của con người, từ đó ứng dụng lý thuyết này vào các lĩnh vực cụ thể. Bản thân Lakoff và Johnson luôn cố gắng hoàn thiện học thuyết ẩn dụ tri nhận của mình và mở rộng phạm vi ứng dụng học thuyết này sang nhiều lĩnh vực khác nhau.

Đến nay, lý thuyết ADYN đã được sử dụng trong các lĩnh vực như văn học [103], [140], [176], [177], triết học [119], [138], toán học [139], chính trị [84], [132], [134], [135], kinh tế [78], [113], giáo dục [144], đạo đức [120], tôn giáo [165], pháp luật [181], [182], quảng cáo [151] và diễn ngôn truyền thông [153] hay về các đối tượng tri nhận như cảm xúc [91], [123], [124], [125], [126], [148], điệu bộ cử chỉ [86], sự thay đổi ngữ nghĩa [169], cơ thể người [119], âm nhạc [185], nghệ thuật [121], đồ ăn [74], tình yêu [147], tình dục [179] với sự đa dạng trong ngữ liệu nghiên cứu. 8 Cụ thể, trong lĩnh vực văn học, Lakoff và Turner [140] đã cho thấy ADYN là vấn đề trung tâm được sử dụng trong tục ngữ hay văn học. Năm 1996, Turner [177] đã chứng minh ADYN là yếu tố quan trọng trong việc sáng tác các truyện ngụ ngôn và các sản phẩm phổ biến khác của trí tưởng tượng văn học. Lĩnh vực chính trị và luật pháp cũng ghi nhận những ứng dụng quan trọng của lý thuyết ADYN.

Winter [183] nêu bật vai trò quan trọng của ẩn dụ trong lập luận pháp lý, theo đó ẩn dụ trở thành một công cụ pháp lý quyền lực trong đời sống xã hội. Năm 1992, Lakoff [132] phân tích cách chính phủ Mỹ sử dụng ẩn dụ để thuyết phục nhân dân về cuộc chiến vùng Vịnh, đồng thời làm rõ vai trò của ADYN trong việc hoạch định các chính sách ngoại giao. Một lĩnh vực dường như rất cụ thể, không mang tính nghiệm thân là toán học cũng được Lakoff và Núñez [139] chứng minh rằng hoàn toàn mang tính ẩn dụ với các ẩn dụ như CON SỐ LÀ CÁC ĐIỂM TRÊN ĐƯỜNG THẲNG hay CON SỐ LÀ NHỮNG TẬP HỢP. Hai ông đã tiến hành một nghiên cứu lớn về cấu trúc ẩn dụ của toán học bao gồm số học, lý thuyết tập hợp và logic, hình thức, vô hạn, và cuối cùng là toán học cao cấp cổ điển.

Ngôn ngữ học tri nhận sử dụng lý thuyết ẩn dụ để lý giải các khía cạnh của ngôn ngữ với các nghiên cứu chính về cách ngôn ngữ cấu trúc không gian [173], không gian và tri nhận không gian [77], ngữ pháp tri nhận [141], [142], [143], ngữ pháp cấu trúc tri nhận [105], [106]), ngữ nghĩa khung [97], [98], [99], [100], [170], ngữ nghĩa học ý niệm [116], [117], [118], [174]. Đối tượng tri nhận được nhiều nhà tri nhận học quan tâm là vấn đề tình cảm của con người bởi đó là vấn đề thường nhật nhất, gần gũi nhất của mỗi con người. Nghiên cứu nổi bật gần đây của Esenova [91] đề cập đến 3 miền đích cùng lúc nên có thể miêu tả các trải nghiệm tình cảm phức tạp, trong đó một số yếu tố cảm xúc xảy ra đồng thời. Kết quả nghiên cứu khẳng định rằng khi so sánh với các nghiên cứu về NNHTN trước đây, hầu hết các ẩn dụ ý niệm về cảm xúc đều ổn định theo thời gian.

Bên cạnh đó, các biểu thức phi ngôn từ như cử chỉ hay hình ảnh nghệ thuật cũng trở thành đối tượng nghiên cứu của NNHTN. Theo Cienki [86], các cử chỉ mang tính ẩn dụ có thể thực sự liên quan đến lời nói theo nhiều cách khác nhau và thay đổi cũng như nhất quán giữa các nền văn hóa. Cử chỉ cung cấp một góc nhìn để hiểu cách chúng ta cấu trúc ý niệm và cách chúng ta sử dụng các cấu trúc đó trong khi nói. Cử chỉ có thể chỉ ra rằng ẩn dụ ý niệm cũng được kích hoạt về mặt nhận thức khi không được diễn đạt thành lời nói.

Kennedy [121] khẳng định rằng ẩn dụ có rất nhiều trong nghệ thuật và thực tế là các hình ảnh có thể mang tính ẩn dụ. Các hình ảnh cũng được sử dụng một cách ẩn dụ, tạo ra ẩn dụ đơn thức (ẩn dụ hình ảnh “pictorial metaphor”) trong quảng cáo. Forceville (trong Gibbs [102]) minh chứng điều này qua một số ẩn dụ hình ảnh như TÓC ÓNG MƯỢT LÀ KEM (HAIR SILK IS ICECREAM) trong quảng cáo dầu gội Dove hay MÁY PHA CÀ-PHÊ LÀ NGƯỜI PHỤC VỤ (COFFEE MACHINE IS SERVANT) trong quảng cáo máy pha cà phê 9 Philips’ Senseo. Mặc dù gần đây có một số hướng nghiên cứu khai thác các hạn chế trong thuyết ADYN, chẳng hạn thuyết này không đề cập đến bản chất phụ thuộc vào ngữ cảnh hay lệ thuộc ngôn cảnh của ẩn dụ (context-sensitive nature) [146], [168], khó có thể phủ nhận rằng thuyết ADYN có rất nhiều ứng dụng trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống.

Các nhà nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực khác nhau cho thấy ADYN được sử dụng nhiều trong các diễn ngôn pháp luật, văn chương, chính trị, tâm lý học, toán học, v.