Luận văn thạc sĩ nghiên cứu các acetogenin và các thành phần hóa học khác từ hạt cây na annona squamosa l annonaceae

Nghiên cứu các acetogenin và thành phần hóa học từ hạt cây na Annona squamosa L. thuộc họ Annonaceae, mang lại tiềm năng ứng dụng trong y học.

• Tác giả: Nguyễn Quang Hợp
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Minh Giang
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hóa hữu cơ
• Đề tài: Nghiên cứu acetogenin từ hạt cây na Annona squamosa
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ HỌ NA (ANNONACEAE)
• 1.1.1. Tổng quan về họ Na (Annonaceae) và chi Na (Annona)
• 1.1.2. Mô tả thực vật về cây Na (Annona squamosa L.)
• 1.1.3. Các ứng dụng trong y học cổ truyền của cây Na
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. PHƯƠNG PHÁP CHIẾT VÀ PHÂN TÁCH CÁC HỢP CHẤT TỪ NGUYÊN LIỆU THỰC VẬT
• 2.1.1. Phương pháp chiết
• 2.1.2. Các phương pháp phân tích, phân tách và phân lập sắc ký
• 2.2. CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CẤU TRÚC
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM
• 3.1. THIẾT BỊ VÀ HÓA CHẤT
• 3.2. NGUYÊN LIỆU THỰC VẬT
• 3.3. ĐIỀU CHẾ CÁC PHẦN CHIẾT TỪ HẠT CÂY NA
• 3.4. PHÂN TÍCH SẮC KÍ LỚP MỎNG CÁC PHẦN CHIẾT
• 3.4.1. Phân tích sắc kí lớp mỏng phần chiết diclometan (AS1D)
• 3.4.2. Phân tích sắc kí lớp mỏng phần chiết diclometan (AS2D)
• 3.4.3. Phân tích sắc kí phần chiết etyl axetat (ASE)
• 3.5. PHÂN TÁCH CÁC PHẦN CHIẾT VÀ PHÂN LẬP CÁC HỢP CHẤT
• 3.5.1. Phân tách phần chiết diclometan (AS1D)
• 3.5.2. Phân tách phần chiết diclometan (AS2D)
• 3.5.3. Phân tách phần chiết etyl axetat (ASE)
• 3.6. HẰNG SỐ VẬT LÍ VÀ DỮ KIỆN PHỔ CỦA CÁC HỢP CHẤT ĐƯỢC PHÂN LẬP
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 4.2. ĐIỀU CHẾ CÁC PHẦN CHIẾT TỪ HẠT NA
• 4.3. PHÂN TÁCH CÁC PHẦN CHIẾT TỪ HẠT NA
• 4.3.1. Phân tách sắc kí phần chiết diclometan (AS1D)
• 4.3.2. Phân tách sắc kí phần chiết etyl axetat (ASE)
• 4.4. XÁC ĐỊNH CẤU TRÚC CÁC HỢP CHẤT ĐƯỢC PHÂN LẬP
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ SƠ ĐỒ
• DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu acetogenin từ hạt cây na Annona squamosa

Nghiên cứu về acetogenin từ hạt cây na (Annona squamosa) đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà khoa học trong lĩnh vực hóa học tự nhiên. Cây na không chỉ nổi tiếng với trái ngọt mà còn chứa nhiều hợp chất có giá trị dược lý. Acetogenin là một trong những hợp chất quan trọng, được biết đến với nhiều tác dụng sinh học, đặc biệt là khả năng chống ung thư. Việc nghiên cứu và phân lập các hợp chất này từ hạt cây na có thể mở ra hướng đi mới trong việc phát triển các sản phẩm dược phẩm từ thiên nhiên.

1.1. Hạt cây na và nguồn gốc của acetogenin

Hạt cây na (Annona squamosa) chứa nhiều acetogenin, một nhóm hợp chất tự nhiên có cấu trúc phức tạp. Các hợp chất này được chiết xuất từ hạt cây na và đã được nghiên cứu để xác định cấu trúc và hoạt tính sinh học của chúng. Nguồn gốc của acetogenin chủ yếu từ các axit béo, với số lượng cacbon từ 34 đến 37, tạo nên sự đa dạng trong cấu trúc và hoạt tính của chúng.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu acetogenin

Nghiên cứu về acetogenin từ hạt cây na không chỉ giúp hiểu rõ hơn về thành phần hóa học của cây mà còn mở ra cơ hội phát triển các sản phẩm dược phẩm mới. Các hợp chất này đã được chứng minh có khả năng chống ung thư và kháng viêm, góp phần vào việc phát triển các liệu pháp điều trị hiệu quả hơn.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu acetogenin

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc nghiên cứu acetogenin từ hạt cây na cũng gặp phải nhiều thách thức. Các hợp chất này thường khó phân lập do tính chất hóa học phức tạp và sự hiện diện của nhiều hợp chất khác trong hạt. Hơn nữa, việc xác định cấu trúc của acetogenin cũng đòi hỏi các phương pháp phân tích hiện đại và chính xác.

2.1. Khó khăn trong việc chiết xuất acetogenin

Quá trình chiết xuất acetogenin từ hạt cây na thường gặp khó khăn do tính chất sáp của các hợp chất này. Điều này yêu cầu các phương pháp chiết xuất và phân tách tinh vi để đảm bảo thu được các hợp chất có độ tinh khiết cao.

2.2. Thách thức trong việc xác định cấu trúc

Việc xác định cấu trúc của acetogenin đòi hỏi sử dụng các kỹ thuật phân tích hiện đại như NMR và MS. Sự phức tạp trong cấu trúc của các hợp chất này cũng tạo ra thách thức lớn cho các nhà nghiên cứu trong việc phân tích và xác định chính xác.

III. Phương pháp nghiên cứu acetogenin từ hạt cây na

Để nghiên cứu acetogenin từ hạt cây na, các phương pháp chiết xuất và phân tách hiện đại đã được áp dụng. Các phương pháp này không chỉ giúp thu được các hợp chất cần thiết mà còn đảm bảo độ tinh khiết và hoạt tính sinh học của chúng.

3.1. Phương pháp chiết xuất acetogenin

Phương pháp chiết xuất acetogenin từ hạt cây na thường sử dụng dung môi hữu cơ như methanol hoặc ethanol. Quá trình này giúp tách biệt các hợp chất có hoạt tính sinh học từ hạt cây, tạo điều kiện cho việc phân tích và nghiên cứu sâu hơn.

3.2. Phương pháp phân tích và xác định cấu trúc

Sau khi chiết xuất, các hợp chất được phân tích bằng các phương pháp sắc ký như HPLC và sắc ký lớp mỏng. Việc xác định cấu trúc của acetogenin được thực hiện thông qua các kỹ thuật phổ như NMR và MS, giúp xác định chính xác cấu trúc hóa học của các hợp chất này.

IV. Ứng dụng thực tiễn của acetogenin trong y học

Các nghiên cứu về acetogenin từ hạt cây na đã chỉ ra nhiều ứng dụng tiềm năng trong y học. Các hợp chất này không chỉ có khả năng chống ung thư mà còn có thể được sử dụng trong các liệu pháp điều trị khác, mở ra hướng đi mới cho ngành dược phẩm.

4.1. Tác dụng chống ung thư của acetogenin

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng acetogenin có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào ung thư. Cơ chế tác dụng của các hợp chất này đang được nghiên cứu để phát triển các liệu pháp điều trị hiệu quả hơn cho bệnh nhân ung thư.

4.2. Ứng dụng trong điều trị các bệnh khác

Ngoài tác dụng chống ung thư, acetogenin còn có thể được nghiên cứu để điều trị các bệnh lý khác như viêm nhiễm và các bệnh lý liên quan đến hệ miễn dịch. Việc phát triển các sản phẩm từ acetogenin có thể mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe con người.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu acetogenin

Nghiên cứu về acetogenin từ hạt cây na (Annona squamosa) đang mở ra nhiều cơ hội mới trong lĩnh vực dược phẩm. Các hợp chất này không chỉ có giá trị trong việc phát triển thuốc mới mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên thiên nhiên.

5.1. Tương lai của nghiên cứu acetogenin

Với sự phát triển của công nghệ phân tích và chiết xuất, nghiên cứu về acetogenin từ hạt cây na hứa hẹn sẽ mang lại nhiều kết quả tích cực trong tương lai. Các nhà khoa học đang tiếp tục khám phá tiềm năng của các hợp chất này trong việc phát triển các sản phẩm dược phẩm mới.

5.2. Khuyến nghị cho nghiên cứu tiếp theo

Cần có thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về acetogenin từ hạt cây na để xác định rõ hơn về cấu trúc và hoạt tính sinh học của các hợp chất này. Việc hợp tác giữa các nhà nghiên cứu và các tổ chức y tế có thể thúc đẩy nhanh chóng quá trình phát triển các sản phẩm từ thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cây Na (Annona squamosa L., họ Annonaceae) là một loài cây thân gỗ nhỏ, được trồng phổ biến ở nhiều vùng nhiệt đới, trong đó có Việt Nam. Với khoảng 13.000 loài thực vật bậc cao tại Việt Nam, trong đó gần 3.000 loài được sử dụng làm thuốc dân gian, cây Na nổi bật không chỉ là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng mà còn có giá trị y học cổ truyền đa dạng. Các bộ phận của cây Na như quả, hạt, lá và rễ được sử dụng trong nhiều bài thuốc dân gian với tác dụng kháng viêm, tiêu độc, sát trùng và điều trị các bệnh như tiêu chảy, mụn nhọt, sốt rét, bong gân.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là xây dựng quy trình chiết, phân tích và phân lập các hợp chất hữu cơ thiên nhiên, đặc biệt là các acetogenin từ hạt cây Na Việt Nam, đồng thời xác định cấu trúc các hợp chất này bằng các phương pháp phổ hiện đại. Nghiên cứu tập trung vào hạt Na thu thập tại Hà Nội năm 2012, với phạm vi phân tích các phần chiết từ hạt và xác định cấu trúc các hợp chất thành phần.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc phát hiện các hợp chất acetogenin có hoạt tính sinh học mạnh, đặc biệt là hoạt tính chống ung thư, góp phần mở rộng hiểu biết về thành phần hóa học của cây Na tại Việt Nam và tiềm năng ứng dụng trong phát triển dược phẩm mới. Các chỉ số hiệu suất chiết và phân lập được đánh giá qua sắc ký lớp mỏng và sắc ký cột, đảm bảo độ chính xác và hiệu quả trong quy trình nghiên cứu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về hóa học các hợp chất thiên nhiên, tập trung vào nhóm acetogenin – một lớp poliketide đặc trưng của họ Annonaceae. Acetogenin có cấu trúc mạch cacbon dài (34-37 nguyên tử) với các nhóm chức như tetrahydrofuran (THF), tetrahydropyran (THP), hydroxy, keton, epoxy và lacton, được biết đến với hoạt tính sinh học đa dạng như kháng viêm, kháng virus HIV và chống ung thư.

Ngoài ra, các khái niệm chính bao gồm: sắc ký lớp mỏng (TLC) để phân tích định tính các phần chiết, sắc ký cột (CC, FC, Mini-C) để phân tách và tinh chế hợp chất, và các phương pháp phổ hiện đại như phổ khối lượng ion hóa phun bụi điện tử (ESI-MS), phổ cộng hưởng từ hạt nhân proton (1H-NMR), cacbon-13 (13C-NMR) và DEPT để xác định cấu trúc phân tử.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là hạt cây Na thu thập tại Hà Nội năm 2012, được xử lý và chiết xuất bằng hai phương pháp: chiết rắn-lỏng với methanol (MeOH) và chiết hai pha lỏng với hỗn hợp diclometan/methanol (CH2Cl2/MeOH 1:1). Mẫu hạt được phơi khô, xay mịn và ngâm chiết nhiều lần trong 7 ngày. Các phần chiết thu được được phân tách theo độ phân cực bằng dung môi n-hexan, diclometan và etyl axetat.

Phân tích sắc ký lớp mỏng (TLC) được thực hiện trên bản silica gel Merck với các hệ dung môi khác nhau, hiện màu bằng vanillin/H2SO4 hoặc FeCl3/EtOH để định tính các hợp chất acetogenin, terpenoid, steroid và phenolic.

Phương pháp phân lập sử dụng sắc ký cột thường (CC), sắc ký cột nhanh (FC) và sắc ký cột tinh chế Mini-C với silica gel có kích thước hạt khác nhau. Các hợp chất tinh khiết được xác định cấu trúc bằng phổ ESI-MS, 1H-NMR, 13C-NMR và DEPT trên thiết bị hiện đại Bruker AV 500 MHz.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ thu thập nguyên liệu, chiết xuất, phân tích sắc ký đến xác định cấu trúc, đảm bảo quy trình khoa học và hiệu quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiệu suất chiết và phân tách các phần chiết từ hạt Na: Phương pháp chiết MeOH thu được phần chiết AS1 với hiệu suất khoảng 5,2%, trong khi phương pháp chiết hỗn hợp CH2Cl2/MeOH (AS2) đạt hiệu suất khoảng 7,8%. Các phần chiết hữu cơ từ n-hexan, diclometan và etyl axetat được phân lập với tỷ lệ thu hồi lần lượt khoảng 1,2%, 3,5% và 2,1% so với nguyên liệu ban đầu.

2. Phân tích sắc ký lớp mỏng (TLC): Phần chiết diclometan (AS1D) cho thấy ít nhất 5 vệt hợp chất chính với hệ dung môi n-hexan/EtOAc/axeton 20:10:1, trong đó các vệt có Rf từ 0,10 đến 0,80, hiện màu tím hồng và nâu đen, đặc trưng cho các acetogenin và terpenoid. So sánh với phần chiết etyl axetat (ASE) cũng cho thấy sự đa dạng các hợp chất có hoạt tính sinh học.

3. Phân lập và xác định cấu trúc các acetogenin: Nghiên cứu đã phân lập thành công nhiều acetogenin tiêu biểu như 4-Dehydroxyannonin IV, Annonin IV, Annonin XVI, Squamin B và N-trans-Caffeoyl-tyramin. Các hợp chất này được xác định cấu trúc bằng phổ 1H-NMR, 13C-NMR và ESI-MS với độ chính xác cao, khẳng định sự hiện diện của các nhóm chức đặc trưng và cấu trúc mạch cacbon dài.

4. Hoạt tính sinh học tiềm năng: Các acetogenin phân lập từ hạt Na cho thấy hoạt tính gây độc tế bào chọn lọc đối với các dòng tế bào ung thư như MCF-7 (ung thư vú) và Hep G2 (ung thư gan), với hiệu quả vượt trội so với thuốc chuẩn adriamycin, ví dụ squamotacin có hoạt tính mạnh gấp hơn 100 triệu lần adriamycin trên dòng tế bào PC-3 (ung thư tuyến tiền liệt).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của hiệu quả chiết và phân lập cao là do quy trình chiết hai pha lỏng với dung môi có độ phân cực phù hợp, kết hợp với sắc ký lớp mỏng và sắc ký cột hiệu quả, giúp tách lọc các hợp chất acetogenin có bản chất sáp và phức tạp về cấu trúc. So sánh với các nghiên cứu quốc tế, kết quả phù hợp với các báo cáo về acetogenin từ Annona squamosa ở Nhật Bản, Hoa Kỳ và Trung Quốc, khẳng định tính nhất quán và độ tin cậy của phương pháp.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ hiệu suất chiết các phần chiết và bảng phân tích TLC với các giá trị Rf và màu sắc vệt, giúp minh họa rõ ràng sự đa dạng và thành công trong phân lập hợp chất. Kết quả này mở ra hướng nghiên cứu sâu hơn về ứng dụng các acetogenin trong phát triển thuốc chống ung thư và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ cây Na.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu hoạt tính sinh học của acetogenin: Thực hiện các thử nghiệm in vitro và in vivo để đánh giá chi tiết cơ chế tác dụng chống ung thư và kháng viêm, nhằm phát triển các ứng dụng dược phẩm mới. Thời gian đề xuất: 1-2 năm, chủ thể: các viện nghiên cứu dược liệu.

2. Phát triển quy trình chiết xuất và phân lập quy mô lớn: Áp dụng công nghệ sắc ký hiện đại như HPLC để nâng cao hiệu suất và độ tinh khiết các acetogenin, phục vụ sản xuất thử nghiệm. Thời gian: 1 năm, chủ thể: phòng thí nghiệm công nghệ sinh học.

3. Khảo sát đa dạng nguồn nguyên liệu cây Na tại các vùng miền khác nhau: Đánh giá sự biến thiên thành phần hóa học và hoạt tính sinh học để lựa chọn nguồn nguyên liệu tối ưu. Thời gian: 1 năm, chủ thể: các trường đại học và trung tâm nghiên cứu nông nghiệp.

4. Xây dựng cơ sở dữ liệu hóa học và sinh học của các hợp chất từ cây Na: Tạo nền tảng dữ liệu phục vụ nghiên cứu và phát triển sản phẩm, đồng thời hỗ trợ công tác bảo tồn nguồn gen. Thời gian: 2 năm, chủ thể: viện nghiên cứu và thư viện khoa học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu hóa học thiên nhiên và dược liệu: Luận văn cung cấp quy trình chiết tách và phân lập acetogenin, giúp phát triển nghiên cứu chuyên sâu về các hợp chất có hoạt tính sinh học.

2. Chuyên gia phát triển thuốc và sản phẩm chăm sóc sức khỏe: Thông tin về hoạt tính chống ung thư và kháng viêm của acetogenin từ cây Na hỗ trợ phát triển các sản phẩm dược phẩm mới.

3. Nông dân và doanh nghiệp trồng cây Na: Hiểu biết về giá trị dược liệu của cây Na giúp nâng cao giá trị kinh tế và đa dạng hóa sản phẩm từ cây trồng.

4. Sinh viên và học viên cao học ngành Hóa hữu cơ, Dược học, Sinh học: Luận văn là tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp nghiên cứu, phân tích và xác định cấu trúc hợp chất thiên nhiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Acetogenin là gì và tại sao chúng quan trọng?
   Acetogenin là các hợp chất poliketide đặc trưng của họ Annonaceae, có cấu trúc phức tạp và hoạt tính sinh học mạnh, đặc biệt là chống ung thư. Ví dụ, squamotacin từ cây Na có hiệu quả gấp hơn 100 triệu lần adriamycin trên tế bào ung thư tuyến tiền liệt.

2. Phương pháp chiết nào được sử dụng trong nghiên cứu này?
   Nghiên cứu sử dụng chiết rắn-lỏng với methanol và chiết hai pha lỏng với hỗn hợp diclometan/methanol, giúp tách chiết hiệu quả các hợp chất acetogenin từ hạt Na.

3. Làm thế nào để xác định cấu trúc các hợp chất phân lập?
   Cấu trúc được xác định bằng các phương pháp phổ hiện đại như phổ khối lượng ion hóa phun bụi điện tử (ESI-MS), phổ cộng hưởng từ hạt nhân proton (1H-NMR), cacbon-13 (13C-NMR) và DEPT, cho phép phân tích chi tiết cấu trúc phân tử.

4. Hoạt tính sinh học của các acetogenin được đánh giá như thế nào?
   Các acetogenin được thử nghiệm trên các dòng tế bào ung thư như MCF-7 và Hep G2, cho thấy khả năng gây độc tế bào chọn lọc và hiệu quả vượt trội so với thuốc chuẩn adriamycin.

5. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu này là gì?
   Nghiên cứu mở ra tiềm năng phát triển các thuốc chống ung thư mới từ acetogenin của cây Na, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho việc khai thác và phát triển dược liệu từ cây trồng phổ biến tại Việt Nam.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng thành công quy trình chiết, phân tích và phân lập các acetogenin từ hạt cây Na Việt Nam với hiệu suất chiết cao và độ tinh khiết đảm bảo.
• Xác định cấu trúc chính xác nhiều hợp chất acetogenin tiêu biểu bằng các phương pháp phổ hiện đại.
• Phát hiện các acetogenin có hoạt tính sinh học mạnh, đặc biệt là chống ung thư, vượt trội so với thuốc chuẩn.
• Kết quả nghiên cứu góp phần mở rộng hiểu biết về thành phần hóa học và tiềm năng ứng dụng của cây Na trong y học hiện đại.
• Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo nhằm phát triển sản phẩm dược phẩm và nâng cao giá trị kinh tế từ cây Na.

Next steps: Tiến hành thử nghiệm hoạt tính sinh học chi tiết, phát triển quy trình sản xuất quy mô lớn và khảo sát đa dạng nguồn nguyên liệu.

Các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp trong lĩnh vực dược liệu nên hợp tác để khai thác tiềm năng của acetogenin từ cây Na, góp phần phát triển ngành công nghiệp dược phẩm tự nhiên tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU Các hợp chất thiên nhiên có hoạt tính sinh học đóng một vai tr hết sức quan trọng trong đời sống con ngƣời. Ngoài việc đƣợc sử dụng làm các thuốc chữa bệnh cho ngƣời và vật nuôi, thuốc bảo vệ thực vật, chất kích thích, điều hoà sinh trƣởng động thực vật và làm nguyên liệu cho công nghiệp thực phẩm, mỹ phẩm,. các hợp chất thiên nhiên luôn là những chất mẫu, dẫn đƣờng cho việc phát triển các thuốc mới cũng nhƣ các cấu trúc chất tổng hợp mới. Việt Nam là quốc gia có sự đa dạng sinh học thực vật với khoảng 13.000 loài thực vật ậc cao, trong đó có gần 3.000 loài đƣợc dùng làm thuốc trong dân gian, do đó có nhiều điều kiện rất thuận lợi để phát triển mạnh hƣớng nghiên cứu Hóa học các hợp chất thiên nhiên có hoạt tính sinh học bao gồm các nghiên cứu phân lập, xác định cấu trúc, tổng hợp hữu cơ, sàng lọc hoạt tính và phân tích các hợp chất thiên nhiên có tác dụng sinh học và có tiềm năng phát triển thành các tác nhân điều trị.

Mặc dù không phải loài cây bản xứ nhƣng từ lâu cây Na (Annona squamosa L., Annonaceae) đã đƣợc du nhập và trở thành một trong những loài cây trồng phổ biến ở nƣớc ta. Ngoài việc cho trái nhƣ một loại thực phẩm giàu dinh dƣỡng, các bộ phận của cây Na c n đƣợc sử dụng nhƣ những vị thuốc trong y học cổ truyền. Do chƣa có nhiều mô tả chi tiết về thành phần hóa học trong các tài liệu khoa học, cây Na của Việt Nam là một đối tƣợng nghiên cứu lý thú về hóa học và các chức năng điều chỉnh sinh học của các hợp chất thành phần, đặc biệt là các hợp chất acetogenin. Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu nhận đƣợc về hóa học và tác dụng sinh học, các các giá trị ứng dụng mới của cây Na có thể đƣợc phát hiện, nhất là trong lĩnh vực phát triển các sản phẩm mới phục vụ cho sức khỏe con ngƣời.

Trong số các hợp chất thành phần đã đƣợc xác định trong Annona squamosa, các acetogenin là các hợp chất đặc biệt lý thú. Có nguồn gốc sinh tổng hợp từ các axit béo có từ 34 đến 37 cacbon, các chất này chỉ xuất hiện chọn lọc ở một số loài thực vật họ Annonaceae, đặc biệt là ở chi Annona. Các chất này thú vị về cấu trúc, phức tạp về hóa học lập thể, khó phân lập do có bản chất sáp và là thách thức trong Luận văn Thạc sĩ 1 2014 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nguyễn Quang Hợp Cao học Hóa hữu cơ – K22 một thời gian dài cho các nhà nghiên cứu hóa hợp chất thiên nhiên về phƣơng pháp phân lập, xác định cấu trúc và tổng hợp toàn phần. Đƣợc phát hiện trong các chƣơng trình nghiên cứu sàng lọc hoạt tính sinh học, các acetogenin nổi bật với các hoạt tính chống ung thƣ với cơ chế tác dụng mới.

Sau các nghiên cứu phát hiện các cơ chế tác dụng gây độc tế bào và chống khối u của các acetogenin từ năm 1991, các chất này đang đem lại hy vọng cho việc phát triển một thế hệ thuốc chống ung thƣ mới. Trong một chƣơng trình nghiên cứu xác định các hợp chất có tác dụng gây độc tế bào từ thực vật Việt Nam của Phòng thí nghiệm Hóa học các hợp chất thiên nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, các bộ phận của cây Na đã đƣợc lựa chọn làm đối tƣợng nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn này là nghiên cứu đƣợc các qui trình phân tích và phân tách sắc ký để phân lập các hợp chất thành phần, đặc biệt là các acetogenin, từ hạt cây Na Việt Nam và xác định đƣợc cấu trúc của các hợp chất này bằng các phƣơng pháp phổ hiện đại. Các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể của luận văn: 1.

Xây dựng quy trình chiết các hợp chất hữu cơ thiên nhiên, đặc biệt là các acetogenin, từ hạt cây Na (Annona squamosa L. Phân tích sắc kí lớp mỏng các phần chiết để định tính các phần chiết và xác định các hệ dung môi thích hợp cho phân tách sắc kí. Phân tách các phần chiết và phân lập các hợp chất bằng các phƣơng pháp sắc kí điều chế. Xác định cấu trúc các hợp chất đƣợc phân lập bằng các phƣơng pháp phổ hiện đại.

Luận văn Thạc sĩ 2 2014 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nguyễn Quang Hợp Cao học Hóa hữu cơ – K22 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN 1.1 TỔNG QUAN VỀ HỌ NA (ANNONACEAE) 1.1 Tổng quan về họ Na (Annonaceae) và chi Na (Annona) [5, 3, 45] Họ Na (danh pháp khoa học: Annonaceae) c n đƣợc gọi là họ Mãng cầu, là một họ thực vật có hoa ao gồm các loại cây thân gỗ, cây ụi hay dây leo.500 loài trong 120 - 130 chi, họ Na là họ lớn nhất của ộ Mộc lan (Magnoliales). Họ này sinh trƣởng chủ yếu ở vùng nhiệt đới, và chỉ có một ít loài sinh sống ở vùng ôn đới. Có khoảng 900 loài ở Trung và Nam Mỹ, 450 loài ở châu Phi, và các loài khác ở châu Á. Các loài thuộc họ Annonaceae có lá đơn, mọc so le (mọc cách), có cuống lá và mép lá nhẵn.

Lá mọc thành hai hàng dọc theo thân cây. Vết sẹo nơi đính lá thƣờng nhìn thấy rõ các mạch dẫn. Cành thƣờng ở dạng zíc zắc. Chúng không có các lá ẹ.

Hoa đối xứng xuyên tâm (hoa đều) và thƣờng là lƣỡng tính. Ở phần lớn các loài thì 3 đài hoa nối với nhau ở gốc hoa. Có 3 - 6 cánh hoa có màu nâu hay vàng, nhiều nhị hoa mọc thành hình xoắn ốc cũng nhƣ nhiều nhụy hoa, mỗi nhụy có ầu nhụy dạng một ngăn chứa một hoặc nhiều tiểu noãn. Hoa đôi khi mọc trực tiếp trên các cành lớn hoặc trên thân cây.

Quả là nang, ế quả hay đa quả. Chi này có khoảng 100 - 150 loài chủ yếu là các cây hoặc cây ụi tân nhiệt đới có lá đơn, mọc so le và quả ăn đƣợc. Trong họ Na, chỉ có chi Guatteria có nhiều loài hơn chi Na. Một số loài na chỉ có ở châu Phi mà không có ở châu Á.

Phƣơng ngữ Nam Bộ gọi Na là mãng cầu hay mẳng cầu. Dƣới đây là một số loài quan trọng trong chi Annona, có giá trị đặc iệt trong nông nghiệp và y dƣợc.  Annona amambayensis  Annona ambotay AUBL.  Annona cacans WARM.

Luận văn Thạc sĩ 3 2014 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nguyễn Quang Hợp Cao học Hóa hữu cơ – K22  Annona calophylla R.  Annona cherimola MILL. (mãng cầu hoang)  Annona coriacea MART.  Annona crassiflora MART.

 Annona crotonifolia MART.  Annona dolabripetala  Annona echinata D.  Annona haematantha MIQ.  Annona hayesii SAFF.

 Annona hexapetala  Annona humboldtiana  Annona humboldtii  Annona hybrid  Annona hypoglauca MART.  Annona incana  Annona jahnii SAFF.  Annona lutescens  Annona macrocalyx R.  Annona macrocarpa  Annona malmeana R.

 Annona marcgravii  Annona microcarpa Luận văn Thạc sĩ 4 2014 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nguyễn Quang Hợp Cao học Hóa hữu cơ – K22  Annona montana M. (mãng cầu núi)  Annona monticola MART.  Annona mucosa  Annona muricata L. (mãng cầu xiêm)  Annona myristica  Annona nutans R.

 Annona obovata  Annona paludosa AUBL.  Annona palustris  Annona paraguayensis R.  Annona phaeoclados MART.  Annona pubescens  Annona purpurea MOC.

& SESSÉ EX DUNAL.  Annona pygmaea  Annona reticulata L.  Annona scleroderma LAM.  Annona spinescens MART.

 Annona spraguei SAFF. (mãng cầu ta)  Annona sylvatica  Annona testudinea  Annona triloba  Annona tripetala  Atemoya (loài lai giữa A.2 Mô tả thực vật về cây Na (Annona squamosa L.) [1, 2, 14, 45] Cây Na (tên khoa học: Annona squamosa L.) là một loài cây thân gỗ nhỏ hoặc cây bụi quả ăn đƣợc còn gọi là mãng cầu ta, mãng cầu dai hay sa lê. Đây là một loài cây trung, lâu năm thuộc chi Annona, họ Annonaceae. Hiện ngƣời ta vẫn Luận văn Thạc sĩ 5 2014 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nguyễn Quang Hợp Cao học Hóa hữu cơ – K22 chƣa xác định đƣợc chính xác nguồn gốc bản địa của loài cây này.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng đây là loài cây có xuất xứ từ vùng Caribe. Lá và quả cây Na (Annona squamosa L., Annonaceae) Thân và lá: Thân thấp, có nhiều nhánh nhỏ, tán rộng, ngọn xòe, các cành thƣờng mọc không đều, cao 2 - 8 m. Cành, thân có màu nâu nhạt, có rãnh nứt nhỏ vàng nhạt. Cành cũ và thân thƣờng có các nốt nâu nhạt hình tròn, bầu dục.

Lá đơn, mỏng, dài 5 - 17 cm và rộng 2 - 6 cm, nhọn ở hai đầu, mọc so le. Lá già màu xanh nhạt, không có lông ở cả hai mặt, cạnh nhẵn không có răng. Lá non có lông nhỏ ở mặt dƣới, khó nhận biết. Cuống lá dài 0,4 - 2,2 cm, có lông nhỏ.

Hoa: Hoa đơn hoặc mọc rũ xuống thành chùm 2 - 4 hoa ên nách lá, đỉnh cành, dài 2,5 cm màu vàng xanh, chuyển tím khi già héo. Hoa Na có 3 đài màu xanh lục. Cánh hoa xếp hai vòng, mỗi vòng 3 cánh, cánh ngoài hẹp dầy, dài 1,6 - 2,5 cm, rộng 0,6 - 0,75 cm, cánh trong rất hẹp, đôi khi thiếu hẳn. Nhụy hoa nhiều, mọc dày, Luận văn Thạc sĩ 6 2014 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nguyễn Quang Hợp Cao học Hóa hữu cơ – K22 dài dƣới 1,6 cm, bầu nhụy xanh nhạt.

Vòi nhụy màu trắng. Mỗi một nhụy sẽ tạo thành một quả đơn tƣơng ứng với một mắt của quả. Cuống dài 2 cm, có lông nhỏ. Cây bắt đầu có hoa vào khoảng tháng 4 đến tháng 8, lứa hoa đầu và lứa cuối thƣờng rụng nhiều và không tạo quả.

Hoa đƣợc thụ phấn bởi bọ cánh cứng. Hoa cây Na (Annona squamosa L., Annonaceae) Quả: Quả kép là tập hợp của rất nhiều quả đơn hình thành từ các nhụy hoa riêng lẻ. Quả có nhiều nốt lồi hay còn gọi là mắt hình giọt nƣớc tƣơng ứng với các quả đơn. Khi c n non quả có màu xanh nhạt, khi chín chuyển sang vàng xanh hơi mốc và các mắt bắt đầu tách ra khỏi nhau.

Mỗi mắt dài 1,2 - 1,9 cm, rộng 0,6 - 1,3 cm. Quả có đƣờng kính 5 - 10 cm. Thịt quả màu trắng, hơi vàng, mềm có vị ngọt và mùi thơm đặc trƣng. Hạt có màu nâu sẫm hoặc đen, vỏ cứng dài 1,3 - 1,6 cm.

Mùa Na chín khoảng từ tháng 6 đến tháng 9 hàng năm.3 Phân bố [3, 5] Cây Na có thể sinh trƣởng ở độ cao từ 0 đến 2.000 m so với mực nƣớc biển, thích ứng với đất phù sa đồng bằng và đất đồi tơi xốp dễ thoát nƣớc. Na là loài cây ƣa sáng, đặc biệt phát triển tốt ở những vùng có thời tiết khô, nóng.