Chương 1 GIỚI THIỆU NGHỆ THUẬT CHẬU CẢNH 1. Khái niệm và định nghĩa Nghệ thuật chậu cảnh là một môn khoa học rất tong hop} gan két rat chat chẽ giữa khoa học kỹ thuật và văn học nghệ thuật. Bởi vì nếu không có tâm hồn nghệ thuật (hay nói nếu không có con mắt nghệ thuật) thì chỉ là người làm vườn, người trồng cây bình thường. Ngược lại, ở lĩnh vực nghệ thuật chậu cảnh nếu không có khoa học kỹ thuật thì cũng không-còn nghệ thuật nữa.
Một cây sau nhiều năm tạo dáng mới được tác phẩm theo ý muốn nhưng không biết cách chăm sóc, nuôi dưỡng để nó sinh trưởng kém, thậm €hí cây chết thì tác phẩm không còn. Thực tiễn cho thấy kỹ thuật trồng và.chăm sóc cây trong chậu khó hơn trồng cây ngoài đất rất nhiều lần. Khi ta nói “Nghệ thuật chậu cảnh” là muốn nhấn mạnh khía cạnh nghệ thuật, nhưng cũng,không thể xem nhẹ khía cạnh kỹ thuật. Nghệ thuật chậu cảnh là một đóa hơa tú lệ nảy nở trong sự kết hợp hữu cơ giữa khoa học kỹ thuật và văn hoá nghệ thuật.
Nghệ thuật chậu .cảnh gắn kết chặt chế với nghệ thuật vườn cảnh (còn gọi là nghệ thuật lục hoá¿nghệ thuật viên lâm) và là một bộ phận tổ thành quan trọng trong nghề hoa cảnh: Chậu cảnh hiện nay đãcđi vào trong sinh hoạt của nhiều gia đình ở thành thị và ở nông thôn ngày càng xuất hiện nhiều cơ sở gây trồng và kinh doanh hoa cảnh. Nó,là thứ-chơi tao nhã lại có tính giáo dục cao, nó hướng người ta tới “chân, thiện, mĩ”. Nó là sản vật của nền kinh tế phát triển ở mức độ nhất định, là tiêu chí nói lên trình:độ văn minh xã hội. Trong thời kì phong kiến và thuộc địa; mức sốngcủa đân quá thấp, nghèo nàn và lạc hậu cho nên việc thưởng lãm hoa cảnh chỉ dành cho một số ít người giàu có và tầng lớp quan lại.
Câu nói dân gian “trà nhà quan (hoa trà mi), lan nhà giàu” có lẽ cũng xuất phát từ thực tế đó. Ngày nay xã hội đã văn minh, kinh tế đã phát triển hơn, mọi người dân đều có cơ hội § thưởng thức loại hình nghệ thuật đặc thù này. Thưởng lãm nghệ thuật chậu cảnh, hoàn toàn với ý nghĩa tích cực của nó, chứ không phải của những người chán đời, ở ẩn như có tác giả đã viết “nhân sinh ngán nỗi vô thường, thì theo nghệ thuật miên trường làm vui”. Chậu cảnh có nghĩa là cảnh ở trong chậu.
Nghệ thuật chậu cảnh là nghệ thuật dựng cảnh trong chậu. Từ nghệ thuật chậu cảnh đủ nói lên được nội dung và tính chất công việc của loại hình nghệ thuật này. Từ Bonsai mà có tài liệu đã dùng là từ của NHật, đọc chệch:từ chữ Pén Zài (chữ Hán) mà ra. Nếu gọi là nghệ thuật cây cảnh thì chưa toàn:diện vì một dáng cây đẹp cần đặt vào chậu và giá đỡ hợp lý thì/mới làm tăng lên giá trị thẩm mĩ.
Từ nghệ thuật chậu cảnh ở đây bao gồm cả “nghệ thuật cây” và “nghệ thuật da” và hiện nay đã phát triển kết hợp cả “cây” và “đá” như kiểu chậu cảnh non bộ có điểm cây xanh còn gọi là cây kí đá. Để phân biệt giữa-“cây” và “đá” ta có thể dùng từ nghệ thuật chậu cảnh cây xanh và nghệ thuật chậu cảnh non bộ. Nghệ thuật chậu cảnh cây xanh khác với trồng cây trong chậu. Nghệ thuật chậu cảnh cây xanh ngoài việc biểu hiện cây xanh với dáng vẻ tự nhiên trong chậu, còn diễn đạt tư tưởng, tình cảm và trình độ thẩm mĩ của tác giả, nó có ý thơ, nét hoạ, phản ánh đặc trưng sinh hoạt xã hội.
Nếu chúng ta tìm chọn được một gốc cây đẹp đưa về trồng trong chậu thì đó mới là cái đẹp tự nhiên, nếu không có bàn tay gia công nghệ thuật; thì công việc đó cũng chỉ là trồng cây trong chậu (xem ảnh trang 7 phụ bản): Nghệ thuật chậu cảnh chú trọng cái đẹp trong sự sáng tạo nghệ thuật. Tuy vậy như trên đã nói, trồng cây trong chậu là cơ sở cho nghệ thuật chậu cảnh, là giai đoạn đấu) còn-chậu cảnh là giai đoạn hai là giai đoạn phát triển của cái đẹp nghệ thuật: Nghệ thuật chậu cảnh là môn học rất tổng hợp, cần học tập nắm vững lí luận và cần có'hoạt-động thực tiễn: học đi đôi với hành. Hơn thế nữa cần tự mình mở rộng kiến thức ở các mặt có liên quan, thực hành rèn luyện tay nghề mới mong có những tác phẩm chậu cảnh hay. Tác dụng của chậu cảnh Chậu cảnh có 3 cái lợi lớn, đó là: - Lợi ích kinh tế Từ xưa đến nay trong nghề nông thì nghề làm vườn bao.
giờ cũng đưa lại giá trị cao hơn nghề làm ruộng. Nghề làm hoa cảnh, do nết đặc thù của nó nên đã hình thành những nghệ nhân, những làng nghề truyền: thống. Ngàý'nay kinh tế phát triển ngoài các làng nghề truyền thống, đã xuất hiện nhiều :gia đình, cụm dân cư và làng làm hoa cảnh khác. Nam Điền (Nam Định) là xã cả làng làm hoa cảnh, sản phẩm tiêu thụ khắp trong Nam, ngoài Bắc.
Ở thành phố Hồ Chí Minh đã hình thành các làng hoa cảnh ở ngoại thành và quận ven đô như Hóc Môn, Bình Chánh, Gò Vấp v. Nghề làm hoa cảnh đưa lại lợi ích rất cao. Có tài liệu nói nó gấp 7 lần làm lúa, gấp 2 lần làm cây ăn quả. Có một thực tế là những gia đình sản xuất hoa cảnh đời sống được nâng cao rõ rệt cả về vật chất và tỉnh thần.
Người Trung Quốc cũng nói trồng rau không bằng trồng hoa, trồng hoa không bằng làm chậu cảnh. - Lợi ích sinh thái Cây xanh có tác dụng thanh lọc không khí, giảm tiếng ồn, hấp thu bụi và làm giảm nhiệt độ không khí mặt đất. Nhiệt độ dưới tán cây trong công viên về mùa hè giảm 3 - 4°C so với đường. Nhiều loài cây có thể hấp thu một phần các khí độc như CO, CO; SO,, Cl,, v.
Tác dụng chủ yếu của cây xanh là nhả ô xy (O,) và hấp thụ khí các BO níc (CO;). Các nhà khoa học phân tích cho thấy mỗi hểc ta rững' mỗi ngày hấp thụ 1000 kg khí CO;, đồng thời lại nhả ra 730 kg khí O; đủ 96.1000 ngudi hô hấp. Mỗi người mỗi ngày cần 0,75 kg dưỡng khí, tương đương cân, 10 ñW cây xanh. Ở thành phố thì việc đưa cây cảnh vào làm “xanh hoá”.
sa đình, cư xá ở ban công, mái nhà cũng góp phần tăng diện tích đất xanh đang còn rất ít hiện nay, tạo ra những vườn hoa hoặc vườn cảnh trên cao (vườn hoa trên mái nhà). 10 Cây còn có tác dụng chữa bệnh. Con người có thể nhận năng lượng trực tiếp từ cây, làm giảm sự mệt mỏi, nâng cao khả năng làm việc, cải thiện tỉnh thần và đánh thức năng lực sáng tạo của mỗi cá nhân. Bằng thực nghiệm người ta đã xác định được cây sôi, bạch đương, thông đuôi ngựa thường có trường năng lượng sinh học cao.
Một số cây hoa cảnh còn làm vị thuốc chữa:bệnh như vạn tuế, đỗ quyên, một vài loài lan, sung, mai trang, da huong v. - Lợi ích xã hội Nghệ thuật chậu cảnh trước hết giúp người ta giải trí, thư giãn, làm bớt căng thẳng sau giờ làm việc mệt nhọc; làm cho không gián sống và làm việc bớt khô cứng, tạo môi trường đẹp trong cuộc sống: Nghệ thuật chậu cảnh còn có tác dụng giáo dục to lớn, khiến cho đời sống tính thần thêm phong phú, sống đẹp hơn, trong hơn; Cũng giống như văn, thơ, không đọc thì không ai chết cả, nhưng sống sẽ tục hơn, đục hơn, khô cần hơn. Nghệ thuật chậu cảnh giúp bồi dưỡng tình cảm, góp:phần xây dựng đạo đức, lay động chiều sâu tâm hồn, hướng người ta tới cái chân, thiện, mĩ. Từ thế núi, dáng cây đều có tác dụng giáo dục,:nhất là những hình dáng ấy lại bắt nguồn từ điển tích mang đây tính nhân văn: Nghệ thuật chậu cảnh thể hiện sinh động thuyết thiên nhân hợp nhất.
Tác phẩm chậu cảnh là hình ảnh thiên nhiên-thu nhỏ. Người ta không những đưa cây xanh, phong cảnh thiên nhiên vào vườn hoa,-đường phố mà còn đưa vào từng gia đình, phòng ở; nhắc nhở con người sống hài hoà với thiên nhiên. Đó chính là góp phần giáo dục ý thức bảo vệ môi trường mà cả thế giới quan tâm. Nghệ thuật chậu cảnh, sinh vật cảnh là loại hình nghệ thuật đặc sắc, nghệ thuật có sinh mệnh: Nó có giá trị thưởng thức cao nhưng lại bất người thưởng thức phải Juðf luôn JAo-động cần cù, sáng tạo mới giữ được tác phẩm tồn tại.
Chính việc chăm chút cho sự sống hàng ngày ấy nó giáo dục người ta yêu mến cuộc sống quanh.¡a và bản thân ta; Nó đưa lại sinh khí cho con người, dẫn dắt con người vì sự tồn tại mà phải phấn đấu. Cây đào Tô Hiệu là minh chứng hùng hồn nhắc nhở mãi chúng ta điều đó. Súng gươm đưa đến hận thù, nghệ thuật xích II con người lại gần nhau. Nghệ thuật chậu cảnh còn là sứ giả của tình hữu nghị giữa các dân tộc.
Trên phương diện ngoại giao, tác phẩm chậu cảnh cũng được dùng làm tặng phẩm ở nước ngoài. Một nghệ nhân ở Huế, sau khi hoàn thành tác phẩm của mình, ông đã cảm tác mấy câu thơ như sau: : “Một chốn như rï cũng đủ rồi Cần gì du ngoạn ở xa xôi Màu hoa, sắc lá tình non nước Ghénh dé, hinh cây nghĩa cuộc đời”. Qua đó thấy rằng nghệ thuật chậu cảnh khống chỉ còn là cảnh nữa, đấy còn là người, là tâm hồn, là cách sống. Cau thơ đố ngụ ý rằng dữ có đi bốn phương trời thì trước hết phải có tình non nước, nghĩa chộc đời mới giúp con người bay cao, bay xa được.
Phân loại chậu cảnh Như trên đã nói, chậu cảnh nghĩa là cảnh ở trong chau. - Căn cứ vào vật liệu tạo ra nó người ta có thể chía ra 2 loại lớn + Chậu cảnh cây xanh: Vật liệu chủ yếu là cây. Ở ta thường gọi là cây cảnh. Song từ cây cảnh chưa bao quát được hết.
Bởi vì tuỳ theo hình dáng của cây, tuỳ theo dụng ý tạo cảnh của tác giả mà đặt vào chậu như thế nào cho phù hợp thì mới mang lại giátrị thẩm mĩ cao: + Chậu cảnh Sơn thuỷ (đá nước): Ở ta thường gọi là non bộ. Vật liệu tạo cảnh chủ yếu ở day là đá; tuỳ theo ý đồ tạo cảnh của tác giả mà có thể bày thêm phối kiện như thuyền, người, ngựa v. Tuy vậy còn có loại hình cây kí đá trên töh Bộ: ở đây để tao,cảnh toàn non bộ, bản thân riêng cây đó chưa phải là cảnh.