Chương I: Những vấn đề lý luận về năng lực của Thẩm phán Chương II: Thực trạng pháp luật và thực trạng năng lực của Thẩm phán trong xét xử vụ án hành chính - qua thực tiễn thành phố Hà Nội. Chương III: Quan điểm, giải pháp bảo đảm năng lực của Thẩm phán trong xét xử vụ án hành chính. 7 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NĂNG LỰC CỦA THẨM PHÁN 1. Khái niệm, vai trò và nhiệm vụ của Thẩm phán Trong hoạt động xét xử các vụ án nói chung, vụ án hành chính nói riêng, Thẩm phán có vai trò hết sức quan trọng, là người có quyền và phải chịu trách nhiệm về các phán quyết của mình.
Các phán quyết của Thẩm phán có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân; ảnh ưởng tới tính công minh của pháp luật, uy tín và nền công lý quốc gia. Chính vì thế sự tham gia của Thẩm phán trong xét xử vụ án hành chính có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khái niệm Thẩm phán Thẩm phán ở bất kỳ các quốc gia nào, châu lục nào và thuộc hệ thống pháp luật nào thì cũng đều có nhiệm vụ xét xử và làm việc trong một cơ quan nhà nước là Tòa án. Vậy nên, nói đến Thẩm phán người ta hiểu đó là người chuyên làm công tác xét xử các vụ án, là trọng tài viên phân xử tranh chấp giữa các bên trong các vụ việc dân sự, phân xử hành vi của bị cáo có cấu thành tội phạm như bản cáo trạng của bên buộc tội hay không trong vụ án hình sự.
Ở Việt Nam, xét xử vụ án hành chính được coi là giai đoạn trọng tâm trong tố tụng hành chính nói chung, trong giải quyết vụ án hành chính nói riêng. Thông qua giai đoạn này Tòa án xác định quyền lợi của công dân, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội có bị xâm hại bởi các quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan nhà nước hay không để từ đó đưa ra những bản án, quyết định đúng với những quy định của pháp luật nhằm bảo vệ uy tín, quyền lợi của Nhà nước cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Để đảm bảo cho việc xét xử đúng pháp luật, Thẩm phán phải có những tiêu chuẩn nhất định về thể lực, trí lực, đạo đức và phải được tuyển chọn bổ nhiệm theo thủ tục trình tự mà pháp luật đã quy định. Hiện nay, vẫn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm “Thẩm phán”.
Cụ thể là: 8 Theo Từ điển tường giải và liên tưởng tiếng Việt, khái niệm “Thẩm phán” được giải thích: “cán bộ Tòa án có nhiệm vụ tìm hiểu sự thật vụ án để giúp cho chủ tọa phiên tòa có cơ sở luận án”[52, tr. Theo cách hiểu này, Thẩm phán đúng là cán bộ, công chức ngành tòa án, có nhiệm vụ tìm hiểu sự thật vụ án. Tuy nhiên trên thực tế, Thẩm phán không chỉ có nhiệm vụ tìm hiểu sự thật vụ án, mà còn có nhiệm vụ quan trọng hơn, trọng tâm hơn mà khái niệm trên chưa đề cập, đó chính là nhiệm vụ xét xử vụ án. Hơn nữa, trong nhiều trường hợp Thẩm phán tham gia giải quyết vụ án với tư cách là chủ tọa phiên tòa, cũng có trường hợp tham gia với tư cách là thành viên của Hội đồng xét xử.
Vì thế, khái niệm trên chưa hoàn toàn cho cái nhìn chính xác, bao quát toàn bộ vấn đề. Theo Đại từ điển tiếng Việt, khái niệm “Thẩm phán” được giải thích như sau: “ Người của Tòa án có nhiệm vụ điều tra, hòa giải, truy tố hay xét xử các vụ án”[1]. Trong các nhiệm vụ mà khái niệm này đưa ra, Thẩm phán chỉ làm nhiệm vụ hòa giải trong các vụ việc dân sự, kinh tế, hôn nhân gia đình và xét xử các loại vụ việc, các loại án. Như vây, độ chính xác của khái niệm này chưa được đảm bảo.
Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, khái niệm “Thẩm phán” được hiểu là: “người có chức vụ của cơ quan tòa án được bổ nhiệm theo trình tự luật định, thực hiện chức năng xét xử các vụ án”[51, tr. So với hai quan điểm trên, quan điểm này đã thể hiện sự chính xác hơn. Trong cơ cấu tổ chức của Tòa án, Thẩm phán là một chức danh tư pháp không thể thiếu. Thẩm phán được bổ nhiệm theo quy định của pháp luật để làm nhiệm vụ xét xử và giải quyết những công việc khác thuộc thẩm quyền của Tòa án.
Vì vậy, Thẩm phán được coi là người tiến hành tố tụng trong giai đoạn xét xử - đây là thiếu sót mà khái niệm này chưa đề cập. Theo Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, “Thẩm phán là người tiến hành tố tụng được bổ nhiệm theo quy định của pháp luật thực hiện nhiệm vụ xét xử những vụ án thuộc thẩm quyền 9 của Tòa án” [19, tr. Theo khái niệm này, nhiệm vụ chính của Thẩm phán là chỉ xét xử vụ án, nhưng trên thực tế, khi công tác ở Tòa án Thẩm phán còn có nhiệm vụ giải quyết những việc khác thuộc thẩm quyền của Tòa án. Theo quy định tại khoản 1 Điều 1 Pháp lệnh Thẩm phán và Hội thẩm Tòa án nhân dân 2002 thì Thẩm phán được định nghĩa:“ là người được bổ nhiệm theo quy định của pháp luật để làm nhiệm vụ xét xử những vụ án và giải quyết những việc khác thuộc thẩm quyền của Tòa án”.Ở định nghĩa này, nhiệm vụ của Thẩm phán đã được xác lập đầy đủ hơn đó là không những Thẩm phán đóng vai trò là người xét xử các vụ án mà còn làm các nhiệm vụ khác thuộc thẩm quyền của Tòa án (khi Thẩm phán là Chánh án, Phó Chánh án…).
Tuy nhiên, trong Bộ Luật tố tụng hình sự, Luật tố tụng hành chính hay Bộ Luật tố tụng dân sự hiện hành thì Thẩm phán còn được quy định là người tiến hành tố tụng như khái niệm tại Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội nêu. Hiện nay, Điều 65 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 có quy định cụ thể hơn về thẩm phán “là người có đủ điều kiện, tiêu chuẩn theo quy định của Luật này được Chủ tịch nước bổ nhiệm để làm nhiệm vụ xét xử”.Với định nghĩa này, như đã phân tích ở các dẫn chứng trên, Thẩm phán trong định nghĩa tuy cụ thể hơn nhưng nhiệm vụ vẫn chưa đầy đủ. Từ những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm “Thẩm phán là người tiến hành tố tụng được bổ nhiệm theo quy định của pháp luật thực hiện nhiệm vụ xét xử những vụ án và giải quyết những việc khác thuộc thẩm quyền của Tòa án”. Thẩm phán được chia thành 4 ngạch, bao gồm: Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao; Thẩm phán cao cấp; Thẩm phán trung cấp; Thẩm phán sơ cấp.
Theo đó, Tòa án nhân dân tối cao có Thẩm phán TANDTC; Tòa án nhân dân cấp cao, Tòa án quân sự trung ương có Thẩm phán cao cấp; Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, Tòa án quân sự quân khu và tương đương có Thẩm 10 phán cao cấp, trung cấp và sơ cấp; Tòa án nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh và tương đương, Tòa án quân sự khu vực có Thẩm phán trung cấp và sơ cấp. Nhiệm kỳ đầu của Thẩm phán là 05 năm kể từ ngày được bổ nhiệm, trường hợp được bổ nhiệm lại hoặc được được bổ nhiệm vào ngạch Thẩm phán khác thì nhiệm kỳ tiếp theo là 10 năm. Vai trò và nhiệm vụ của Thẩm phán a. Vai trò của Thẩm phán Trong tố tụng hành chính nói chung, xét xử vụ án hành chính nói riêng, Thẩm phán đóng một vai trò quan trọng.
Ở nước ta, bộ máy nhà nước được tổ chức theo nguyên tắc tập trung quyền lực có sự phân công và phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện ba quyền: lập pháp, hành pháp và tư pháp. Thực hiện quyền tư pháp mà chủ yếu là quyền xét xử là một trong những chức năng rất quan trọng của Nhà nước Việt Nam và được giao cho Toà án nhân dân. Hoạt động xét xử của Tòa án được thực hiện thông qua Hội đồng xét xử (HĐXX), trong đó Thẩm phán là với tư cách là người đại diện cho nhà nước, thực thi công lý, họ có vai trò là người trọng tài. Thẩm phán có thể được phân công làm chủ tọa phiên tòa, cũng có thể chỉ là Thẩm phán tham gia phiên tòa thì vẫn là người tiến hành các hoạt động tố tụng tại phiên tòa như xét hỏi, xem xét vật chứng, ra các quyết định thuộc thẩm quyền của mình mà pháp luật tố tụng hành chính quy định.
Khi làm chủ tọa phiên tòa, Thẩm phán là người tổ chức và điều khiển phiên tòa; tham gia vào việc ra bản án, quyết định, thay mặt Hội đồng xét xử tuyên bản án nhân danh nước Cộng hòa xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. Các phán quyết của Hội đồng xét xử là biểu hiện tập trung và là kết quả cuối cùng không chỉ của quá trình xét xử mà đồng thời là kết quả của quá trình điều tra, lập hồ sơ vụ án. Chẳng hạn: 11 Đối với thủ tục bắt đầu phiên tòa, Thẩm phán với tư cách là chủ tọa phiên tòa có vai trò quan trọng, là người điều khiển phiên tòa, tiến hành những thủ tục cần thiết để các thủ tục xét hỏi, tranh luận, nghị án và tuyên án có được tiến hành tiếp hay không và nếu được tiến hành thì các thủ tục đó được diễn ra một cáchthuận lợi, đúng pháp luật, đảm bảo cho việc xét xử khách quan, công bằng. Đối với việc tranh tụng diễn ra tại phiên tòa thì vai trò của Thẩm phán được thể hiện một cách rõ nét đầy đủ nhất.
Bởi vì cũng chính tại phiên tòa là nơi sẽ diễn ra đỉnh điểm của sự tranh tụng, nó hàm chứa đầy đủ các dấu hiệu, đặc điểm của việc tranh tụng và cũng tại giai đoạn này vai trò của thẩm phán trong tranh tụng cũng được thể hiện một cách nổi bật. Thẩm phán là người điều khiển việc tranh tụng để việc tranh tụng diễn ra một cách có trật tự, đi đúng trọng tâm vào những vấn đề mấu chốt, những điểm còn mâu thuẫn, cần làm rõ của vụ án hành chính.Thông qua kết quả tranh tụng, thẩm phán đánh giá nội dung thực chất của vụ án, các chứng cứ, các lý lẽ, lập luận của mỗi bên, trên cơ sở đó căn cứ vào quy định của pháp luật để ra quyết định đúng đắn.
