Chương 1: Những vấn đề lý luận và kinh nghiệm về quản lý tài chính của cơ quan hành chính nhà nước. - Chương 2: Thực trạng quản lý tài chính của cơ quan Bộ Xây dựng - Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện quản lý tài chính của cơ quan Bộ Xây dựng 6 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CỦA CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƢỚC 1. Cơ quan hành chính nhà nƣớc và tài chính của cơ quan hành chính nhà nƣớc 1. Cơ quan hành chính nhà nước: Quan niệm, đặc diểm và phân loại.
Quan niệm cơ quan hành chính nhà nước Cơ quan hành chính nhà nước là một bộ phận cấu thành của bộ máy nhà nước được thành lập ra để thực hiện chức năng quản lý điều hành mọi lĩnh vực của đời sống xã hội."" Các cơ quan hành chính nhà nước được các cơ quan có thẩm quyền của nhà nước thành lập, hoạt động trên cơ sở của pháp luật, luật điều chỉnh các hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước, đó là những luật công. Các cơ quan nhà nước thực hiện các công việc trên cơ sở chấp hành các nhiệm vụ được giao, các chỉ đạo theo chủ trương kế hoạch của nhà nước. Các cơ quan này có thể trực tiếp hoặc gián tiếp trực thuộc cơ quan quyền lực của nhà nước, chịu sự lãnh đạo, giám sát, kiểm tra của các cơ quan quyền lực nhà nước, chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước cơ quan quyền lực đó."" Cơ quan hành chính nhà nước hoạt động chấp hành, điều hành, thực hiện các quyết định của cơ quan quyền lực phục vụ cho lợi ích cộng đồng. Cơ quan hành chính nhà nước có nhiều cách phân loại tùy thuộc vào mục đích nghiên cứu: Theo lãnh thổ: căn cứ vào tác động theo quy mô lãnh thổ để phân chia.
Đó là hệ thống cơ quan hành chính Trung ương, hoạt động trên quy mô cả nước và hệ thống các cơ quan hành chính hoạt động trên từng địa bàn lãnh thổ, hệ thống cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương."" Theo thẩm quyền: đó là hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chung, quản lý hoạt động trong tất cả các lĩnh vực trên lãnh thổ nhất định và hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền riêng."" 7 Theo hình thức thành lập: mỗi cơ quan hành chính nhà nước được thành lập theo những căn cứ pháp lý khác nhau, do đó có những quyền hạn cũng như quy mô khác nhau. Hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước thành lập theo quy định của Hiến pháp (Chính phủ, các Bộ, Ủy ban nhân dân); cũng có những cơ quan hành chính nhà nước được thành lập theo quy định của Luật như cơ quan thuộc Chính phủ; Sở, Ban, Ngành; cũng có những cơ quan được thành lập theo văn bản pháp quy."" Theo tính chất hoạt động: cơ quan hành chính nhà nước là cơ quan có chức năng thực hiện quyền hành pháp theo lãnh thổ và lĩnh vực của nhà nước, có nhiệm vụ chấp hành pháp luật và chỉ đạo thực hiện các chủ trương kế hoạch của nhà nước. Các cơ quan hành chính nhà nước gồm có: Chính phủ; các Bộ, cơ quan ngang Bộ; UBND và các cơ quan chuyên môn."" Theo nguồn tài chính được sử dụng: đó là những cơ quan hành chính nhà nước có tài chính cấp 1, 2, hoặc đó là những cơ quan hành chính nhà nước được phê chuẩn ngân sách trực tiếp từ Quốc hội. Tất cả các cơ quan quản lý hành chính hoạt động dựa vào ngân sách của nhà nước, nhưng nguồn tài chính được phân bổ trực tiếp hoặc cũng có thể phân bổ qua cơ quan hành chính cấp trên.
Đặc điểm của cơ quan hành chính nhà nước Thứ nhất, cơ quan hành chính nhà nước do nhà nước thành lập, chịu sự kiểm tra của cơ quan nhà nớc cấp trên lập ra nhằm thực hiện chức năng quản lý nhà nước bằng hoạt động chấp hành và điều hành quyền lực của nhà nước. Cơ quan hành chính được quy định có thẩm quyền pháp lý, xuất phát từ quyền lực nhà nước. Cơ quan hành chính nhà nước là cơ quan nhà nước thực hiện chức năng quản lý nhà nước bằng phương pháp đơn phương quyết định, phương pháp quyết định một chiều gắn với quyền lực tuyệt đối. Cùng với sự đa dạng của các lĩnh vực xã hội, cơ quan hành chính nhà nước thực hiện chức năng quản lý trên mọi phương diện, vì vậy nó được tổ chức thành hệ thống các cơ quan quản lý trong từng lĩnh vực.
Vì vậy, cơ quan hành chính nhà nước hoạt động mang tính quyền lực nhà nước, được tổ chức và hoạt động trên nguyên tắc tập trung dân chủ. Tính quyền 8 lực nhà nước thể hiện ở chỗ: cơ quan hành chính nhà nước là một bộ phận của bộ máy nhà nước. Cơ quan hành chính nhà nước nhân danh nhà nước khi tham gia vào các quan hệ pháp luật nhằm thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp lý. Thứ hai, mỗi cơ quan hành chính nhà nước đều hoạt động dựa trên những quy định của pháp luật, có chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền nhất định và có những mối quan hệ phối hợp trong thực thi công việc được giao.
Các cơ quan hành chính có mối liên hệ chặt chẽ với nhau (quan hệ trực thuộc trên dưới, trực thuộc ngang và quan hệ chéo) tạo thành một thể thống nhất theo thứ bậc mà trung tâm chỉ đạo là Chính phủ nhằm bảo đảm thực hiện nhiệm vụ chấp hành một cách nhất quán, hiệu quả. Đó là hệ thống phức tạp, nhiều đầu mối được biên chế với hạt nhân của hệ thống là công chức. Thứ ba, về mặt thẩm quyền thì cơ quan hành chính nhà nước được quyền đơn phương ban hành văn bản quy phạm pháp luật hành chính và văn bản đó có hiệu lực bắt buộc đối với các đối tượng liên quan; cơ quan hành chính nhà nước có quyền được áp dụng các biện pháp cưỡng chế đối với các đối tượng chịu sự tác động, quản lý của cơ quan hành chính nhà nước. Hệ thống cơ quan hành chính nhà nước có nghĩa vụ tổ chức đảm bảo quyền tự do, lợi ích hợp pháp của công dân bằng các chương trình kinh tế xã hội phân phối công bằng, hợp lý cho người dân.
Thứ tư, về nguồn nhân sự chính của cơ quan nhà nước là đội ngũ cán bộ, công chức được hình thành từ tuyển dụng, bổ nhiệm hoặc bầu cử theo quy định của Pháp lệnh cán bộ, công chức. Tóm lại, cơ quan hành chính nhà nước bao gồm hệ thống thống nhất từ Trung ương đến địa phương, được thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật nhân danh nhà nước khi làm nhiệm vụ, có cơ chế chỉ đạo tập trung thống nhất, chịu sự kiểm tra và kiểm sát hoạt động, luôn được hoàn thiện, đổi mới bảo đảm hiệu quả quản lý nhà nước. Tài chính của cơ quan hành chính nhà nước Tài chính là một phạm trù kinh tế, phản ánh các mối quan hệ giữa các chủ thể kinh tế trong việc hình thành, quản lý và sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm phát triển 9 sản xuất và thỏa mãn các nhu cầu của chung xã hội, cũng như các nhu cầu của các tổ chức, cá nhân. Sự ra đời và phát triển của tài chính gắn liền với sự ra đời và phát triển của nền kinh tế hàng hóa - tiền tệ.
Trong sự phát triển của nền văn minh nhân loại qua các thời đại, tài chính luôn có vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội ở tất cả các quốc gia với bất kỳ chế độ chính trị xã hội nào. Các hoạt động kinh tế nói chung và tài chính nói riêng trong mỗi một nền kinh tế đều chịu sự chi phối bởi 3 nhóm chủ thể cơ bản là nhà nước, doanh nghiệp và hộ gia đình. Các nhóm chủ thể này sẽ thực hiện các hành vi kinh tế cũng như các hoạt động tài chính nhằm đạt tới mục tiêu của mình. Chính vì vậy mà mọi quan hệ tài chính trong hệ thống tài chính đều phải phục vụ việc đạt được các mục tiêu đó.
Sự tác động qua lại giữa các quan hệ tài chính phản ánh mối quan hệ giữa các chủ thể kinh tế này và trong nội bộ từng chủ thể kinh tế. Với ý nghĩa như vậy, hệ thống tài chính của một nền kinh tế thường được gắn với 3 nhóm chủ thể. Đó là tài chính công (mà trọng tâm là ngân sách nhà nước), tài chính doanh nghiệp và tài chính hộ gia đình. Các quan hệ tài chính bao giờ cũng gắn liền với việc thành lập và sử dụng các quỹ tiền tệ nhất định.
Tài chính xuất hiện trên cơ sở vận động của tiền tệ, quan hệ tiền - hàng của nền sản xuất hàng hóa. Bản chất của tài chính được thể hiện ở cả hai chức năng: chức năng phân phối và chức năng giám đốc. Hoạt động tài chính bao gồm các hoạt động phân phối lần đầu và phân phối lại tổng sản phẩm xã hội dưới hình thức giá trị. Hệ thống tài chính là tổng thể các hoạt động tài chính trong các lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế quốc dân, nhưng có mối quan hệ hữu cơ với nhau về việc hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ ở các chủ thể kinh tế - xã hội hoạt động trong lĩnh vực đó.
Nguồn tài chính phục vụ cho hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước có thể do NSNN cấp toàn bộ hoặc cấp một phần. Để duy trì các hoạt động cho sự tồn tại và phát triển của các cơ quan hành chính nhà nước đòi hỏi phải có các nguồn tài chính đảm bảo. Trong khi đó, hoạt động của các cơ quan đơn vị này thực hiện mục đích phục vụ lợi ích công cho xã hội, không đòi hỏi người 10 nhận những dịch vụ và hàng hóa do tổ chức mình cung cấp phải trả tiền. Do đó, NSNN sẽ phải cấp phát kinh phí để duy trì hoạt động của các tổ chức công.
Hiện nay, các tổ chức công được phép thu một số khoản thu như phí, lệ phí và các khoản thu khác theo Luật pháp quy định nhằm bổ sung nguồn kinh phí hoạt động nhưng xét tổng thể thì nguồn kinh phí hoạt động chủ yếu vẫn do nhà nước cấp. Nguồn tài chính ở đây được sử dụng để duy trì sự tồn tại của bộ máy nhà nước và thực hiện các nghiệp vụ hành chính, cung cấp các dịch vụ hành chính công thuộc chức năng của cơ quan."" Chủ thể trực tiếp quản lý tài chính của các cơ quan hành chính nhà nước là các cơ quan hành chính nhà nước.