Tổng quan nghiên cứu

Quản lý chi ngân sách nhà nước là trụ cột cốt lõi nhằm duy trì hoạt động thông suốt của bộ máy hành chính công và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại các đô thị hạt nhân. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, việc triển khai tổ chức chính quyền đô thị theo Nghị quyết số 131/2020/QH14 và Nghị định số 33/2021/NĐ-CP đã tạo ra bước chuyển căn bản trong phân cấp tài chính. Quận 3 là địa bàn trung tâm có diện tích tự nhiên 4,92 km², quy mô dân số đạt khoảng 197.718 người với mật độ cao lên tới 40.183 người/km², sở hữu mạng lưới hạ tầng gồm 52 tuyến đường chính và 710 tuyến hẻm. Năm 2023, thu ngân sách trên địa bàn quận đạt 5.574 tỷ đồng, hoàn thành 100,3% dự toán pháp lệnh được giao.

Tuy nhiên, việc chuyển đổi vị thế pháp lý của Ủy ban nhân dân Quận 3 từ một cấp ngân sách hoàn chỉnh sang đơn vị dự toán ngân sách trực thuộc Ủy ban nhân dân Thành phố đã làm thay đổi căn bản cơ chế vận hành tài khóa. Quận không còn được giữ lại nguồn kết dư ngân sách hàng năm và không còn nguồn dự phòng độc lập để chủ động xử lý các nhiệm vụ đột xuất phát sinh.

Nghiên cứu được xây dựng nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá toàn diện thực trạng chu trình quản lý chi thường xuyên của Ủy ban nhân dân Quận 3 trong giai đoạn 2019 - 2023, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và có tính ứng dụng cao đến năm 2030. Kết quả nghiên cứu đóng vai trò là cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc, hỗ trợ trực tiếp cho các nhà quản lý công tối ưu hóa nguồn lực tài khóa, giảm tỷ lệ chi bổ sung ngoài dự toán xuống dưới 5% và nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ công tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng lý thuyết Quản lý công mới kết hợp cùng Lý thuyết Tài chính công hiện đại và Mô hình Quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra. Trong quản trị tài chính công đô thị, chi thường xuyên ngân sách nhà nước được định nghĩa là các khoản phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính định kỳ nhằm duy trì hoạt động thường xuyên của bộ máy hành chính nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội, bảo đảm quốc phòng - an ninh và cung ứng dịch vụ sự nghiệp công cộng như giáo dục, y tế, văn hóa.

Mô hình quản lý chi ngân sách cấp quận trong bối cảnh chính quyền đô thị được xây dựng xoay quanh bốn nguyên tắc nền tảng: nguyên tắc tập trung dân chủ thống nhất, nguyên tắc quản lý nghiêm ngặt theo dự toán được duyệt, nguyên tắc tiết kiệm - hiệu quả gắn liền với lợi ích xã hội và nguyên tắc thanh toán trực tiếp không dùng tiền mặt qua hệ thống Kho bạc Nhà nước. Ba khái niệm trung tâm chi phối toàn bộ khung nghiên cứu bao gồm: chu trình ngân sách khép kín, đơn vị dự toán ngân sách cấp hai và cơ chế tự chủ tài chính của các đơn vị sự nghiệp công lập.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu thứ cấp giai đoạn 5 năm từ năm 2019 đến năm 2023 từ Phòng Tài chính - Kế hoạch Quận 3, Kho bạc Nhà nước Quận 3, Chi cục Thống kê và báo cáo tài chính của 12 phường cùng các phòng ban chuyên môn. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 100% các đơn vị sử dụng ngân sách thuộc phạm vi quản lý của Ủy ban nhân dân Quận 3, tương ứng với 12 Ủy ban nhân dân phường và các cơ quan hành chính sự nghiệp trên địa bàn quận. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được lựa chọn nhằm bảo đảm tính bao quát, loại trừ sai số chọn mẫu và phản ánh chân thực toàn diện bức tranh ngân sách cấp quận.

Phương pháp phân tích số liệu kết hợp giữa thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian trước và sau khi triển khai chính quyền đô thị năm 2021, cùng kỹ thuật phân tích tỷ suất thực hiện quyết toán so với dự toán đầu năm. Việc lựa chọn phương pháp phân tích tài chính định lượng kết hợp với đánh giá thể chế định tính giúp làm sáng tỏ mối quan hệ giữa biến đổi cơ chế phân cấp và tính linh hoạt trong quản lý ngân sách địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô dự toán chi thường xuyên đầu năm của Quận 3 có sự biến động rõ rệt giữa hai giai đoạn. Giai đoạn 2019 - 2021 ghi nhận xu hướng giảm nhẹ từ 983.930 triệu đồng xuống còn 917.839 triệu đồng (giảm khoảng 6,7%). Tuy nhiên, đến năm 2023, dự toán được phê duyệt đã tăng vọt lên mức 954.616 triệu đồng, tăng 297.839 triệu đồng so với mức 656.777 triệu đồng của năm 2022 nhằm đáp ứng yêu cầu phục hồi kinh tế - xã hội sau đại dịch.

Thứ hai, cơ cấu chi thường xuyên phản ánh sự ưu tiên chiến lược cho an sinh và giáo dục. Lĩnh vực Sự nghiệp giáo dục - đào tạo luôn chiếm tỷ trọng áp đảo từ 41,71% đến 57,03% tổng dự toán năm, đạt đỉnh 544.272 triệu đồng vào năm 2023. Chi cho hoạt động của Ủy ban nhân dân các phường chiếm tỷ trọng lớn thứ hai, dao động ổn định từ 15,26% đến 17,67% (tương ứng 168.578 triệu đồng năm 2023). Đáng chú ý, chi Sự nghiệp kinh tế năm 2023 tăng lên 113.598 triệu đồng (chiếm 11,90%), tăng hơn 39.000 triệu đồng so với năm 2022 để hỗ trợ chỉnh trang đô thị.

Thứ ba, tỷ lệ bổ sung ngoài dự toán và tình trạng dự toán chưa sử dụng hết tăng cao khi vận hành mô hình mới. Tỷ lệ bổ sung dự toán từ mức 6% năm 2019 (53.021 triệu đồng) đã tăng vọt lên 24% năm 2021 (216.353 triệu đồng) và duy trì ở mức cao 12% năm 2022 và 15% năm 2023 (165.021 triệu đồng). Song song đó, kinh phí chưa sử dụng hết tăng từ 4% năm 2022 (34.735 triệu đồng) lên 9% năm 2023 (97.130 triệu đồng).

Thứ tư, tỷ lệ thực hiện quyết toán so với dự toán đầu năm chuyển biến từ trạng thái cân đối sang vượt dự toán liên tục. Giai đoạn 2019 - 2020, tỷ lệ quyết toán đạt lần lượt 98% (935.299 triệu đồng) và 92% (846.800 triệu đồng). Khi áp dụng chính quyền đô thị, tỷ lệ quyết toán đạt 125% năm 2021 (1.147.869 triệu đồng), 108% năm 2022 (874.092 triệu đồng) và 106% năm 2023 (1.022.507 triệu đồng).

Thứ năm, công tác thanh tra, kiểm tra tài chính có sự gia tăng về tần suất từ 1 cuộc định kỳ năm 2019 lên 4 cuộc (2 định kỳ, 2 đột xuất) vào năm 2023, thể hiện nỗ lực tăng cường giám sát chấp hành kỷ luật tài khóa.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm chỉ ra rằng sự thay đổi thể chế phân cấp quản lý ngân sách là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự gia tăng tỷ lệ chi bổ sung ngoài dự toán và tỷ lệ quyết toán vượt dự toán đầu năm. Khi Quận 3 trở thành đơn vị dự toán cấp hai, toàn bộ dự toán và việc điều chỉnh dự toán đều phụ thuộc vào các kỳ họp của Hội đồng nhân dân Thành phố. Khi phát sinh các nhiệm vụ đột xuất như phòng chống thiên tai, dịch bệnh hay chi bổ sung an sinh xã hội, Ủy ban nhân dân quận không có thẩm quyền tự điều tiết giữa các khoản mục thừa - thiếu.

Nếu các dữ liệu này được thể hiện trên biểu đồ cột chồng kết hợp đồ thị đường xu hướng, người đọc sẽ thấy rõ sự phân kỳ giữa dự toán đầu năm và số quyết toán thực tế từ năm 2021 đến 2023. Tương tự như bài học quản lý ngân sách tại quận Tây Hồ (Hà Nội) và huyện Hòa Vang (Đà Nẵng), việc thiếu vắng công cụ điều chỉnh ngân sách linh hoạt tại chỗ đã tạo ra độ trễ giải ngân, làm giảm hiệu suất sử dụng vốn công. Đồng thời, trình độ dự báo của đội ngũ công chức tài chính tại các đơn vị sự nghiệp cơ sở chưa theo kịp yêu cầu phân bổ chi tiêu trung hạn, dẫn đến việc nhiều đơn vị thừa dự toán không thể hoàn trả kịp thời trong niên độ ngân sách.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tăng cường phân cấp và ủy quyền điều hành dự toán ngân sách linh hoạt. Ủy ban nhân dân Quận 3 cần phối hợp với Sở Tài chính tham mưu Ủy ban nhân dân Thành phố phân cấp thẩm quyền cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân quận được chủ động điều chỉnh dự toán giữa các đơn vị trực thuộc trong phạm vi tổng mức dự toán được giao, với mục tiêu rút ngắn thời gian xử lý nhiệm vụ chi phát sinh từ 30 ngày xuống dưới 7 ngày làm việc trong giai đoạn 2025 - 2026.

Thứ hai, đổi mới kỹ thuật lập dự toán chi thường xuyên theo kết quả đầu ra. Phòng Tài chính - Kế hoạch Quận 3 cần chủ trì xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả chi tiêu gắn với sản phẩm đầu ra, giảm tỷ lệ chi bổ sung ngoài dự toán xuống dưới 5% và hạ tỷ lệ dự toán không sử dụng hết xuống dưới 3% tổng dự toán hàng năm, hoàn thành triển khai đồng bộ trước năm 2027.

Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số quy trình tài chính. Ủy ban nhân dân Quận 3 cần đầu tư hoàn thiện hạ tầng dữ liệu số, tích hợp hệ thống quản trị nội bộ với phần mềm Quản lý Ngân sách và Kho bạc (TABMIS) và phần mềm tổng hợp quyết toán trực tuyến, bảo đảm 100% hồ sơ thanh quyết toán và báo cáo tài chính được xử lý qua môi trường số có xác thực chữ ký điện tử từ năm 2026.

Thứ tư, nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ công chức và siết chặt kiểm soát chi. Phòng Tài chính - Kế hoạch phối hợp Phòng Nội vụ tổ chức đào tạo chuyên sâu về Luật Ngân sách nhà nước và chế độ kế toán mới cho 100% cán bộ kế toán cấp phường và đơn vị sự nghiệp; Thanh tra Quận 3 phối hợp Kho bạc Nhà nước Quận 3 duy trì tối thiểu 4 đến 6 cuộc thanh tra, kiểm tra chuyên đề mỗi năm giai đoạn 2025 - 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, lãnh đạo Ủy ban nhân dân và công chức Phòng Tài chính - Kế hoạch các quận, huyện, thành phố trực thuộc đang thực hiện mô hình chính quyền đô thị. Luận văn cung cấp khung tham chiếu thực tiễn giúp nhận diện các điểm nghẽn phân cấp và tối ưu hóa quy trình lập, chấp hành và quyết toán ngân sách.

Thứ hai, đội ngũ kế toán trưởng, thủ trưởng các đơn vị sự nghiệp công lập và Ủy ban nhân dân cấp phường. Tài liệu cung cấp hướng dẫn rõ ràng về quản lý chi tiêu theo định mức, thực hiện công khai minh bạch tài chính và chuẩn hóa hồ sơ quyết toán trực tuyến theo quy định.

Thứ ba, các cơ quan quản lý nhà nước cấp tỉnh, thành phố như Sở Tài chính, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Hội đồng nhân dân các cấp. Luận văn mang lại cứ liệu thực chứng để rà soát, sửa đổi các quy định phân cấp ủy quyền tài chính phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 98/2023/QH15.

Thứ tư, giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý công, Tài chính - Ngân hàng, Luật Kinh tế. Đề tài là nguồn tài liệu học thuật giá trị phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu mô hình tài chính công đô thị tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình chính quyền đô thị thay đổi bản chất vị thế ngân sách của Ủy ban nhân dân Quận 3 như thế nào? Theo Nghị quyết số 131/2020/QH14, Ủy ban nhân dân Quận 3 chuyển từ một cấp ngân sách có Hội đồng nhân dân quyết định sang đơn vị dự toán ngân sách cấp hai trực thuộc Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh. Toàn bộ nguồn thu kết dư hàng năm được điều tiết tập trung về ngân sách thành phố và quận không còn quỹ dự phòng ngân sách riêng biệt.

Lĩnh vực sự nghiệp nào chiếm tỷ trọng chi thường xuyên lớn nhất tại Quận 3 giai đoạn 2019 - 2023? Sự nghiệp giáo dục và đào tạo luôn chiếm tỷ trọng cao nhất, dao động từ 41,71% đến 57,03% tổng chi thường xuyên của quận. Đỉnh điểm vào năm 2023, dự toán cho lĩnh vực này đạt 544.272 triệu đồng nhằm bảo đảm chế độ chính sách cho giáo viên, duy trì và nâng cấp cơ sở vật chất trường học trên địa bàn 12 phường.

Vì sao tỷ lệ quyết toán chi thường xuyên của quận vượt dự toán giao đầu năm trong các năm 2021 - 2023? Nguyên nhân chủ yếu do phát sinh nhiều chính sách an sinh đột xuất sau đại dịch, biến động định mức chi phục vụ quản lý đô thị và chính sách kinh tế mới ban hành. Do không thể chủ động điều chuyển nội bộ ngay từ đầu năm, quận phải thực hiện bổ sung dự toán từ thành phố với quy mô bổ sung lên tới 165.021 triệu đồng vào năm 2023.

Giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin mang lại lợi ích gì cho công tác quản trị ngân sách quận? Việc ứng dụng đồng bộ cổng thông tin tổng hợp quyết toán trực tuyến và tích hợp dữ liệu với hệ thống TABMIS giúp giảm trên 50% thời gian tổng hợp số liệu, loại bỏ sai sót số liệu thủ công giữa 12 phường, đồng thời hỗ trợ thẩm định hồ sơ quyết toán minh bạch, kịp thời gửi Sở Tài chính trước ngày 15/6 hàng năm.

Luận văn có giá trị ứng dụng thực tiễn ra sao đối với các địa phương khác tại Việt Nam? Kết quả nghiên cứu cung cấp mô hình thực nghiệm và bộ giải pháp mẫu về điều hành tài khóa cấp huyện trong điều kiện tinh gọn bộ máy. Các quận nội thành tại Hà Nội, Đà Nẵng hoặc Hải Phòng hoàn toàn có thể áp dụng các bài học về phân cấp điều chuyển dự toán và kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước.

Kết luận

  • Luận văn đã phân tích sâu sắc tác động thể chế của mô hình chính quyền đô thị đối với quản trị chi thường xuyên tại Ủy ban nhân dân Quận 3 giai đoạn 2019 - 2023.
  • Cơ cấu chi tiêu đã bảo đảm tốt các mục tiêu kinh tế - xã hội, trong đó chi giáo dục chiếm trên 41% đến 57% và chi quản lý hành chính cấp phường chiếm trên 15% tổng ngân sách.
  • Nhận diện chính xác các nút thắt về cơ chế phân cấp, dẫn đến việc tỷ lệ bổ sung dự toán đạt 15% và số dư chưa sử dụng đạt 9% trong năm 2023.
  • Hệ thống 4 nhóm giải pháp trọng tâm đề xuất hoàn thiện cơ chế ủy quyền phân cấp, áp dụng lập dự toán theo kết quả đầu ra, số hóa dữ liệu tài chính và siết chặt kỷ luật thanh tra kiểm tra đến năm 2030.
  • Các cơ quan quản lý hành chính công và đơn vị dự toán cần nhanh chóng nghiên cứu, thể chế hóa các khuyến nghị của đề án vào quy chế chi tiêu nội bộ và kế hoạch tài chính trung hạn nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước trong kỷ nguyên số.