Chương 1 NHẬN THỨC CHUNG VỀ CƠ QUAN CẢNH SÁT ĐIỀU TRA TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm Cơ quan Cảnh sát điều tra 1. Vị trí của Cơ quan Cảnh sát điều tra trong tố tụng hình sự Trong khoa học pháp lý hình sự Việt Nam, các công trình khoa học công bố trên các sách, báo pháp lý đều tương đối thống nhất quan điểm cho rằng, tố tụng hình sự là toàn bộ hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án), người tiến hành tố tụng (Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư ký phiên toà), người tham gia tố tụng (bị can, bị cáo, người bào chữa.), của cá nhân, cơ quan nhà nước khác và tổ chức xã hội góp phần vào việc giải quyết vụ án hình sự theo qui định của Luật tố tụng hình sự. Theo từ điển Luật học của Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa năm 2006, tố tụng hình sự được hiểu là: “… cách thức, trình tự tiến hành các hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự, người tiến hành tố tụng hình sự, người tham gia tố tụng, của các cơ quan nhà nước khác và các tổ chức xã hội góp phần vào việc giải quyết vụ án theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự”[24, tr 768] Điều 1 Bộ luật TTHS năm 2003 quy định “Bộ luật tố tụng hình sự quy định trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự….nhằm chủ động phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm, phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội”.
Đây là một quá trình phức tạp, đòi hỏi phải tiến hành theo những trình tự, thủ tục chặt chẽ, trong đó các cơ quan và người có thẩm quyền phải áp dụng mọi biện pháp hợp pháp để làm rõ tội phạm, người phạm tội và những vấn đề cần thiết cho việc giải quyết đúng đắn vụ án hình sự. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ những quy định nêu trên, có thể hiểu tố tụng hình sự như sau:Tố tụng hình sự là toàn bộ hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng và của các cơ quan nhà nước khác, các tổ chức xã hội và công dân tham gia vào việc giải quyết vụ án hình sự. Quá trình giải quyết một vụ án hình sự được bắt đầu từ khi cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận những thông tin ban đầu về tội phạm. Còn về thời điểm kết thúc thì tuỳ thuộc vào diễn biến của từng vụ án cụ thể (thông thường quá trình tố tụng kết thúc khi bản án hoặc quyết định của Toà án được thi hành xong).
Quá trình đó trải qua nhiều bước khác nhau. Mỗi bước trong trình tự tố tụng thực hiện một nhiệm vụ cụ thể, góp phần vào việc giải quyết vụ án hình sự và do những chủ thể nhất định tiến hành theo một trình tự, thủ tục do Bộ luật tố tụng hình sự qui định. Trong lý luận khoa học Luật tố tụng hình sự các bước đó được gọi là các giai đoạn tố tụng hình sự. Mỗi giai đoạn tố tụng thực hiện một nhiệm vụ theo một hướng nhất định của quá trình tố tụng và chứa đựng những đặc điểm riêng biệt.
Nhưng các giai đoạn tố tụng hợp thành thể thống nhất và có mối quan hệ gắn bó khăng khít với nhau. Từ nhận thức nêu trên chúng ta có thể hiểu các giai đoạn tố tụng như sau: Các giai đoạn tố tụng hình sự là những hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng với những nhiệm vụ tố tụng độc lập được tiến hành theo một trình tự, thủ tục luật định với các hành vi tố tụng hình sự khác nhau trong tiến trình giải quyết vụ án hình sự. Hiện nay, trong giới luật học còn có nhiều quan điểm khác nhau trong việc phân định các giai đoạn tố tụng. Theo từ điển Luật học của Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa năm 2006, các giai đoạn tố tụng hình sự gồm: khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án ”[24, tr 768].
Mỗi giai đoạn phù hợp với chức năng nhiệm vụ của từng cơ quan tiến hành tố tụng. Giai đoạn khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn đầu tiên của quá trình tố tụng. Trong giai đoạn này, bất kỳ cơ quan tiến hành tố tụng nào, trong khi thực hiện nhiệm vụ của mình mà phát hiện dấu hiệu tội phạm đều có thể ra quyết định khởi tố vụ án hình 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Sau khi vụ án được khởi tố, hoạt động điều tra được tiến hành ngay.
Trong giai đoạn này, Cơ quan điều tra có trách nhiệm tiến hành các biện pháp điều tra thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm và người phạm tội. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ điều tra, Viện kiểm sát thực hiện chức năng công tố theo luật định, thay mặt Nhà nước buộc tội người phạm tội trước Toà án. Công việc xét xử để quyết định hình phạt được thực hiện bởi cơ quan Toà án. Sau khi bản án có hiệu lực pháp luật, Toà án ra các quyết định liên quan đến việc đưa bản án đã có hiệu lực pháp luật vào thi hành.
Do vậy, mỗi cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm trong một giai đoạn tố tụng đảm bảo không một tội phạm nào không bị phát hiện, không một người phạm tội nào có thể tránh khỏi hình phạt của pháp luật. Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, Cơ quan điều tra nói chung và Cơ quan CSĐT nói riêng có vai trò hết sức quan trọng, giữ vai trò thành bại của cả quá trình giải quyết vụ án hình sự. Để làm sáng tỏ vai trò của Cơ quan CSĐT chúng ta phải nghiên cứu, tìm hiểu vị trí của cơ quan này trong tố tụng hình sự. Việc đánh giá cơ quan nhà nước nói chung và Cơ quan CSĐT nói riêng cần xem xét trên nhiều khía cạnh.
Thứ nhất, cơ quan nhà nước đó đứng ở vị trí nào trong hệ thống bộ máy Nhà nước. Thứ hai, cơ quan nhà nước đó thực hiện nhiệm vụ chức năng gì để đảm bảo cho bộ máy Nhà nước hoạt động bình thường. Theo quy định tại Điều 33 Bộ luật TTHS năm 2003, Cơ quan CSĐT là một trong những cơ quan tiến hành tố tụng. Theo quy định tại Điều 1 Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự năm 2004 xác định rõ Cơ quan CSĐT cùng Cơ quan An ninh điều tra, Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân, Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao hợp thành hệ thống Cơ quan điều tra- một trong những cơ quan tiến hành tố tụng theo quy định của Luật tố tụng hình sự Việt Nam.
Xét trên khía cạnh bộ máy Nhà nước, thì Cơ quan CSĐT nằm trong hệ thống cơ quan hành pháp. Đồng thời, Cơ quan CSĐT còn thuộc lực lượng vũ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trang, là lực lượng có nhiệm vụ đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp bảo vệ vững chắc độc lập, an ninh, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc, bảo vệ nhân dân, bảo vệ Đảng, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, ngăn chặn và làm thất bại mọi âm mưu và hoạt động gây mất ổn định chính trị, xã hội, xâm phạm độc lập chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, gây tổn hại cho công cuộc xây dựng và phát triển đất nước, ngăn chặn có hiệu quả và nghiêm trị mọi loại tội phạm, đảm bảo trật tự, an toàn xã hội. Tuy Cơ quan CSĐT thuộc Bộ Công an, nhưng là cơ quan không thể thiếu được trong bộ máy Nhà nước, thực hiện nhiệm vụ rất quan trọng là đấu tranh phòng, chống các loại tội phạm, đảm bảo giữ gìn an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội của đất nước, nhất là trong giai đoạn hiện nay. Xét trên khía cạnh hoạt động tố tụng của các cơ quan tư pháp thì cùng với các Cơ quan điều tra khác, Cơ quan CSĐT chiếm một vị trí hết sức quan trọng.
Mặc dù Cơ quan CSĐT không có quyền quyết định một người có phải là người phạm tội hay không, nhưng để chứng minh tội phạm và người phạm tội làm cơ sở cho việc ra quyết định đề nghị truy tố hoặc quyết định truy tố bị can trước Toà án, cũng như quyết định đưa vụ án ra xét xử, cần thiết phải tiến hành hoạt động điều tra của Cơ quan điều tra nói chung và Cơ quan CSĐT nói riêng. Theo PGS,TS. Trần Đình Nhã thì: “ Điều tra là khâu đột phá, là giai đoạn đầu giữ vai trò thành bại đối với cả tiến trình tố tụng hình sự. Những kết quả khả quan cũng như những sai lầm tư pháp nghiêm trọng nhất như bỏ lọt tội phạm, làm oan người vô tội … thường bắt nguồn từ giai đoạn điều tra.
Vị trí quan trọng của giai đoạn điều tra đối với công tác xét xử không chỉ giới hạn ở số lượng chất lượng chứng cứ mà Cơ quan điều tra có thể cung cấp cho Toà án, mà thậm chí nhiều trường hợp, sự nhận định, đánh giá tội phạm của cơ quan điều tra và của Viện kiểm sát còn quy định giới hạn việc xét xử” [26, tr2]. Như vậy, có thể khẳng định: hoạt động điều tra của Cơ quan CSĐT nói riêng và Cơ quan điều tra nói chung là hoạt động không thể thiếu được trong tố tụng hình sự. Toà án muốn xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật thì 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trước đó, Cơ quan điều tra phải thu thập được những chứng cứ cơ bản, bao gồm những chứng cứ xác định có tội và những chứng cứ xác định vô tội, những chứng cứ xác định tình tiết tăng nặng cũng như những chứng cứ xác định tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can. Hay nói cách khác, để giải quyết được vụ án hình sự thì phải có đủ chứng cứ xác định những tình tiết của vụ án hình sự, mà những chứng cứ này phải được thu thập bởi các Cơ quan điều tra.
Từ những điều đã trình bày trên, có thể thấy vị trí quan trọng của Cơ quan CSĐT trong bộ máy Nhà nước nói chung và hoạt động tố tụng hình sự nói riêng. Nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan Cảnh sát điều tra trong tố tụng hình sự Cơ quan tư pháp là những cơ quan thực hiện nhiệm vụ xét xử (Toà án) và những cơ quan nhà nước thực hiện chức năng công tố, buộc tội, đảm bảo cho việc xét xử.