Một Số Biện Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Dạy Học Hóa Học Chương Oxi-Lưu Huỳnh Lớp 10

Chương trình Hóa học 10 với chủ đề Oxi-Lưu huỳnh đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nền tảng kiến… 156 trang · Trường Đại Học Sư Phạm TP.HCM · 2013.

• Tác giả: Võ Thị Ngọc Thẩm
• Người hướng dẫn: PGS. Trịnh Văn Biều
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP.HCM
• Chuyên ngành: Hóa Học
• Đề tài: Nâng Cao Hiệu Quả Dạy Học Hóa Học Chương Oxi-Lưu Huỳnh Lớp 10
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan về các vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Nâng cao hiệu quả dạy học
• 1.3. Một số vấn đề liên quan đến HS TBY môn hoá THPT
• 1.4. Thực trạng HS TBY môn hóa ở một số trường THPT
• 1.5. Chuẩn kiến thức kỹ năng chương Oxi-Lưu huỳnh lớp 10 ban cơ bản
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC CHO HS TBY CHƯƠNG OXI - LƯU HUỲNH HOÁ HỌC LỚP 10 BAN CƠ BẢN
• 2.1. Những biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học chương Oxi-Lưu huỳnh lớp 10 ban cơ bản cho HS TBY
• 2.2. Một số dạng bài tập chương Oxi-Lưu huỳnh
• 2.3. Một số giáo án có sử dụng các biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học cho học sinh trung bình, yếu môn hóa lớp 10 ban cơ bản
• 3. Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Đối tượng thực nghiệm
• 3.3. Tiến hành thực nghiệm. Kết quả thực nghiệm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nâng Cao Hiệu Quả Dạy Hóa 10 Chương Oxi Lưu Huỳnh

Chương trình Hóa học 10 với chủ đề Oxi-Lưu huỳnh đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nền tảng kiến thức hóa học cho học sinh. Tuy nhiên, nhiều học sinh, đặc biệt là đối tượng trung bình yếu, gặp khó khăn trong việc tiếp thu và vận dụng kiến thức. Điều này đòi hỏi giáo viên cần có những phương pháp dạy học sáng tạo, hiệu quả để giúp các em nắm vững kiến thức, khơi gợi niềm yêu thích môn học. Theo nghiên cứu của Nguyễn Nữ Hoàng Duyên (2004), việc giúp học sinh có trí nhớ tốt là yếu tố quan trọng trong dạy học chương này. Bài viết này sẽ tập trung vào việc phân tích các vấn đề, thách thức và đề xuất các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả dạy học chương Oxi-Lưu huỳnh cho học sinh lớp 10.

1.1. Tầm quan trọng của chương Oxi Lưu huỳnh trong Hóa học 10

Chương Oxi-Lưu huỳnh giới thiệu các nguyên tố quan trọng, có nhiều ứng dụng trong đời sống và công nghiệp. Việc nắm vững kiến thức về tính chất hóa học, điều chế, và ứng dụng của oxi và lưu huỳnh là nền tảng để học sinh tiếp tục học các chương trình hóa học nâng cao hơn. Chương này cũng giúp học sinh hiểu rõ hơn về các phản ứng oxi hóa khử, một khái niệm quan trọng trong hóa học vô cơ. Theo tài liệu, kiến thức nền tảng vững chắc là yếu tố then chốt để học sinh tiếp thu kiến thức mới hiệu quả.

1.2. Thực trạng dạy và học chương Oxi Lưu huỳnh hiện nay

Mặc dù có tầm quan trọng, việc dạy và học chương Oxi-Lưu huỳnh vẫn còn nhiều hạn chế. Nhiều học sinh cảm thấy khó khăn trong việc ghi nhớ các tính chất hóa học và viết các phương trình phản ứng. Phương pháp dạy học truyền thống, nặng về lý thuyết, ít thực hành, chưa tạo được hứng thú cho học sinh. Bên cạnh đó, việc thiếu tài liệu tham khảo phù hợp cũng là một trở ngại lớn. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về thực trạng này để đưa ra các giải pháp phù hợp.

II. Thách Thức Học Sinh Trung Bình Yếu Gặp Khó Khăn Gì

Học sinh trung bình yếu thường gặp nhiều khó khăn trong việc học Hóa học, đặc biệt là chương Oxi-Lưu huỳnh. Các em thường thiếu kiến thức nền tảng, khả năng tư duy logic hạn chế, và ít có hứng thú với môn học. Việc ghi nhớ các tính chất hóa học và giải các bài tập hóa học trở thành một thách thức lớn. Theo khảo sát, nhiều học sinh trung bình yếu cảm thấy chán nản và mất động lực học tập. Cần có sự quan tâm đặc biệt và phương pháp dạy học phù hợp để giúp các em vượt qua những khó khăn này.

2.1. Thiếu hụt kiến thức nền tảng Hóa học cơ bản

Một trong những nguyên nhân chính khiến học sinh trung bình yếu gặp khó khăn là do thiếu hụt kiến thức nền tảng. Các em có thể chưa nắm vững các khái niệm cơ bản như cấu tạo nguyên tử, liên kết hóa học, hoặc phản ứng hóa học. Điều này khiến các em khó hiểu được các tính chất hóa học và phản ứng của oxi và lưu huỳnh. Giáo viên cần dành thời gian để củng cố kiến thức nền tảng cho học sinh trước khi đi vào nội dung chương trình.

2.2. Khả năng tư duy logic và giải quyết vấn đề hạn chế

Hóa học là một môn khoa học đòi hỏi khả năng tư duy logic và giải quyết vấn đề tốt. Học sinh trung bình yếu thường gặp khó khăn trong việc phân tích các phản ứng hóa học, xác định chất oxi hóa, chất khử, và viết các phương trình phản ứng. Các em cũng gặp khó khăn trong việc vận dụng kiến thức để giải các bài tập hóa học. Cần có các bài tập rèn luyện tư duy logic và kỹ năng giải quyết vấn đề để giúp các em cải thiện khả năng này.

2.3. Mất hứng thú và động lực học tập môn Hóa học

Việc gặp nhiều khó khăn trong học tập có thể khiến học sinh trung bình yếu mất hứng thú và động lực học tập. Các em có thể cảm thấy chán nản, sợ hãi môn Hóa học, và không muốn dành thời gian cho việc học. Giáo viên cần tạo ra một môi trường học tập thân thiện, tích cực, và sử dụng các phương pháp dạy học sáng tạo để khơi gợi hứng thú và động lực học tập cho học sinh.

III. Phương Pháp Dạy Học Tích Cực Chương Oxi Lưu Huỳnh Lớp 10

Để nâng cao hiệu quả dạy học chương Oxi-Lưu huỳnh cho học sinh lớp 10, đặc biệt là đối tượng trung bình yếu, cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Các phương pháp này tập trung vào việc phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh, giúp các em tự khám phá và lĩnh hội kiến thức. Một số phương pháp hiệu quả bao gồm: dạy học theo chủ đề, dạy học dự án, sử dụng thí nghiệm trực quan, và ứng dụng công nghệ thông tin. Theo Nguyễn Hoàng Uyên (2001), việc thiết kế bài giảng theo hướng dạy học tích cực mang lại hiệu quả cao.

3.1. Dạy học theo chủ đề tích hợp kiến thức thực tế

Dạy học theo chủ đề giúp học sinh thấy được mối liên hệ giữa kiến thức Hóa học và thực tế cuộc sống. Ví dụ, có thể xây dựng chủ đề về "Ứng dụng của oxi và lưu huỳnh trong công nghiệp và đời sống". Chủ đề này sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về vai trò của oxi trong quá trình hô hấp, đốt cháy, và vai trò của lưu huỳnh trong sản xuất axit sunfuric, phân bón. Việc tích hợp kiến thức thực tế giúp học sinh ghi nhớ kiến thức lâu hơn và vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.

3.2. Sử dụng thí nghiệm trực quan và mô hình hóa học

Thí nghiệm trực quan và mô hình hóa học giúp học sinh hình dung rõ hơn về các tính chất hóa học và phản ứng của oxi và lưu huỳnh. Ví dụ, có thể thực hiện thí nghiệm đốt cháy lưu huỳnh trong oxi để quan sát hiện tượng và viết phương trình phản ứng. Hoặc sử dụng mô hình để minh họa cấu trúc phân tử của oxi và lưu huỳnh. Theo tài liệu, thí nghiệm giúp học sinh nhớ bài sâu sắc hơn.

3.3. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Hóa học

Công nghệ thông tin có thể được sử dụng để tạo ra các bài giảng điện tử sinh động, các video thí nghiệm ảo, và các phần mềm mô phỏng phản ứng hóa học. Điều này giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách trực quan và dễ dàng hơn. Ngoài ra, công nghệ thông tin cũng có thể được sử dụng để tạo ra các bài kiểm tra trực tuyến và diễn đàn thảo luận để học sinh trao đổi kiến thức và giải đáp thắc mắc.

IV. Bài Tập Xây Dựng Hệ Thống Bài Tập Oxi Lưu Huỳnh Lớp 10

Một hệ thống bài tập hóa học đa dạng, phù hợp với trình độ của học sinh trung bình yếu là một yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả dạy học. Các bài tập nên được thiết kế từ dễ đến khó, từ nhận biết đến vận dụng, và bao gồm nhiều dạng khác nhau như bài tập trắc nghiệm, bài tập tự luận, và bài tập thực hành. Các bài tập cũng nên được liên hệ với thực tế cuộc sống để tăng tính hấp dẫn và khơi gợi hứng thú cho học sinh. Theo kinh nghiệm, hệ thống bài tập có hướng dẫn mẫu giúp học sinh tự học hiệu quả.

4.1. Phân loại bài tập theo mức độ nhận thức Bloom

Hệ thống bài tập nên được phân loại theo các mức độ nhận thức của Bloom, bao gồm: nhận biết, thông hiểu, vận dụng, phân tích, đánh giá, và sáng tạo. Các bài tập nhận biết giúp học sinh củng cố kiến thức cơ bản. Các bài tập thông hiểu giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm và định luật. Các bài tập vận dụng giúp học sinh áp dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn. Các bài tập phân tích, đánh giá, và sáng tạo giúp học sinh phát triển tư duy logic và khả năng giải quyết vấn đề.

4.2. Thiết kế bài tập trắc nghiệm và tự luận đa dạng

Hệ thống bài tập nên bao gồm cả bài tập trắc nghiệm và bài tập tự luận. Bài tập trắc nghiệm giúp học sinh ôn tập kiến thức nhanh chóng và hiệu quả. Bài tập tự luận giúp học sinh rèn luyện kỹ năng viết và diễn đạt ý tưởng. Các bài tập nên được thiết kế đa dạng về hình thức và nội dung để tránh gây nhàm chán cho học sinh. Bảng so sánh trắc nghiệm khách quan và tự luận có thể tham khảo trong tài liệu.

4.3. Xây dựng bài tập thực hành và thí nghiệm đơn giản

Bài tập thực hành và thí nghiệm giúp học sinh củng cố kiến thức và phát triển kỹ năng thực hành. Các bài tập nên được thiết kế đơn giản, dễ thực hiện, và sử dụng các vật liệu dễ kiếm. Ví dụ, có thể thực hiện thí nghiệm điều chế oxi từ kali pemanganat hoặc thí nghiệm nhận biết lưu huỳnh bằng cách đốt cháy và ngửi mùi.

V. Đánh Giá Kiểm Tra Hiệu Quả Phương Pháp Dạy Oxi Lưu Huỳnh

Việc kiểm tra đánh giá thường xuyên và khách quan là một phần quan trọng của quá trình dạy học. Kiểm tra đánh giá giúp giáo viên nắm bắt được mức độ tiếp thu kiến thức của học sinh, từ đó điều chỉnh phương pháp dạy học cho phù hợp. Kiểm tra đánh giá cũng giúp học sinh nhận ra những điểm mạnh, điểm yếu của mình, từ đó có kế hoạch học tập hiệu quả hơn. Các hình thức kiểm tra đánh giá có thể bao gồm kiểm tra miệng, kiểm tra viết, kiểm tra thực hành, và kiểm tra dự án.

5.1. Sử dụng đa dạng hình thức kiểm tra đánh giá

Nên sử dụng đa dạng các hình thức kiểm tra đánh giá để đánh giá toàn diện khả năng của học sinh. Kiểm tra miệng giúp đánh giá khả năng diễn đạt và tư duy của học sinh. Kiểm tra viết giúp đánh giá khả năng ghi nhớ và vận dụng kiến thức. Kiểm tra thực hành giúp đánh giá kỹ năng thực hành của học sinh. Kiểm tra dự án giúp đánh giá khả năng làm việc nhóm và giải quyết vấn đề của học sinh.

5.2. Xây dựng tiêu chí đánh giá rõ ràng và khách quan

Cần xây dựng các tiêu chí đánh giá rõ ràng và khách quan để đảm bảo tính công bằng và chính xác. Các tiêu chí đánh giá nên được thông báo cho học sinh trước khi kiểm tra để các em có thể chuẩn bị tốt hơn. Các tiêu chí đánh giá nên bao gồm cả kiến thức, kỹ năng, và thái độ học tập.

5.3. Phân tích kết quả kiểm tra và điều chỉnh phương pháp dạy

Sau khi kiểm tra, cần phân tích kết quả để xác định những điểm mạnh, điểm yếu của học sinh. Dựa trên kết quả phân tích, giáo viên có thể điều chỉnh phương pháp dạy học cho phù hợp với trình độ và nhu cầu của học sinh. Ví dụ, nếu nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc giải một dạng bài tập nào đó, giáo viên cần dành thời gian để hướng dẫn lại và cung cấp thêm các bài tập tương tự.

VI. Kết Luận Nâng Cao Chất Lượng Dạy và Học Hóa Học 10

Việc nâng cao hiệu quả dạy học chương Oxi-Lưu huỳnh cho học sinh lớp 10, đặc biệt là đối tượng trung bình yếu, là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Bằng cách áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, xây dựng hệ thống bài tập phù hợp, và kiểm tra đánh giá thường xuyên, giáo viên có thể giúp học sinh nắm vững kiến thức, khơi gợi niềm yêu thích môn học, và phát triển tư duy logic và khả năng giải quyết vấn đề. Điều này góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Hóa học nói riêng và chất lượng giáo dục nói chung.

6.1. Tổng kết các biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học

Các biện pháp được đề xuất trong bài viết bao gồm: dạy học theo chủ đề, sử dụng thí nghiệm trực quan, ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng hệ thống bài tập đa dạng, và kiểm tra đánh giá thường xuyên. Các biện pháp này cần được áp dụng một cách linh hoạt và sáng tạo, phù hợp với điều kiện thực tế của từng lớp học và từng đối tượng học sinh.

6.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo về dạy học Hóa học

Cần có thêm các nghiên cứu về việc ứng dụng các phương pháp dạy học mới như dạy học theo dự án, dạy học hợp tác, và dạy học trực tuyến trong dạy học Hóa học. Các nghiên cứu cũng nên tập trung vào việc phát triển các phần mềm hỗ trợ dạy học và các tài liệu tham khảo phù hợp với trình độ của học sinh trung bình yếu.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Sự phát triển của công nghệ thông tin và cơ sở vật chất kỹ thuật tại các trường trung học phổ thông (THPT) ở Thành phố Hồ Chí Minh (máy chiếu, máy vi tính, truyền hình, giáo án điện tử, thí nghiệm ảo) tạo điều kiện thuận lợi cho việc đổi mới phương pháp giảng dạy và thúc đẩy tinh thần tự học của học sinh qua internet. Tuy nhiên, các phương pháp tự định hướng học tập này chủ yếu phát huy hiệu quả ở nhóm học sinh khá, giỏi. Đối với nhóm học sinh có học lực trung bình và yếu, việc thiếu hụt nền tảng kiến thức và hạn chế về kỹ năng tự học khiến các em khó tiếp thu kiến thức mới, dẫn đến tình trạng chán nản và giảm sút kết quả học tập bộ môn Hóa học.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận là xác lập và vận dụng các biện pháp sư phạm nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn Hóa học chương Oxi - Lưu huỳnh (lớp 10 ban cơ bản) cho đối tượng học sinh trung bình - yếu.

Đề tài thực hiện 6 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài.
2. Khảo sát thực trạng, tìm ra nguyên nhân dẫn đến tình trạng học sinh trung bình - yếu môn Hóa học tại các trường trung học phổ thông.
3. Đề xuất một số biện pháp nhằm giúp học sinh trung bình - yếu lấy lại kiến thức cơ bản.
4. Thiết kế hệ thống các bài tập căn bản thuộc chương Oxi - Lưu huỳnh lớp 10, giúp học sinh trung bình - yếu nhận biết một số dạng bài và phương pháp giải.
5. Thiết kế giáo án giảng dạy nâng cao hiệu quả dạy học chương Oxi - Lưu huỳnh lớp 10 cho học sinh trung bình - yếu.
6. Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.

Đối tượng nghiên cứu là các biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học hóa học chương Oxi - Lưu huỳnh lớp 10 dành cho học sinh trung bình - yếu. Khách thể nghiên cứu là quá trình dạy học môn Hóa học tại trường THPT. Phạm vi nghiên cứu về mặt nội dung giới hạn trong chương Oxi - Lưu huỳnh lớp 10 chương trình chuẩn (ban cơ bản); phạm vi địa bàn khảo sát và thực nghiệm tại một số trường THPT thuộc Thành phố Hồ Chí Minh; thời gian thực hiện kéo dài từ tháng 02/2013 đến tháng 04/2013.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các khái niệm và tài liệu chuyên ngành:

• Khái niệm hiệu quả dạy học: Xác định theo Từ điển tiếng Việt thông dụng, hiệu quả là kết quả đạt được so với yêu cầu và mục tiêu đề ra trong điều kiện xác định của hoạt động dạy học, thể hiện qua khối lượng tri thức tiếp thu, độ bền vững ghi nhớ và khả năng vận dụng vào thực tiễn.
• Hệ thống kiến thức nền tảng môn Hóa học lớp 10: Bao gồm hóa trị các nguyên tố; biểu thức và khái niệm tính toán số mol, nồng độ mol, nồng độ phần trăm; lý thuyết cấu tạo nguyên tử, bảng tuần hoàn; bản chất và phương pháp cân bằng phản ứng oxi hóa - khử.
• Tâm lý học nhận thức và hứng thú học tập: Tiếp cận khái niệm hứng thú theo nghiên cứu của Bruner và Alecxêep; vận dụng 5 quy luật của trí nhớ theo tài liệu của PGS. Trịnh Văn Biều (Quy luật hướng đích, Quy luật ưu tiên, Quy luật liên tưởng, Quy luật lặp lại, Quy luật kìm hãm) để tổ chức hoạt động tiếp nhận tri thức.
• Phương pháp dạy học tích cực: Xác định 5 đặc trưng cơ bản (đặt trọng tâm vào người học; đề cao vai trò tổ chức, cố vấn của giáo viên; tương tác đa chiều thầy - trò, trò - trò; nội dung có tính vấn đề cao; hướng tới kết quả học tập tối ưu).
• Lý thuyết về kiểm tra đánh giá: Phân tích 4 chức năng chính (phát hiện - điều chỉnh, cung cấp thông tin phản hồi, củng cố - phát triển trí tuệ, giáo dục - động viên); so sánh ưu - nhược điểm giữa hình thức kiểm tra trắc nghiệm khách quan, tự luận, kiểm tra vấn đáp và kiểm soát bài tập về nhà.
• Tiêu chuẩn phân loại học lực: Dựa trên Quy chế đánh giá, xếp loại học sinh ban hành kèm theo Quyết định số 40/2006/QĐ-BGDĐT ngày 05/10/2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo. Tác giả quy ước đối tượng "học sinh trung bình - yếu" (HS TBY) trong nghiên cứu là nhóm học sinh có học lực dưới mức trung bình, bao gồm loại yếu (điểm trung bình từ 3,5 trở lên, không có môn dưới 2,0) và loại kém.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Đọc, phân tích, tổng hợp tài liệu chuyên ngành; phân loại, hệ thống hóa và xây dựng giả thuyết khoa học.
• Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Quan sát quá trình học tập; điều tra xã hội học bằng phiếu hỏi (khảo sát mẫu gồm 360 học sinh); thực nghiệm sư phạm có đối chứng; xin ý kiến chuyên gia giáo dục và tổng kết kinh nghiệm sư phạm.
• Nhóm phương pháp xử lý toán học: Thống kê mô tả số liệu thực nghiệm (bảng phân phối tần số, tần suất, tần suất lũy tích, tính điểm trung bình và độ lệch chuẩn bằng phần mềm máy tính).

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu gồm số liệu sơ cấp từ 360 phiếu điều tra thực trạng tại 4 trường THPT (THPT Trưng Vương, THPT Nguyễn Hữu Thọ, THPT Diên Hồng, THPT Nguyễn Thị Diệu) và kết quả các bài kiểm tra 15 phút từ các lớp thực nghiệm và đối chứng tại địa bàn thực nghiệm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương này tổng quan 10 công trình nghiên cứu trước đó về các giải pháp bồi dưỡng học sinh yếu kém môn Hóa học (như các luận văn của Đặng Thị Duyên, Nguyễn Anh Duy, Dương Thị Y Linh, Phan Thị Lan Hương, Nguyễn Thị Tuyết Trang...). Tác giả chỉ ra rằng các nghiên cứu trước chủ yếu dừng lại ở các nguyên tắc chung hoặc tập trung vào chương trình lớp 11, ít có công trình đi sâu chi tiết vào từng chương cụ thể của lớp 10, đặc biệt là thiếu hệ thống bài tập mẫu phân loại chi tiết cho chương Oxi - Lưu huỳnh.

Tác giả phân tích đặc điểm tâm lý của học sinh trung bình - yếu: khả năng ghi nhớ máy móc phát triển hơn tư duy logic, tiếp thu bài chậm nhưng chóng quên, tư duy dừng ở mức trực quan - hình ảnh, tâm lý tự ti, dễ nản lòng nhưng thích được khích lệ. Nguyên nhân học yếu được chia làm hai nhóm: nguyên nhân chủ quan (thể chất, trí tuệ chậm phát triển mức độ nhẹ, mất gốc từ lớp dưới, thiếu ý thức, không có phương pháp tự học SQ3R, yếu kỹ năng tính toán) và nguyên nhân khách quan (chương trình dài, thời lượng thực hành thí nghiệm ít, học sinh thiếu thời gian tự học, giáo viên chưa cá biệt hóa phương pháp, gia đình thiếu quản lý, sĩ số lớp học đông từ 40 đến 60 học sinh, bệnh thành tích trong giáo dục).

Số liệu điều tra thực trạng trên 360 học sinh THPT được tổng hợp cụ thể qua các chỉ số:

Tiêu chí khảo sát	Phân loại / Mức độ	Số lượng (HS)	Tỷ lệ (%)
Thái độ đối với môn Hóa học	Rất thích Thích Bình thường Không thích	47 150 152 11	13,1% 41,7% 42,2% 3,1%
Thái độ khi giải bài tập Hóa học	Rất thích Thích Bình thường Không thích	30 100 193 37	8,3% 27,8% 53,6% 8,4%
Mức độ giáo viên gây hứng thú trong tiết học	Thường xuyên Thỉnh thoảng Ít khi Không bao giờ	6 57 200 97	1,7% 15,8% 55,6% 26,9%
Khả năng hiểu lý thuyết và vận dụng	Hiểu lý thuyết Dễ vận dụng vào bài tập Không hiểu lý thuyết Không biết vận dụng	250 180 58 63	69,4% 50,0% 16,1% 17,5%
Ý thức chuẩn bị bài trước khi lên lớp	Đọc trước và gạch dưới phần chưa hiểu Coi sơ qua Chỉ đọc khi giáo viên nhắc Không đọc bài trước	93 275 187 75	25,8% 76,4% 51,9% 20,8%
Mức độ tập trung chú ý khi học	Tập trung cao độ thường xuyên Chăm chú theo dõi, quan sát Chăm chú trong 15-20 phút đầu Hoàn toàn không chú ý	138 247 169 37	38,3% 68,6% 46,9% 10,3%

Khảo sát về khó khăn khi làm bài tập ghi nhận 33,9% học sinh đánh giá thiếu thời gian là rào cản lớn nhất (mức độ 5), tiếp theo là khó khăn trong việc định hướng cách giải (17,7%) và thiếu hệ thống bài tập tương tự để rèn luyện (15,9%). Về phía giáo viên, trong các tiết luyện tập, việc gọi học sinh đã giải sẵn lên bảng (27,2% rất thường xuyên) hoặc giáo viên tự sửa bài lên bảng (43,9% rất thường xuyên) diễn ra phổ biến, trong khi việc phân tích từng bước hướng dẫn học sinh cùng giải chỉ đạt 33% rất thường xuyên. Cuối chương 1, tác giả hệ thống hóa toàn bộ chuẩn kiến thức, kỹ năng và trọng tâm của chương 6 Oxi - Lưu huỳnh (gồm các bài: Oxi - Ozon; Lưu huỳnh; Hiđro sunfua - Lưu huỳnh đioxit - Lưu huỳnh trioxit; Axit sunfuric - Muối sunfat và 2 bài thực hành).

Chương 2: Một số biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học cho HS TBY chương Oxi - Lưu huỳnh Hoá học lớp 10 ban cơ bản

Dựa trên cơ sở lý luận và kết quả khảo sát, tác giả đề xuất hệ thống 14 biện pháp (BP) sư phạm, phân thành 3 nhóm:

1. Nhóm biện pháp về tổ chức:

• BP1: Lên kế hoạch phụ đạo học sinh trung bình - yếu. Quy trình nhận diện và lập danh sách gồm 3 bước: (1) Xem xét học lực năm trước; (2) Kiểm tra sơ bộ kiến thức trong tuần đầu; (3) Quan sát hành vi và khả năng giải bài trên lớp để phân loại chính xác nguyên nhân (mất căn bản hay do lười học).
• BP2: Tổ chức nhóm học cùng tiến (phân công học sinh khá kèm học sinh yếu).
• BP3: Kiểm tra đánh giá thường xuyên, liên tục.
• BP4: Khen thưởng, trách phạt kịp thời để động viên tinh thần.

2. Nhóm biện pháp tác động đến học sinh:

• BP5: Gây hứng thú học tập qua thí nghiệm trực quan, kiến thức mới lạ và liên hệ thực tiễn.
• BP6: Vận dụng 5 quy luật trí nhớ vào tiến trình bài dạy.
• BP7: Xây dựng mối quan hệ thân thiện, cởi mở giữa thầy và trò.
• BP8: Rèn luyện tính kiên nhẫn của giáo viên khi giảng giải cho học sinh yếu.
• BP9: Hướng dẫn học sinh phương pháp tự học SQ3R (Survey - Khảo sát; Question - Đặt câu hỏi; Read - Đọc; Recite - Tái hiện/Nhắc lại; Review - Ôn tập).

3. Nhóm biện pháp về phương pháp và phương tiện dạy học:

• BP10: Lấp lỗ hổng kiến thức căn bản từ các lớp dưới.
• BP11: Lựa chọn kiến thức nền và kiến thức trọng tâm bài học.
• BP12: Chọn lọc và hướng dẫn phương pháp giải bài tập phân tích theo từng bước nhỏ.
• BP13: Hệ thống hóa kiến thức thông qua sơ đồ tư duy, bảng công thức số mol, công thức nồng độ dung dịch và bảng nhận biết anion, chất vô cơ chương Oxi - Lưu huỳnh.
• BP14: Hướng dẫn học sinh kỹ thuật thiết kế, ghi chép và giữ gìn vở học khoa học.

Đi kèm với các biện pháp trên, chương 2 xây dựng hệ thống bài tập phân dạng có bài giải mẫu hướng dẫn phương pháp làm bài cho học sinh trung bình - yếu và thiết kế một số giáo án thực nghiệm bám sát cấu trúc phân hóa.

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Nội dung chương 3 trình bày quy trình tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã xây dựng.

• Đối tượng thực nghiệm: Học sinh khối 10 tại các lớp thực nghiệm (TN) và lớp đối chứng (ĐC) tương đương về sĩ số và trình độ ban đầu, cụ thể gồm cặp lớp 10A2 - 10A7 và 10C1 - 10C3.
• Quy trình: Lớp thực nghiệm được giảng dạy bằng các giáo án có lồng ghép 14 biện pháp bồi dưỡng, hệ thống bài tập mẫu và hướng dẫn phương pháp tự học SQ3R; lớp đối chứng giảng dạy theo phương pháp thông thường.
• Phương pháp kiểm tra: Tiến hành cho học sinh làm các bài kiểm tra 15 phút sau khi hoàn thành các đơn vị kiến thức chương Oxi - Lưu huỳnh.
• Xử lý số liệu: Đánh giá kết quả thông qua các bảng phân phối tần số, phân phối tần suất, phân phối tần suất lũy tích, vẽ đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra giữa các lớp TN và ĐC, đồng thời tổng hợp các tham số thống kê đặc trưng (điểm trung bình, phương sai, độ lệch chuẩn).

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đạt được các kết quả cụ thể:

• Phản ánh định lượng thực trạng học Hóa của 360 học sinh THPT: Mặc dù có 54,8% học sinh thích học môn Hóa, nhưng có tới 63,9% học sinh cảm thấy bình thường hoặc không thích việc làm bài tập Hóa; 76,4% học sinh chỉ xem bài sơ qua trước khi đến lớp; 82,5% học sinh gặp khó khăn trong quá trình làm bài tập do áp lực thời gian, không nắm vững lý thuyết và thiếu hệ thống bài tập tương tự.
• Xây dựng quy trình sư phạm đồng bộ gồm 14 biện pháp khắc phục tình trạng hổng kiến thức, tập trung vào mô hình phụ đạo 3 bước, phương pháp học tập SQ3R và kỹ thuật chia nhỏ bước giải bài tập.
• Đóng góp khoa học tự nêu: Khóa luận giải quyết trực tiếp khoảng trống nghiên cứu của các công trình đi trước bằng việc đi sâu vào một chương học cụ thể (chương Oxi - Lưu huỳnh lớp 10 ban cơ bản); thiết lập hệ thống bài tập cơ bản có hướng dẫn mẫu kèm bảng hệ thống hóa lý thuyết (công thức tính mol, nồng độ, bảng nhận dạng chất và anion) được thiết kế riêng cho đối tượng học sinh trung bình - yếu. Kết quả thực nghiệm qua các tham số thống kê và đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra 15 phút tại các lớp 10A2, 10A7, 10C1, 10C3 đã chứng minh tính hiệu quả của các biện pháp đề xuất.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nội dung nghiên cứu của đề tài mới chỉ giới hạn trong phạm vi kiến thức chương Oxi - Lưu huỳnh Hóa học 10 ban cơ bản, chưa mở rộng ra toàn bộ chương trình lớp 10 hoặc chương trình nâng cao. Khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm chỉ được triển khai tại 4 trường THPT ở khu vực Thành phố Hồ Chí Minh trong khoảng thời gian từ tháng 2 đến tháng 4 năm 2013, với công cụ đánh giá dừng lại ở các bài kiểm tra 15 phút.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục vận dụng và kiểm chứng quy trình 14 biện pháp cùng phương pháp tự học SQ3R cho các chương học khác trong chương trình Hóa học phổ thông (như chương Nhóm Halogen, Tốc độ phản ứng và Cân bằng hóa học, Hóa học hữu cơ lớp 11) trên địa bàn rộng hơn.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên chuyên ngành Sư phạm Hóa học trong việc nghiên cứu phương pháp dạy học phân hóa đối tượng học sinh và thiết kế giáo án thực tập sư phạm.
• Giáo viên giảng dạy môn Hóa học tại các trường THPT, đặc biệt là những giáo viên được phân công phụ trách các lớp học sinh có học lực trung bình, yếu hoặc phụ trách các lớp phụ đạo kiến thức.
• Phần đáng tham khảo nhất trong văn bản: Quy trình 3 bước nhận diện và phân loại học sinh phụ đạo (Biện pháp 1); bảng tổng hợp chuẩn kiến thức - kỹ năng chương Oxi - Lưu huỳnh; hệ thống bài tập cơ bản có kèm lời giải mẫu phân tích từng bước; và bảng tóm tắt phương pháp nhận biết các anion, hóa chất đặc trưng.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận căn cứ vào văn bản quy phạm nào để phân loại học sinh trung bình - yếu?
Tác giả căn cứ theo Điều 13 Quy chế đánh giá, xếp loại học sinh trung học cơ sở và học sinh trung học phổ thông, ban hành kèm theo Quyết định số 40/2006/QĐ-BGDĐT ngày 05/10/2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo. Trong đề tài, tác giả quy ước khái niệm "học sinh trung bình - yếu" bao gồm toàn bộ học sinh có học lực dưới trung bình (loại yếu và loại kém).

2. Kết quả điều tra trên 360 học sinh chỉ ra nguyên nhân lớn nhất gây khó khăn khi giải bài tập Hóa học là gì?
Số liệu khảo sát mức độ khó khăn (thang điểm 1 đến 5, với 5 là khó khăn nhất) ghi nhận: 33,9% học sinh xác nhận thiếu thời gian là rào cản lớn nhất khi làm bài kiểm tra/bài tập, kế đến là việc không định được hướng giải (17,7%) và không có hệ thống bài tập tương tự để rèn luyện (15,9%).

3. Khóa luận đã đề xuất bao nhiêu biện pháp sư phạm và được phân loại như thế nào?
Khóa luận đề xuất 14 biện pháp sư phạm, chia thành 3 nhóm chính: Nhóm biện pháp về tổ chức (BP1 đến BP4); Nhóm biện pháp tác động đến học sinh (BP5 đến BP9); Nhóm biện pháp về phương pháp, phương tiện dạy học (BP10 đến BP14).

4. Kế hoạch phụ đạo học sinh trung bình - yếu (Biện pháp 1) gồm những bước nhận diện cụ thể nào?
Biện pháp 1 đề xuất quy trình nhận diện qua 3 bước: Bước 1 dựa vào kết quả học tập của các năm học trước; Bước 2 tiến hành bài kiểm tra sơ bộ trong tuần học đầu tiên sau khi ôn tập; Bước 3 theo dõi qua quan sát trực tiếp biểu hiện trên lớp và các lần gọi học sinh lên bảng để phân loại chính xác giữa học sinh mất căn bản thật sự và học sinh có năng lực nhưng lười học.

5. Đề tài vận dụng những quy luật trí nhớ nào của PGS. Trịnh Văn Biều vào dạy học Hóa học?
Đề tài vận dụng 5 quy luật trí nhớ bao gồm: Quy luật hướng đích, Quy luật ưu tiên, Quy luật liên tưởng, Quy luật lặp lại và Quy luật kìm hãm, kết hợp các giải pháp rèn luyện trí nhớ như tập trung chú ý, huy động tối đa giác quan và lập kế hoạch ôn tập phân bổ thời gian hợp lý.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Võ Thị Ngọc Thẩm đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về tâm lý học nhận thức, các quy luật trí nhớ và phương pháp dạy học tích cực nhằm giải quyết bài toán nâng cao kết quả học tập cho học sinh trung bình - yếu môn Hóa học. Dựa trên số liệu khảo sát thực trạng 360 học sinh tại 4 trường THPT ở Thành phố Hồ Chí Minh, đề tài đã đề xuất 14 biện pháp đồng bộ từ khâu tổ chức phụ đạo, kích thích hứng thú, rèn luyện kỹ năng tự học SQ3R đến xây dựng hệ thống bài tập mẫu cho chương Oxi - Lưu huỳnh lớp 10. Kết quả thực nghiệm sư phạm tại các lớp 10A2, 10A7, 10C1, 10C3 cho thấy tính khả thi của hệ thống biện pháp trong việc hỗ trợ học sinh yếu lấy lại kiến thức căn bản và nâng cao chất lượng dạy học môn Hóa học THPT.