Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ CỦA CÁC CƠ QUAN ĐIỀU TRA, VIỆN KIỂM SÁT VÀ TÒA ÁN 1. KHÁI NIỆM VÀ CÁC ĐẶC ĐIỂM CỦA ÁP DỤNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ 1. Áp dụng pháp luật - hình thức thực hiện pháp luật đặc biệt Các kiểu pháp luật trong lịch sử dù khác nhau về bản chất và hình thức thể hiện, đều là sự phản ánh quyền lực nhà nước và sự thực hiện pháp luật luôn là thước đo hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước. Đặt ra pháp luật nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội, nhà nước nào cũng đều mong muốn và đòi hỏi những quy định của pháp luật trở thành xử sự cụ thể của các chủ thể trong đời sống thực tiễn.
Ở đây, nếu có khác nhau thì đó là hình thức và biện pháp tiến hành. Nếu như XDPL là quá trình phản ánh bằng pháp luật các yêu cầu khách quan của đời sống xã hội theo ý chí nhà nước thì thực hiện pháp luật là quá trình biến những đòi hỏi của nhà nước thể hiện trong nội dung pháp luật thành hoạt động thực tế của các chủ thể. Là một trong những khái niệm cơ bản của khoa học pháp lý, về mặt thuật ngữ, ADPL là một hoạt động, một quá trình tách ra khỏi hoạt động XDPL và gắn với giải quyết các yêu cầu thực tế. Về lý luận, ADPL và XDPL là hai quá trình độc lập với nhau.
Trong khoa học, có nghiên cứu cho rằng, ADPL là quá trình diễn ra ngay sau quá trình XDPL, bao gồm "toàn bộ những việc làm, những hoạt động, những phương thức nhằm thực hiện những yêu cầu đặt ra trong pháp luật trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội" [185, tr. Với quan điểm này, ADPL theo đó bao gồm cả việc cụ thể hóa pháp luật bằng những văn bản có tính hướng dẫn chi tiết của Chính phủ, các Bộ, và Tòa án v. Việc ADPL do đó sẽ được thể hiện thông qua những hình thức và phương pháp như: (1) tuân thủ pháp luật, (2) thi hành 13 z pháp luật và (3) vận dụng, sử dụng pháp luật. Quan điểm ở đây còn chứa đựng mâu thuẫn.
Bản thân pháp luật hiểu theo nghĩa đầy đủ nhất cũng như giá trị thực tế mà nó mang lại không thể chỉ giới hạn một cách hạn hẹp trong các văn bản là đạo luật. Một quan điểm hợp lý về ADPL trước tiên cần phải được bắt đầu từ cơ sở có tính nhận thức mà nội dung căn bản phải giải quyết được hai vấn đề: thứ nhất đó là quan hệ giữa XDPL (hoặc pháp luật nói chung) với thực hiện pháp luật và thứ hai là quan hệ giữa thực hiện pháp luật và ADPL. Quan hệ giữa xây dựng pháp luật và thực hiện pháp luật Quá trình XDPL được đặc trưng bởi tính phản ánh và chịu sự chi phối trước tiên và cơ bản nhất của quy luật về mối liên hệ phổ biến giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng. Trong số các yếu tố của kiến trúc thượng tầng, pháp luật là nơi phản ánh một cách rõ nét nhất sự tác động, ảnh hưởng ngược trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng.
Điều này được thể hiện ở chỗ sự phản ánh của pháp luật được thể hiện thành những quy tắc xử sự (hay những khuôn mẫu) cho các quan hệ xã hội vận động theo một định hướng xác định phù hợp với lợi ích của nhà nước và của xã hội nói chung. Mác: "Những quan hệ pháp luật cũng như hình thức Nhà nước, không thể tự bản thân nó mà giải thích được, cũng không thể từ trong quá trình phát triển chung của tinh thần con người mà giải thích được. Tóm lại nó có nguồn gốc trong quan hệ sinh hoạt vật chất" [93, tr. Mặc dù pháp luật có mục đích tự thân là điều chỉnh các quan hệ xã hội nhưng bản thân nó chưa thể tự chi phối được hành động của con người.
Ảnh hưởng của pháp luật đối với đời sống hiện thực xã hội được thông qua một hệ thống phức tạp với những yếu tố cấu thành khác nhau. Kết quả của quá trình này là việc vật chất hóa pháp luật vào đời sống xã hội, làm cho pháp luật thực tế chi phối được các quan hệ xã hội mà nó điều chỉnh. Nói cách khác, đây là quá trình làm cho pháp luật được thực hiện. Thực hiện pháp luật là một đòi hỏi xuất phát từ bản chất của nhà nước và pháp luật, là việc đưa pháp luật và đời sống xã hội.
Về lý thuyết cũng như thực tiễn, thực hiện pháp luật là một quá trình tiếp theo và 14 z diễn ra ngay sau quá trình XDPL. Ở đây diễn ra sự cọ xát giữa pháp luật với những quan hệ xã hội mà nó điều chỉnh nhằm mục đích chuyển hóa những quy tắc xử sự mang tính phổ biến thành những hành vi thực tế của các chủ thể pháp luật. Thực hiện pháp luật và XDPL (có quan điểm gọi là "sáng tạo pháp luật" [98, tr. 423], hoặc là "xác lập trật tự sáng tạo pháp luật" [139, tr.
37]) là hai quá trình độc lập với nhau. Thực hiện pháp luật rõ ràng là một quá trình năng động chịu sự chi phối bởi tính đặc thù, sự phong phú của các chủ thể thực hiện pháp luật cũng như của các quan hệ xã hội. Quá trình này cho ta thấy đời sống thực tế của pháp luật trong sự vận động không ngừng của các quan hệ xã hội. Do pháp luật là tổng thể những quy phạm có nội dung rất phong phú nên việc thực hiện những quy phạm pháp luật khác nhau hoặc những nhóm quy phạm pháp luật khác nhau cũng được diễn ra dưới những hình thức và biện pháp khác nhau.
Nội dung và hình thức của thực hiện pháp luật được quyết định bởi chính pháp luật. Việc thực hiện pháp luật là sự thống nhất của nhiều nội dung tương ứng với những yêu cầu phong phú mà pháp luật đã đặt ra. Quan hệ giữa thực hiện pháp luật và áp dụng pháp luật Các quy phạm pháp luật rất phong phú và đa dạng cho nên hình thức thực hiện chúng cũng khác nhau. Về mặt lý luận, bất cứ một hệ thống pháp luật nào dù chịu ảnh hưởng của những điều kiện khác biệt nhau về kinh tế - xã hội thì về cơ bản nội dung cũng bao gồm những một số loại quy phạm nhất định.
Trước hết là loại quy phạm ngăn cấm (hay cấm đoán). Tương ứng với yêu cầu của loại quy phạm này, việc thực hiện pháp luật được tiến hành dưới hình thức gọi là tuân thủ pháp luật. Loại quy phạm thứ hai là những quy phạm mà nội dung đòi hỏi các thủ thể pháp luật phải thực hiện một số hành vi nhất định. Đây là loại quy phạm nghĩa vụ vì trong khoa học pháp lý, một chủ thể phải thực hiện một hành vi nào đó được xem là nghĩa vụ của họ.
Tương 15 z ứng với yêu cầu của loại quy phạm này, việc thực hiện pháp luật được tiến hành dưới hình thức gọi là thi hành pháp luật. Loại quy phạm thứ ba là những quy phạm quy định về quyền của các chủ thể pháp luật, các chủ thể pháp luật sử dụng quyền chủ thể của mình được xác định trong các quy phạm nói trên phù hợp với lợi ích của mình. Tương ứng với yêu cầu của loại quy phạm này, việc thực hiện pháp luật được tiến hành dưới hình thức gọi là sử dụng pháp luật. Tuy nhiên, trong thực tế không phải mọi loại quy phạm pháp luật đều có thể được thực hiện bằng những hình thức nêu trên.
Còn một bộ phận tương đối lớn các quy phạm pháp luật mà các chủ thể pháp luật không thể tự mình thực hiện các quyền và nghĩa vụ mà nội dung quy phạm đề ra. Những quy phạm pháp luật thuộc nhóm này thông thường là các quy phạm nghĩa vụ. Trong các trường hợp như vậy, việc thực hiện pháp luật của các chủ thể phải thông qua một hình thức đặc biệt, trong đó có sự tham gia của nhà nước với tư cách là tổ chức quyền lực công, ban hành pháp luật và tổ chức thực hiện. Nói cách khác, đó là hình thức mà pháp luật được "thực hiện trong cuộc sống thông qua hoạt động của cơ quan nhà nước" [184, tr.
Hình thức này được gọi là ADPL. ADPL là một hình thức thực hiện pháp luật đặc biệt trong đó nhà nước thông qua các thiết chế của mình tổ chức cho các chủ thể thực hiện những quy định của pháp luật. Sự đặc biệt ở đây không phải chỉ thể hiện ở sự tham gia có tính bắt buộc của nhà nước (mặc dù đôi khi nhà nước cũng có thể ủy quyền cho một tổ chức xã hội ADPL) mà còn nằm ở chỗ ADPL cùng một lúc có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau. Trong mối quan hệ giữa nhà nước và pháp luật, nhà nước vừa là chủ thể ban hành pháp luật đồng thời là chủ thể phải thực hiện một cách nghiêm chỉnh pháp luật.
Tổ chức thực hiện pháp luật (nói cách khác là ADPL) như vậy vừa là quyền vừa là nghĩa vụ của nhà nước. Trong hình thức thực hiện pháp luật này, nhà nước vừa thi hành pháp luật vừa sử dụng pháp luật. Trong mối quan hệ với các chủ thể khác, hoạt động này có tính chất là áp đặt ý 16 z chí của nhà nước được thể hiện trong pháp luật vào hành vi cụ thể của các chủ thể pháp luật. Chẳng hạn, bằng việc xét xử người đã thực hiện một tội phạm, nhà nước thông qua Tòa án buộc người đó phải chịu hình phạt (tức là thực hiện nghĩa vụ của họ).
Và như vậy, chỉ trong mối quan hệ này, ADPL mới thực sự tồn tại một cách rõ nét nhất như một hình thức thực hiện pháp luật thứ tư. Các trường hợp áp dụng pháp luật Nhà nước sử dụng pháp luật để điều chỉnh các quan hệ xã hội nhưng không phải mọi trường hợp đều cần đến sự can thiệp của nhà nước để đưa các quy phạm pháp luật do nhà nước đã ban hành vào cuộc sống - tức là cần đến hoạt động ADPL của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. ADPL chỉ xuất hiện trong những trường hợp khi mà những chủ thể của pháp luật không thể tự mình thực hiện các quy phạm pháp luật. Trong khoa học pháp lý, quan điểm được thừa nhận tương đối rộng rãi hiện nay là chia thành bốn trường hợp ADPL [98, tr.
Các trường hợp đó phản ánh tương đối phổ biến và đầy đủ của việc ADPL.