phần mở đầu, kết luận và các phụ lục, bảng biểu, tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc trình bày theo 03 chƣơng gồm: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về thẩm định dự án đầu tƣ tại ngân hàng thƣơng mại Chƣơng 2: Thực trạng hoạt động thẩm định dự án đầu tƣ tại Ngân hàng TMCP Ngoại thƣơng Việt Nam Chƣơng 3: Giải pháp nâng cao chất lƣợng thẩm định dự án đầu tƣ tại Ngân hàng TMCP Ngoại thƣơng Việt Nam 5 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THẨM ĐỊNH DỰ ÁN ĐẦU TƢ TẠI NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1.1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Thẩm định dự án đầu tƣ là một nghiệp vụ quan trọng trong các nghiệp vụ tín dụng tại ngân hàng thƣơng mại do đó vấn đề này đã đƣợc nghiên cứu từ lâu. Trải qua quá trình dài hoạt động và phát triển, các ngân hàng thƣơng mại đã xây dựng cho mình một quy trình nghiệp vụ khá khoa học và chặt chẽ về thẩm định dự án đầu tƣ dựa trên nền tảng các công trình nghiên cứu, các phân tích của các chuyên gia. Từ đó hình thành nên những bộ cẩm nang thẩm định dự án đầu tƣ phục vụ đào tạo, hƣớng dẫn các cán bộ tín dụng lựa chọn, sàng lọc các dự án tốt để cho vay, góp phần kiểm soát rủi ro tín dụng, nâng cao lợi nhuận cho ngân hàng. Trên phƣơng diện nghiên cứu lý luận, đã có không ít các giáo trình, tài liệu chuyên khảo, các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nƣớc nghiên cứu về vấn đề thẩm định dự án đầu tƣ song hầu hết mới chỉ dừng lại ở việc xem xét, bàn luận về các kỹ thuật phân tích đánh giá dự án về tài chính dự án là chủ yếu.
Một phần bởi các vấn đề khác liên quan tới dự án đầu tƣ nhƣ pháp lý dự án, thị trƣờng, kỹ thuật, rủi ro của dự án phụ thuộc vào mỗi quốc gia, mỗi lĩnh vực ngành nghề nên rất khó để đƣa ra những lý luận chung nhất về các vấn đề này.1 Tổng quan nghiên cứu các công trình ở nƣớc ngoài Thẩm định dự án đầu tƣ tại các công trình nghiên cứu ở nƣớc ngoài tập trung nhiều vào kỹ thuật phân tích đánh giá dự án. Curry Steve và John Weiss (1993) xem xét phân tích chi phí và lợi ích của dự án trong tác phẩm “Phân tích dự án trong các nƣớc đang phát triển”. Quan điểm của các tác giả là đánh giá dự án bằng kỹ thuật phân tích chi phí – lợi ích tức ƣớc lƣợng và so sánh lợi ích của việc đầu tƣ dự án so với các chi phí thực hiện nó. Hassan Hakimian và Erhun Kula (1996), Đại học tổng hợp London thì tập trung vào kỹ thuật phân tích lợi ích và chi phí dự án trên hai quan điểm từ phía tƣ nhân và nhà nƣớc trong đề tài nghiên cứu “Đầu tƣ và thẩm định dự án”.
Hai tác giả cho rằng 6 thẩm định dự án đầu tƣ là kỹ thuật phân tích đánh giá dự án trong đó yếu tố kỹ thuật phân tích lợi ích và chi phí với lĩnh vực công đƣợc đề cập nhiều. Các phƣơng diện khác của công tác thẩm định dự án nhƣ tổ chức thẩm định, yêu cầu về đội ngũ cán bộ, thời gian và chi phí thẩm định không hoặc ít đƣợc đề cập tới. Lumby Stephen (1994) cũng tập trung vào kỹ thuật phân tích lợi ích và chi phí của dự án đặc biệt các phƣơng pháp thẩm định đầu tƣ truyền thống nhƣ phƣơng pháp hoàn vốn, phƣơng pháp tính lợi nhuận trên vốn hay cách tiếp cận dòng tiền chiết khấu trong tác phẩm “Thẩm định đầu tƣ và các quyết định tài chính”. Nhìn chung, các tác phẩm, công trình nghiên cứu về thẩm định đầu tƣ dự án ở nƣớc ngoài chủ yếu tập trung vào khía cạnh kiểm tra tính hiệu quả, khả năng sinh lời của dự án từ đó phục vụ việc ra quyết định đầu tƣ.2 Tổng quan nghiên cứu trong nƣớc Tại Việt Nam, các nguồn tài liệu về thẩm định dự án đầu tƣ còn tƣơng đối ít và chủ yếu tập trung vào một số ngành, lĩnh vực kinh doanh tại Việt Nam hoặc một số kỹ thuật nghiệp vụ chủ yếu.
Nền tảng lý luận cơ bản nhất về thẩm định dự án đầu tƣ nhƣ nội dung thẩm định yếu tố đầu vào, đầu ra, hay cách xây dựng tính toán dòng tiền dự án và thẩm định tài chính dự án đƣợc trình bày trong các giáo trình giảng dạy nghiệp vụ ngân hàng thƣơng mại tại các trƣờng đại học nhƣ PGS. TS Nguyễn Thị Mùi, Ths. Trần Cảnh Toàn (2011), Giáo trình Quản trị ngân hàng thƣơng mại – NXB Tài chính; TS. Nguyễn Minh Kiều (2008), Nghiệp vụ ngân hàng thƣơng mại – NXB Thống kê; GS.
Nguyễn Văn Tiến (2013), Nguyên lý và nghiệp vụ ngân hàng thƣơng mại – NXB Thống kê, … PGS. TS Nguyễn Bạch Nguyệt (2013) trong tác phẩm “Lập dự án đầu tƣ” đã tập trung vào nghiên cứu khá toàn diện các yếu tố cần thiết khi thẩm định một dự án đầu tƣ đồng thời đƣa ra ví dụ về Khu du lịch sinh thái và vui chơi giải trí Quất Lâm làm ví dụ phân tích xuyên suốt tác phẩm này. Ngoài các giáo trình giảng dạy tại các trƣờng đại học đề cập tới các nội dung cơ bản nhất của nghiệp vụ thẩm định dự án đầu tƣ, một số công trình nghiên cứu khác dƣới 7 dạng sách chuyên khảo, bài báo nghiên cứu, … cũng đã đi vào phân tích thực tiễn hoạt động thẩm định dự án diễn ra tại các ngân hàng thƣơng mại. Ví dụ nhƣ tác phẩm “Thẩm định dự án đầu tƣ – quy trình thực hiện và tình huống thực hành” của các tác giả TS.
Nguyễn Kim Anh, Ths. Nguyễn Đức Trung (2012) tập trung phân tích đánh giá dự án theo quy trình mà các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam đang áp dụng khi thẩm định một dự án đầu tƣ bao gồm phân tích 08 yếu tố thƣờng có trong báo cáo thẩm định nhƣ: mục tiêu và sự cần thiết của dự án; sản phẩm và thị trƣờng của dự án; yếu tố đầu vào, công nghệ thiết bị và các vấn đề kỹ thuật của dự án; địa điểm, đất đai, quy mô xây dựng và các hạng mục công trình, … Một số công trình nghiên cứu công tác thẩm định cho vay dự án tại các ngân hàng thƣơng mại Việt Nam trong đó có đánh giá thực tiễn hoạt động này và đƣa ra các giải pháp hoàn thiện nghiệp vụ nhƣ Bùi Anh Tuấn (2011) trong “Hoàn thiện nội dung thẩm định dự án đầu tƣ tại Ngân hàng Công thƣơng Chi nhánh Ba Đình” – Luận văn thạc sĩ tại Học viện tài chính, Nguyễn Văn Thắng (2012), Hiệu quả cho vay theo dự án đầu tƣ tại các Ngân hàng thƣơng mại Việt Nam – Luận án tiến sĩ tại Học viện Ngân hàng, Nguyễn Quốc Hƣng (2017), Giải pháp nâng cao chất lƣợng thẩm định tài chính dự án đầu tƣ tại Ngân hàng TMCP Đầu tƣ và Phát triển Việt Nam Chi nhánh Bắc Hà Nội – Luận văn thạc sĩ tại Học viện Ngân hàng, … 1.3 Đánh giá tổng quan 1.1 Kết quả đạt được Các nhà khoa học trong và ngoài nƣớc đã có nhiều đóng góp cho nền tảng cơ sở lý luận về thẩm định cho vay dự án đầu tƣ từ các công trình nghiên cứu, các bài báo, bài phân tích, tài liệu, giáo trình, … trong những năm qua thể hiện ở một số lƣợng khá lớn các nghiên cứu kể trên. Các công trình nghiên cứu ở nƣớc ngoài đƣa ra nhiều kỹ thuật hiện đại để phân tích, đánh giá hiệu quả dự án trên nhiều chỉ tiêu khác nhau và cơ bản tập trung vào so sánh lợi ích với chi phí của dự án. Các công trình nghiên cứu trong nƣớc về thẩm định dự án đầu tƣ có đóng góp quan trọng trong việc hình thành các lý luận cơ bản về dự án đầu tƣ và kỹ thuật thẩm định 8 dự án đầu tƣ, đƣa ra các phƣơng pháp thẩm định hiệu quả với các dự án đặc thù nhƣ bất động sản, xây dựng hạ tầng, thực phẩm đồ uống, ….
hoặc có những đóng góp trong việc hoàn thiện công tác thẩm định dự án ở một số khâu nhƣ thẩm định hồ sơ, năng lực khách hàng, các yếu tố thị trƣờng, kỹ thuật, … 1.2 Những vấn đề đặt ra Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức cũng nhƣ đang đón nhận nhiều cơ hội từ toàn cầu hóa mang lại, việc các ngân hàng thƣơng mại vấp phải sự cạnh tranh gay gắt không chỉ giữa các ngân hàng nội địa mà với cả các ngân hàng nƣớc ngoài đòi hỏi các ngân hàng Việt Nam phải có những quyết định cho vay nhanh, chính xác để nắm bắt cơ hội đầu tƣ, gia tăng khả năng cạnh tranh mà vẫn đảm bảo an toàn vốn. Vì vậy, việc nghiên cứu các phƣơng pháp thẩm định dự án đầu tƣ để đánh giá một cách toàn diện, khách quan và ra quyết định tài trợ vốn kịp thời cho các dự án này là rất cần thiết. Xét trên các công trình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc, ngƣời nghiên cứu nhận thấy hầu hết các nghiên cứu của các tác giả chỉ tập trung vào phân tích hiệu quả của dự án về mặt tài chính hoặc có đề cập tới các khía cạnh khác của thẩm định dự án nhƣ thẩm định tính pháp lý, thẩm định thị trƣờng đầu vào đầu ra, thẩm định yếu tố kỹ thuật, rủi ro của dự án, … nhƣng chỉ ở mức chung chung, không đƣa ra đƣợc một số trƣờng hợp đặc thù cần lƣu ý khi thẩm định dự án tại các ngân hàng. Đây là tồn tại và là khoảng trống về nghiên cứu cần đƣợc lấp đầy.
Vì vậy, dựa trên những kinh nghiệm thực tiễn khi thẩm định dự án cũng nhƣ những nghiên cứu về thẩm định dự án, ngƣời nghiên cứu quyết định lựa chọn đề tài và tiến hành nghiên cứu để giải quyết những tồn tại nêu trên. Trong quá trình thực hiện luận văn, ngƣời nghiên cứu đã kế thừa một cách có chọn lọc những ƣu việt cũng nhƣ rút kinh nghiệm từ những hạn chế của các công trình nghiên cứu trƣớc đó để hoàn thành công trình của riêng mình.2 THẨM ĐỊNH DỰ ÁN ĐẦU TƢ 1.1 Khái niệm dự án đầu tư Dự án đứng trên nhiều giác độ khác nhau có thể đƣợc định nghĩa theo những cách khác nhau. Theo từ điển Oxford của Anh, dự án (project) là một ý đồ, một nhiệm vụ đƣợc đặt ra, một kế hoạch vạch ra để hành động. Theo tiêu chuẩn của Australia (AS 1379 – 1991) dự án đƣợc định nghĩa là một dự kiến công việc có thể nhận biết đƣợc, có khởi đầu, có kết thúc, bao hàm một số hoạt động có liên hệ mật thiết với nhau.