Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG ĐÀO TẠO NGHỀ CHO LAO ĐỘNG NÔNG THÔN 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CHẤT LƯỢNG ĐÀO TẠO NGHỀ TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM Đào tạo nghề được xem như là giải pháp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, giải quyết việc làm và vấn đề thất nghiệp của mỗi quốc gia. Chất lượng nguồn lao động là yếu tố then chốt quyết định sự phát triền kinh tế - xã hội của một đất nước, vì vậy công tác đào tạo nghề và nâng cao chất lượng đào tạo nghề để phát triển kinh tế-xã hội của đất nước là mối quan tâm ưu tiên hàng đầu của các nhà nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam. Trên thế giới Ở các nước trên thế giới, nghiên cứu về đào tạo nghề và chất lượng đào tạo nghề được các nhà khoa học, các trường đại học, các tổ chức quốc tế, các tổ chức chính phủ và các tổ chức phi chính phủ quan tâm.
Những nghiên cứu về đào tạo nghề và chất lượng đào tạo nghề tập trung vào một số vấn đề sau đây: Petros Kefalas và các cộng sự nghiên cứu về chất lượng đào tạo nghề đã chỉ ra các yếu tố đảm bảo chất lượng hệ thống đào tạo nghề, các yếu tố này bao gồm: chương trình học tập hiệu quả, đội ngũ giáo viên, khả năng sử dụng cơ sở hạ tầng sẵn có, phản hồi tích cực từ học viên, sự hỗ trợ từ các bên liên quan và thị trường lao động [29]. Tổ chức Giáo dục-Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp Quốc (UNESCO) dành sự quan tâm sâu sắc đến giáo dục, đào tạo, hiệu quả và chất lượng của giáo dục, đào tạo. Trong cuốn Cẩm nang phân tích chính sách và kế hoạch hóa giáo dục của 7 UNESCO cũng đã đề xuất một phương pháp hệ thống và cấu trúc hóa nhằm hỗ trợ việc phân tích các chính sách giáo dục và đào tạo để tăng cường khả năng tiếp cận và nâng cao chất lượng giáo dục, đạo tào cho mỗi quốc gia [30]. Các công trình nghiên cứu của West-Burnham [32], Dorothy Myers và Robert Stonihill [27] về quản lý chất lượng trong nhà trường, đã đưa ra những quan điểm và phương pháp vận dụng các nội dung quản lý chất lượng trong sản xuất vào đổi mới quản lý chất lượng trong giáo dục.
Theo Danielle Colardyn, trong công trình nghiên cứu “Đảm bảo chất lượng cơ sở đào tạo trong dạy nghề thường xuyên” khẳng định: Đào tạo nghề thường xuyên trong khuôn khổ học tập suốt đời cũng nhấn mạnh đặc biệt về đảm bảo chất lượng. Trước tiên, mỗi quốc gia phát triển theo cách tiếp cận riêng của mình về đảm bảo chất lượng. Thứ hai, các tiêu chí đảm bảo chất lượng chung được sử dụng như là một điểm tham chiếu ở từng quốc gia. Thứ ba, các tiêu chí sẽ trả lời bằng những câu hỏi khác nhau và sự cần thiết của “bên thứ ba” để cung cấp các đánh giá một cách khách quan [26].
Theo Harvey L và Knight PT chất lượng đào tạo nghề được xem như chất lượng của quá trình đào tạo, nó được thể hiện ở kết quả đem lại “giá trị gia tăng” (sự vượt trội sau quá trình đào tạo) của học sinh, sinh viên như khối lượng, nội dung, trình độ kiến thức được đào tạo và kỹ năng thực hành, năng lực nhận thức, năng lực tư duy cùng những phẩm chất nhân văn được đào tạo; thể hiện ở sự hoàn hảo trong thực hiện mục tiêu đào tạo của cơ sở; thể hiện ở mức độ xứng đáng với sự đầu tư của học sinh, cơ sở đào tạo, nhà nước và xã hội; và thể hiện ở sự hài lòng của sinh viên khi theo học chương trình [28]. Nhìn chung các nghiên cứu đều thể hiện trọng tâm của vấn đề là: Nghiên cứu về vấn đề đào tạo nghề nói chung và nghiên cứu chuyên sâu về chất lượng của đào tạo nghề. Nội dung chủ yếu của các nghiên cứu đề cập đến các yếu tố ảnh hưởng tới chất lượng đào tạo nghề, trong đó nhấn mạnh tới mối liên hệ giữa đào tạo nghề và các bên liên quan. Tại Việt Nam Ở Việt Nam, những năm qua đã có nhiều công trình nghiên cứu về đào tạo nghề nói chung và nâng cao chất lượng đào tạo nghề nói riêng.
Sau đây là những nghiên cứu khái quát: Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Đức Trí và Phan Chính Thức về “một số vấn đề quản lý cơ sở dạy nghề” đã nêu: Hiện nay trên thế giới đang áp dụng 03 cách thức đảm bảo chất lượng chủ yếu đó là: Đánh giá, kiểm toán và kiểm định. Trong các cách thức này, kiểm định chất lượng được sử dụng rộng rãi và hữu hiệu nhất ở các nước trong khu vực và thế giới [19]. Nguyễn Minh Đường nghiên cứu về quản lý chất lượng cơ sở giáo dục trong lĩnh vực dạy nghề, cho thấy đảm bảo chất lượng là quá trình kiểm định các điều kiện đảm bảo chất lượng đào tạo như: Chương trình, giáo viên, cơ sở vật chất và thiết bị dạy học, tổ chức quá trình dạy học, tài chính,.[5] Theo nghiên cứu của Nguyễn Xuân Vinh về giải pháp chiến lược phát triển đào tạo nghề cấp tỉnh, cho rằng đào tạo nghề là một quá trình gồm các yếu tố: Đầu vào, quá trình đào tạo và đầu ra. Các tiêu chí đề xuất để kiểm định chất lượng phải liên quan và bao hàm 03 yếu tố trên [20].
Tác giả Nguyễn Viết Sự đã có một nghiên cứu về “Giáo dục nghề nghiệp-những vấn đề và giải pháp”. Trong nghiên cứu này, tác giả đã nhận diện những vấn đề tồn tại phổ biến trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp Việt Nam như: Chương trình, nội dung, phương pháp, đội ngũ giáo viên, chất lượng dạy, khả năng thích ứng với môi trường làm việc, tác phong nghề nghiệp. Từ đó đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng của hệ thống giáo dục nghề nghiệp [13]. Đỗ Mạnh Cương và Mạc Văn Tiến nghiên cứu về phát triển lao động kỹ thuật ở Việt Nam-Lý luận và thực tiễn, đã đề cập đến nhu cầu đào tạo lao động kỹ thuật của Việt Nam nhằm đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước.
Những đổi mới về nội dung giảng dạy, tăng cường thiết bị, công nghệ phù hợp với thiết bị, công nghệ sản xuất, nâng cao chất lượng và chuẩn hóa đội ngũ giáo viên; đổi mới phương 9 pháp kiểm tra đánh giá; kiểm định chất lượng các trường nghề; đáp ứng nhu cầu nhân lực kỹ thuật của nền kinh tế cả về số lượng, chất lượng và cơ cấu để đảm bảo hiệu quả đầu tư cho giáo dục và dạy nghề [2]. Theo nghiên cứu Nguyễn Thị Mỹ Lộc nhấn mạnh quản lý chất lượng đào tạo phải được thực hiện ở mọi khâu, mọi lúc, mọi nơi, từ đầu vào, quá trình dạy học và đầu ra cho tới nơi làm việc của học viên sau tốt nghiệp [11]. Nghiên cứu của Nguyễn Văn Đại đã đánh giá thực trạng đào tạo nghề cho lao động nông thôn và đánh giá tác động của kết quả đào tạo nghề đến chất lượng lao động nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng; tìm ra những hạn chế và đề xuất những quan điểm, phương hướng, giải pháp đẩy mạnh đào tạo nghề cho lao động nông thôn vùng Đồng bằng sông Hồng đáp ứng yêu cầu phát triển thời kỳ công nghiêp hóa-hiện đại hóa đến năm 2020 [4]. Tóm lại chất lượng đào tạo là yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả của cả quá trình đào tạo.
Các đề tài, bài viết, công trình nghiên cứu về đào tạo nghề và nâng cao chất lượng đào tạo nghề tại Việt Nam đã đề cập nhiều đến việc nâng cao chất lượng đào tạo nghề nói chung nhưng chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu nghiên cứu các biện pháp nâng cao chất lượng đào tạo nghề cho lao động nông thôn tại khu dân cư vượt lũ, có điều kiện tự nhiện giống như vùng đồng bằng sông nước (Miền Tây-Việt Nam). Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trên là cơ sở nền tảng để người nghiên cứu xây dựng, đề xuất những giải pháp phù hợp với hoàn cảnh thực hiện đề tài. Vì vậy, nghiên cứu về thực trạng chất lượng đào tạo nghề và đề xuất biện pháp nâng cao chất lượng đào tạo nghề may gia dụng cho lao động nông thôn tại khu dân cư vượt lũ huyện Cờ Đỏ, thành phố Cần Thơ có ý nghĩa và thực tiễn cao. CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN Để nghiên cứu các biện pháp nâng cao chất lượng đào tạo nghề cho lao động nông thôn, tài sử dụng các khái niệm công cụ sau: 10 1.
Nghề Theo Nguyễn Thành Độ, “nghề” là một hình thức phân công lao động, nó được biểu thị bằng những kiến thức lý thuyết tổng hợp và thói quen thực hành để hoàn thành những công việc nhất định. Những công việc được sắp xếp vào một nghề là những công việc đòi hỏi kiến thức lý thuyết tổng hợp như nhau, thực hiện trên những thiết bị máy móc dụng cụ như nhau, tạo ra sản phẩm thuộc về cùng một dạng [6]. Theo Từ điển tiếng Việt, “nghề” là Công việc chuyên làm thường là để mưu sinh theo sự phân công lao động của xã hộ [14]. Theo Tự điển Tiếng Việt thông dụng dành cho học sinh, “nghề” là công việc chuyên làm theo sự phân công lao động của xã hội, thường phải do rèn luyện, học tập mới có.
Theo Bách khoa Toàn thư mở Wikipediea Tiếng Việt: Nghề đồng nghĩa với nghề nghiệp, là công việc hàng ngày làm để sống [1]. Trong đề tài này, người nghiên cứu cho rằng nghề là một lĩnh vực hoạt động lao động mà trong đó, nhờ được đào tạo con người có được những tri thức, kỹ năng để làm ra được các loại sản phẩm vật chất hay tinh thần nào đó, đáp ứng được những nhu cầu của xã hội. Đào tạo nghề Đào tạo nghề hay dạy nghề là bộ phận của hệ thống giáo dục-đào tạo. Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, “đào tạo nghề” đề cập đến việc dạy các kỹ năng thực hành, nghề nghiệp hay kiến thức liên quan đến một lĩnh vực cụ thể, để người học lĩnh hội và nắm vững những tri thức, kĩ năng, nghề nghiệp một cách có hệ thống để chuẩn bị cho người đó thích nghi với cuộc sống và khả năng đảm nhận được một công việc nhất định [1].
Theo Phan Chính Thức, “đào tạo nghề” là quá trình giáo dục, phát triển một cách có hệ thống các kiến thức, kỹ năng, thái độ nghề nghiệp và khả năng tìm được việc làm và tự tạo việc làm [15].