Một Số Vấn Đề Chung Về Nhà Nước và Pháp Luật

Nhà nước và pháp luật là hai khái niệm cơ bản trong tổ chức xã hội. 106 trang · 2023.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Luật Học
• Đề tài: Khám Phá Bản Chất và Chức Năng của Nhà Nước và Pháp Luật
• Loại tài liệu: Bài Giảng
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. BÀI 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
• 1.1. MỤC TIÊU
• 1.2. Một số vấn đề chung về Nhà nước và Pháp luật
• 1.2.1. Nguồn gốc, bản chất, đặc trưng và chức năng của nhà nước
• 1.2.1.1. Nguồn gốc của nhà nước
• 1.2.1.1.1. Các quan điểm trong lịch sử về sự ra đời của nhà nước
• 1.2.2. Xã hội cộng sản nguyên thủy và tổ chức thị tộc
• 1.2.3. Quyền lực xã hội trong xã hội cộng sản nguyên thủy
• 1.2.4. Sự tan rã của tổ chức thị tộc và sự xuất hiện nhà nước
• 1.2.4.1. Phân công lao động xã hội lần thứ nhất: chăn nuôi tách khỏi trồng trọt và làm xuất hiện chế độ tư hữu
• 1.2.4.2. Phân công lao động xã hội lần thứ hai: thủ công nghiệp tách ra khỏi nông nghiệp
• 1.2.4.3. Phân công lao động xã hội lần thứ ba: xuất hiện tầng lớp thương nhân và nghề thương mại
• 1.2.5. Bản chất của nhà nước
• 1.2.6. Những đặc điểm của nhà nước
• 1.2.6.1. Nhà nước thiết lập một hệ thống quyền lực công đặc biệt
• 1.2.6.2. Nhà nước có lãnh thổ và phân chia dân cư theo lãnh thổ thành các đơn vị hành chính
• 1.2.6.3. Nhà nước có chủ quyền quốc gia
• 1.2.6.4. Nhà nước là tổ chức duy nhất có quyền ban hành pháp luật và quản lý xã hội bằng pháp luật
• 1.2.6.5. Nhà nước quy định và tiến hành thu các loại thuế dưới hình thức bắt buộc
• 1.2.7. Chức năng của nhà nước
• 1.2.7.1. Khái niệm
• 1.2.7.2. Phân loại chức năng nhà nước
• 1.2.8. Nguồn gốc, bản chất và vai trò của pháp luật
• 1.2.8.1. Khái niệm
• 1.2.8.2. Nguồn gốc của pháp luật
• 1.2.8.2.1. Pháp luật hình thành từ các tập quán
• 1.2.8.3. Pháp ra đời và hình thành gắn liền với sự ra đời của nhà nước
• 1.2.8.4. Bản chất của pháp luật

Tóm tắt

I. Khám Phá Bản Chất và Chức Năng của Nhà Nước và Pháp Luật

Nhà nước và pháp luật là hai khái niệm cơ bản trong tổ chức xã hội. Chúng không chỉ phản ánh sự phát triển của xã hội mà còn thể hiện bản chất và chức năng của quyền lực. Bản chất của nhà nước là một tổ chức quyền lực chính trị, trong khi pháp luật là công cụ điều chỉnh các quan hệ xã hội. Sự hiểu biết về bản chất và chức năng của chúng giúp nhận thức rõ hơn về vai trò của nhà nước trong việc duy trì trật tự xã hội.

1.1. Giới thiệu về Bản Chất của Nhà Nước

Bản chất của nhà nước được hiểu là bộ máy quyền lực chính trị, có nhiệm vụ duy trì trật tự và ổn định xã hội. Nhà nước không chỉ là một tổ chức cưỡng chế mà còn là một thực thể xã hội phức tạp, thể hiện sự thống trị của giai cấp. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của nhà nước trong việc điều chỉnh các mối quan hệ xã hội.

1.2. Chức Năng của Pháp Luật trong Xã Hội

Pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh hành vi của cá nhân và tổ chức trong xã hội. Nó không chỉ bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị mà còn đảm bảo trật tự xã hội. Pháp luật là công cụ để nhà nước thực hiện quyền lực và duy trì sự ổn định trong xã hội.

II. Vấn Đề và Thách Thức Liên Quan đến Nhà Nước và Pháp Luật

Trong quá trình phát triển, nhà nước và pháp luật phải đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề như tham nhũng, bất công xã hội và sự thiếu minh bạch trong quản lý nhà nước đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về cải cách. Việc nhận diện và giải quyết những vấn đề này là rất quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động của nhà nước.

2.1. Thách Thức về Tham Nhũng trong Nhà Nước

Tham nhũng là một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất mà nhà nước phải đối mặt. Nó không chỉ làm suy yếu niềm tin của người dân vào chính quyền mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế. Cần có các biện pháp mạnh mẽ để phòng chống tham nhũng và nâng cao tính minh bạch trong hoạt động của nhà nước.

2.2. Vấn Đề Bất Công Xã Hội và Pháp Luật

Bất công xã hội là một thách thức lớn đối với pháp luật. Nhiều quy định pháp luật chưa thực sự bảo vệ quyền lợi của người dân, đặc biệt là những nhóm yếu thế. Cần phải cải cách pháp luật để đảm bảo công bằng và bình đẳng cho tất cả mọi người trong xã hội.

III. Phương Pháp và Giải Pháp Chính cho Nhà Nước và Pháp Luật

Để cải thiện hiệu quả hoạt động của nhà nước và pháp luật, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp phù hợp. Việc cải cách hành chính, nâng cao năng lực cho cán bộ công chức và tăng cường sự tham gia của người dân là những yếu tố quan trọng. Những giải pháp này sẽ giúp xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh.

3.1. Cải Cách Hành Chính trong Nhà Nước

Cải cách hành chính là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động của nhà nước. Cần phải đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm bớt sự can thiệp của nhà nước vào đời sống của người dân, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế.

3.2. Tăng Cường Sự Tham Gia của Người Dân

Sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định là rất cần thiết. Cần có các cơ chế để người dân có thể đóng góp ý kiến và tham gia vào các hoạt động của nhà nước. Điều này không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch mà còn tạo ra sự đồng thuận trong xã hội.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu về Nhà Nước và Pháp Luật

Nghiên cứu về nhà nước và pháp luật không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn cần được áp dụng vào thực tiễn. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các quy định pháp luật một cách hiệu quả có thể giúp cải thiện đời sống xã hội. Những kết quả này cần được tổng kết và đánh giá để có những điều chỉnh kịp thời.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu về Tính Hiệu Quả của Pháp Luật

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng pháp luật một cách đồng bộ và hiệu quả có thể giảm thiểu các vấn đề xã hội. Các quy định pháp luật cần được thực hiện nghiêm túc để đảm bảo quyền lợi của người dân và duy trì trật tự xã hội.

4.2. Ứng Dụng Thực Tiễn trong Quản Lý Nhà Nước

Việc áp dụng các phương pháp quản lý hiện đại trong nhà nước đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các mô hình quản lý mới giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan nhà nước, từ đó cải thiện chất lượng phục vụ người dân.

V. Kết Luận và Tương Lai của Nhà Nước và Pháp Luật

Nhà nước và pháp luật sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự xã hội và bảo vệ quyền lợi của người dân. Tương lai của nhà nước phụ thuộc vào khả năng cải cách và thích ứng với những thay đổi của xã hội. Cần có những chính sách phù hợp để đảm bảo sự phát triển bền vững.

5.1. Tương Lai của Nhà Nước trong Thế Giới Đang Thay Đổi

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhà nước cần phải thích ứng với những thay đổi nhanh chóng. Việc xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh sẽ là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững của xã hội.

5.2. Định Hướng Phát Triển Pháp Luật trong Tương Lai

Pháp luật cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn xã hội. Cần có những nghiên cứu sâu sắc để xây dựng một hệ thống pháp luật công bằng và hiệu quả, phục vụ lợi ích của toàn xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Một số vấn đề về Nhà nước và Pháp luật (thuộc khối kiến thức Pháp luật đại cương) giữ vị trí học phần bắt buộc hoặc cơ sở khối ngành trong chương trình đào tạo trình độ Đại học và Cao đẳng tại Việt Nam. Học phần cung cấp nền tảng tri thức pháp lý ban đầu cho người học trước khi tiếp cận các khối kiến thức chuyên ngành hoặc các học phần luật học chuyên sâu.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác lập theo các chuẩn đầu ra cụ thể:

• Nhận biết và phân tích được nguồn gốc, bản chất, đặc trưng, chức năng của Nhà nước và Pháp luật dưới lăng kính khoa học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
• Phân tích được bản chất, cơ cấu tổ chức, chức năng và các nguyên tắc tổ chức, hoạt động của bộ máy Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
• Nhận diện các thành tố cấu thành hệ thống pháp luật, cấu trúc quy phạm pháp luật và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam.
• Nắm vững và áp dụng các chế định cốt lõi của các ngành luật cơ bản trong hệ thống pháp luật quốc gia, trực tiếp là Luật Dân sự (quyền sở hữu, hợp đồng, thừa kế, bồi thường thiệt hại) và Pháp luật Lao động (quan hệ lao động, hợp đồng lao động, tiền lương, bảo hiểm xã hội).

Cấu trúc giáo trình vận hành theo trật tự logic: đi từ cơ sở lý luận đại cương về Nhà nước và Pháp luật đến tổ chức bộ máy nhà nước thực định, tiếp nối bằng kỹ thuật cấu trúc hệ thống pháp luật và đi vào các ngành luật điều chỉnh trực tiếp các quan hệ xã hội thường nhật. Giáo trình được thiết kế tích hợp giữa lý luận thể chế, căn cứ pháp luật thực định (Hiến pháp 2013, các bộ luật chuyên ngành) và hệ thống bài tập lượng giá đa tầng (tự luận, điền khuyết thuật ngữ, trắc nghiệm Đúng/Sai, trắc nghiệm đa phương án có đáp án đối chiếu).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai qua các khối chủ đề lý luận và chuyên ngành thực định:

1. Một số vấn đề chung về Nhà nước và Pháp luật (Bài 1):

   • Nguồn gốc và bản chất của Nhà nước: Phân tích các học thuyết phi Mác-xít trong lịch sử (thuyết thần học; thuyết gia trưởng của Aristote, Bodin, More; thuyết bạo lực của Hume, Gumplowicz) và quan điểm duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin. Trình bày quá trình tan rã của thị tộc, bộ lạc qua ba lần phân công lao động xã hội (chăn nuôi tách khỏi trồng trọt; thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp; xuất hiện tầng lớp thương nhân) dẫn đến sự xuất hiện chế độ tư hữu và mâu thuẫn giai cấp đối kháng.
   • Đặc trưng và chức năng của Nhà nước: Xác định 5 đặc trưng cơ bản (thiết lập quyền lực công đặc biệt, phân chia dân cư theo lãnh thổ qua chế định quốc tịch, có chủ quyền quốc gia, quyền ban hành pháp luật, quyền thu thuế bắt buộc). Phân định chức năng đối nội và đối ngoại.
   • Nguồn gốc, bản chất và vai trò của Pháp luật: Sự chuyển biến từ tập quán thị tộc thành quy phạm pháp luật dưới sự thừa nhận của nhà nước; tính giai cấp và tính xã hội của pháp luật; 4 vai trò của pháp luật trong tổ chức quyền lực nhà nước, quản lý xã hội, định hướng quan hệ xã hội mới và thiết lập bang giao quốc tế.

2. Bộ máy Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam:

   • Bản chất và đặc trưng: Căn cứ Điều 2 Hiến pháp 2013, xác định bản chất nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, dựa trên nền tảng liên minh công - nông - trí thức dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
   • Cơ cấu cơ quan nhà nước: Hệ thống cơ quan quyền lực (Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp); Chủ tịch nước; Hệ thống cơ quan quản lý hành chính (Chính phủ, các Bộ, cơ quan ngang Bộ, Ủy ban nhân dân các cấp); Hệ thống cơ quan xét xử (Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân địa phương, Tòa án quân sự); Hệ thống cơ quan kiểm sát (Viện kiểm sát nhân dân các cấp, Viện kiểm sát quân sự).
   • Nguyên tắc tổ chức và hoạt động: Quyền lực nhân dân (Điều 28 Hiến pháp 2013); Sự lãnh đạo của Đảng (Điều 4 Hiến pháp 2013); Tập trung dân chủ; Pháp chế xã hội chủ nghĩa (Điều 12 Hiến pháp 2013); Bình đẳng và đoàn kết giữa các dân tộc.

3. Hệ thống pháp luật và Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật:

   • Cấu trúc hệ thống pháp luật: Phân tầng cấu trúc gồm Quy phạm pháp luật $\rightarrow$ Chế định pháp luật $\rightarrow$ Ngành luật. Cấu trúc 3 thành tố của quy phạm pháp luật: Giả định (hoàn cảnh, điều kiện), Quy định (mệnh lệnh hành vi), Chế tài (hậu quả pháp lý: hình sự, dân sự, hành chính, kỷ luật).
   • Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: Phân chia thành Văn bản luật (Hiến pháp có hiệu lực pháp lý cao nhất, Luật/Bộ luật, Nghị quyết của Quốc hội) và Văn bản dưới luật (Pháp lệnh, Lệnh, Nghị định, Quyết định, Thông tư, Nghị quyết của HĐND, Quyết định của UBND).

4. Pháp luật Dân sự:

   • Đối tượng và phương pháp điều chỉnh: Điều chỉnh nhóm quan hệ tài sản (mang tính hàng hóa - tiền tệ) và quan hệ nhân thân (gắn với tài sản và không gắn với tài sản) dựa trên nguyên tắc bình đẳng pháp lý, tự do cam kết và tự chịu trách nhiệm.
   • Các chế định cốt lõi: Hợp đồng dân sự (chủ thể theo năng lực hành vi và độ tuổi: dưới 15 tuổi, từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi, từ đủ 18 tuổi trở lên); Quyền sở hữu (3 quyền năng: chiếm hữu, sử dụng, định đoạt); Chuyển quyền sử dụng đất; Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (thiệt hại tài sản, sức khỏe, tính mạng, danh dự/nhân phẩm); Quyền thừa kế (thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật với 3 hàng thừa kế).

5. Pháp luật Lao động (Bài 4):

   • Đối tượng điều chỉnh: Quan hệ lao động giữa người lao động làm công ăn lương và người sử dụng lao động; các quan hệ xã hội liên quan (học nghề, việc làm, công đoàn, bảo hiểm xã hội, giải quyết tranh chấp lao động).
   • Nguyên tắc và nội dung: Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên; tôn trọng và khuyến khích các thỏa thuận có lợi hơn cho người lao động; nguyên tắc trả lương theo lao động gắn với mức lương tối thiểu; thực hiện bảo hiểm xã hội; quyền tự do lựa chọn việc làm không bị phân biệt đối xử (Khoản 1 Điều 35 Hiến pháp 2013; Khoản 1 Điều 5 Bộ luật Lao động).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý luận hình thái kinh tế - xã hội và nhà nước: Khung lý luận duy vật lịch sử giải thích sự phát sinh, phát triển và tiêu vong mang tính quy luật của nhà nước gắn với chế độ kinh tế và phân hóa giai cấp.
• Hệ nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước: Mô hình phân công, phối hợp trong thực thi quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp dưới sự lãnh đạo chính trị của Đảng.
• Lý thuyết cấu trúc quy phạm và thứ bậc hiệu lực văn bản: Mô hình cấu trúc Giả định - Quy định - Chế tài và thang bậc giá trị pháp lý từ Hiến pháp đến văn bản hành chính quy phạm địa phương.
• Nguyên tắc bình đẳng và thỏa thuận: Cơ chế cân bằng lợi ích trong quan hệ tài sản dân sự và bảo vệ bên yếu thế trong quan hệ hợp đồng lao động.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích quy phạm: Bóc tách và xác định chính xác các yếu tố Giả định, Quy định, Chế tài trong các điều luật cụ thể (ví dụ: Điều 95 Luật Khiếu nại, tố cáo 1998; Điều 33 Hiến pháp 2013; Điều 100 Bộ luật Hình sự 1999).
• Kỹ năng tra cứu và áp dụng văn bản: Đối chiếu thứ bậc hiệu lực pháp lý giữa văn bản luật và văn bản dưới luật, xác định thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
• Kỹ năng nhận diện và xử lý tình huống dân sự - lao động: Xác định điều kiện hiệu lực của giao dịch dân sự, phân định quyền sở hữu, tính toán phân chia di sản thừa kế theo hàng, nhận diện các căn cứ bồi thường thiệt hại và quyền lợi bảo hiểm xã hội của người lao động.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm (Pedagogical Approach)

Giáo trình áp dụng phương pháp kết hợp giữa diễn dịch lý luận thể chế và quy nạp từ các điều khoản pháp luật thực định. Cách trình bày đi từ các khái niệm tổng quát (nguồn gốc, bản chất) đến các định chế chi tiết (cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước, quyền sở hữu, hợp đồng), bảo đảm người học nắm vững bản chất trước khi giải thích các quy định cụ thể.

+-------------------------------------------------------------+
|               LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC & PHÁP LUẬT               |
|   (Nguồn gốc 3 lần phân công LĐ, Bản chất giai cấp/xã hội)  |
+------------------------------+------------------------------+
                               |
                               v
+-------------------------------------------------------------+
|           THIẾT CHẾ NHÀ NƯỚC & HỆ THỐNG PHÁP LUẬT           |
| (Hiến pháp 2013, Cơ quan quyền lực/quản lý, Cấu trúc QPPL)  |
+------------------------------+------------------------------+
                               |
                               v
+-------------------------------------------------------------+
|               CÁC NGÀNH LUẬT THỰC ĐỊNH ÁP DỤNG              |
|  - Luật Dân sự: Tài sản, Hợp đồng, Bồi thường, Thừa kế      |
|  - Pháp luật Lao động: Hợp đồng lao động, Tiền lương, BHXH  |
+-------------------------------------------------------------+

Bài tập và Tình huống thực tế (Case Studies & Practical Exercises)

• Tích hợp ví dụ minh họa trực tiếp: Giáo trình đưa ra các ví dụ điều khoản thực tế để phân tích (Điều 95 Luật Khiếu nại, tố cáo; Điều 12 Luật Hôn nhân và gia đình; Điều 100 Bộ luật Hình sự 1999) nhằm cụ thể hóa cấu trúc quy phạm và chế tài xử lý.
• Hệ thống câu hỏi lượng giá đa tầng cuối mỗi bài:
  1. Câu hỏi tự luận ôn tập: Đòi hỏi tổng hợp kiến thức về bản chất nhà nước, hệ thống ngành luật, nguyên tắc giao kết hợp đồng.
  2. Bài tập điền từ/cụm từ khuyết thiếu: Rèn luyện tính chính xác tuyệt đối về thuật ngữ pháp lý.
  3. Bài tập xác định Đúng/Sai: Kiểm tra khả năng nhận diện các luận điểm lý thuyết và quy định pháp luật.
  4. Câu hỏi trắc nghiệm khách quan đa phương án: Đánh giá khả năng phân loại, chọn đáp án đúng nhất về đối tượng điều chỉnh, độ tuổi chủ thể hợp đồng, quyền năng sở hữu.

Phương pháp đánh giá và Hướng dẫn tự học (Assessment & Self-study)

• Đánh giá thường xuyên: Tự đánh giá mức độ ghi nhớ thông qua bộ đáp án lượng giá đi kèm cuối mỗi bài học.
• Đánh giá tổng kết: Đánh giá năng lực giải quyết tình huống pháp lý tổng hợp (xác định thẩm quyền cơ quan nhà nước, giải quyết tranh chấp hợp đồng và phân chia di sản).
• Chỉ dẫn tự học: Người học cần nghiên cứu nội dung bài giảng song song với việc tra cứu trực tiếp các văn bản quy phạm pháp luật được trích dẫn (Hiến pháp 2013, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Lao động).

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Căn cứ trực tiếp trên nền tảng Hiến pháp năm 2013: Toàn bộ nội dung tổ chức bộ máy nhà nước, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân được chuẩn hóa theo Hiến pháp 2013:
  • Điều 2: Định chế Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.
  • Điều 4: Khẳng định vai trò lãnh đạo Nhà nước và xã hội của Đảng Cộng sản Việt Nam.
  • Điều 12: Nguyên tắc quản lý xã hội bằng pháp luật và tăng cường pháp chế XHCN.
  • Điều 28: Quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội của công dân.
  • Điều 33 & 35: Quyền tự do kinh doanh trong ngành nghề luật không cấm và quyền tự do lựa chọn việc làm, nghề nghiệp.
• Tích hợp quan điểm kinh tế thị trường định hướng XHCN: Giáo trình phản ánh rõ cơ chế kinh tế nhiều thành phần, quyền tự do hợp đồng, bảo vệ quyền sở hữu tài sản và chuyển quyền sử dụng đất của hộ gia đình, cá nhân.
• Tính ứng dụng thực tiễn cao: Chi tiết hóa các mức độ năng lực hành vi dân sự theo độ tuổi (dưới 15 tuổi, 15 đến dưới 18 tuổi, từ đủ 18 tuổi), phạm vi bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (vật chất, sức khỏe, tính mạng, danh dự), thứ tự 3 hàng thừa kế theo pháp luật và các trường hợp không có quyền hưởng di sản.
• Liên hệ thực tế quản lý lao động: Phân tích nguyên tắc trả lương theo năng suất gắn với quy luật giá trị và quy định mức lương tối thiểu bảo vệ người lao động; quy định 3 loại hình bảo hiểm xã hội bảo đảm an sinh.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

+-------------------------------------------------------------------------+
|                       ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH                      |
+------------------------------------+------------------------------------+
|          SINH VIÊN & HỌC VIÊN      |        GIẢNG VIÊN & NGHIÊN CỨU     |
| - Sinh viên ĐH/CĐ năm 1 - năm 2    | - Xây dựng đề cương chi tiết       |
| - Môn bắt buộc: Pháp luật đại cương| - Thiết kế ngân hàng câu hỏi       |
| - Điều kiện: Đã học Triết học Mác  | - Đánh giá quá trình & kết thúc    |
+------------------------------------+------------------------------------+

• Sinh viên đại học và cao đẳng (Năm 1 và Năm 2): Sử dụng làm tài liệu học tập chính thức cho học phần Pháp luật đại cương thuộc khối kiến thức giáo dục đại cương bắt buộc áp dụng cho mọi khối ngành (Kinh tế, Quản trị kinh doanh, Kỹ thuật, Công nghệ thông tin, Khoa học xã hội, Y - Dược).
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần trang bị kiến thức nền tảng về Giáo dục công dân cấp trung học phổ thông và các nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác - Lênin (đặc biệt là Chủ nghĩa duy vật lịch sử).
• Giảng viên và cán bộ giảng dạy: Sử dụng làm khung tài liệu giảng dạy chuẩn hóa; khai thác hệ thống câu hỏi tự luận, bài tập điền khuyết và trắc nghiệm lượng giá để biên soạn đề thi, đề kiểm tra định kỳ.
• Người tự học và cán bộ chuyên trách: Tài liệu tham khảo cho người cần tra cứu cơ bản về tổ chức bộ máy nhà nước, nguyên tắc giao kết hợp đồng, bảo vệ quyền tài sản dân sự và pháp luật về hợp đồng lao động tại doanh nghiệp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn phục vụ sinh viên trình độ đại học, cao đẳng thuộc tất cả các chuyên ngành đào tạo tiếp cận môn Pháp luật đại cương, đồng thời là tài liệu tham khảo cho người học cần hệ thống hóa kiến thức pháp luật cơ bản.

2. Cần kiến thức nền nào trước khi học giáo trình này?

Người học cần nắm vững kiến thức cơ bản về Chủ nghĩa duy vật lịch sử (nguồn gốc giai cấp, sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội) và các khái niệm nhà nước - pháp luật cơ bản trong chương trình giáo dục phổ thông.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu lý thuyết thông thường là gì?

Giáo trình kết hợp chặt chẽ giữa lý luận đại cương (học thuyết Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật) với các căn cứ pháp lý thực định hiện hành tại Việt Nam (Hiến pháp 2013, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Lao động), đồng thời tích hợp đầy đủ ngân hàng câu hỏi lượng giá đa dạng kèm đáp án chuẩn hóa cuối mỗi bài.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao nhất?

Người học nên đọc theo trình tự logic từng bài: nắm vững khái niệm lý thuyết $\rightarrow$ phân tích các ví dụ trích dẫn điều luật $\rightarrow$ hoàn thành các câu hỏi lượng giá (điền từ, đúng/sai, trắc nghiệm) $\rightarrow$ đối chiếu với bảng đáp án ở cuối bài để tự kiểm tra mức độ tiếp thu.

5. Giáo trình có tích hợp các công cụ kiểm tra kiến thức nào kèm theo?

Cuối mỗi bài học đều có cấu trúc 3 phần đánh giá chuẩn hóa: hệ thống câu hỏi tự luận ôn tập, bộ câu hỏi điền từ khuyết thiếu thuật ngữ, bảng câu hỏi xác định Đúng/Sai và bộ câu hỏi trắc nghiệm nhiều phương án lựa chọn có đáp án đi kèm.

---

Kết luận

Giáo trình Một số vấn đề về Nhà nước và Pháp luật cung cấp hệ thống tri thức chuẩn xác, khoa học về lý luận thể chế nhà nước, cấu trúc hệ thống pháp luật và hai phân ngành pháp luật thực định quan trọng là Dân sự và Lao động. Lộ trình học tập được thiết kế mạch lạc: từ việc nắm vững bản chất, chức năng nhà nước và cấu trúc quy phạm pháp luật đến việc vận dụng xử lý các quan hệ giao dịch tài sản, bồi thường thiệt hại và quan hệ hợp đồng lao động. Để đạt kết quả học tập tối ưu, người học nên kết hợp nghiên cứu giáo trình cùng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định gồm Hiến pháp 2013, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Lao động và các văn bản hướng dẫn thi hành liên quan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BÀI 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT MỤC TIÊU 1. Nhận biết được bản chất, đặc chưng và chức năng của Nhà nước; bản chất, đặc trưng và vai trò của Pháp luật; 2. Nhận biết được bản chất, chức năng, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của các cơ quan trong bộ máy Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; 3. Nhận biết được các thành tố của hệ thống pháp luật và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam.

Một số vấn đề chung về Nhà nước và Pháp luật 1. Nguồn gốc, bản chất, đặc trưng và chức năng của nhà nước 1. Nguồn gốc của nhà nước 1. Các quan điểm trong lịch sử về sự ra đời của nhà nước Trong lịch sử phát triển của xã hội, đã có rất nhiều quan điểm và học thuyết khác nhau về nguồn gốc ra đời của nhà nước.

Nhưng do những nguyên nhân khác nhau mà các quan điểm và học thuyết đó chưa thực sự giải thích đúng nguồn gốc của nhà nước. - Các nhà tư tưởng theo thuyết thần học Thượng đế là người sắp đặt trật tự xã hội, nhà nước là do Thượng đế sáng tạo ra để bảo vệ trật tự chung, do vậy, nhà nước là lực lượng siêu nhiên, quyền lực nhà nước là vĩnh cửu và sự phục tùng quyền lực là cần thiết và tất yếu. - Thuyết gia trưởng Thuyết gia trưởng cho rằng nhà nước ra đời là kết quả phát triển của gia đình và quyền gia trưởng, là hình thức tổ chức tự nhiên của cuộc sống con người; vì vậy cũng như gia đình, nhà nước tồn tại trong mọi xã hội, quyền lực nhà nước về bản chất cũng giống như quyền lực gia trưởng của người đứng đầu gia đình (Aristote, Bodin, More. - Thuyết bạo lực Thuyết bạo lực cho rằng nhà nước xuất hiện trực tiếp từ việc sử dụng bạo lực của thị tộc này đối với một thị tộc khác, mà kết quả là thị tộc chiến thắng "nghĩ ra" một hệ thống cơ quan đặc biệt.

Nhà nước, để nô dịch kẻ chiến bại (đại biểu của thuyết này có Hume, Gumplowicz.) - Quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Chủ nghĩa Mác - Lê nin đã chứng minh một cách khoa học rằng nhà nước không phải là hiện tượng xã hội vĩnh cửu và bất biến. Nhà nước chỉ xuất hiện khi xã hội loài người đã phát triển đến một giai đoạn nhất định và chúng luôn vận động, phát triển và sẽ tiêu vong khi những điều kiện khách quan cho sự tồn tại và phát triển của chúng không còn. Xã hội cộng sản nguyên thủy và tổ chức thị tộc Xã hội cộng sản nguyên thủy là xã hội chưa có giai cấp, chưa có nhà nước và pháp luật. Sự phân chia giai cấp từ đó dẫn đến sự ra đời của nhà nước và pháp luật lại nảy sinh chính trong quá trình phát triển và tan rã của xã hội đó.

Cơ sở kinh tế của xã hội cộng sản nguyên thủy được đặc trưng bằng chế độ sở hữu chung về tư liệu sản xuất và sản phẩm lao động với trình độ hết sức thấp kém của lực lượng sản xuất. Công cụ lao động thô sơ, con người chưa hiểu biết đúng đắn về thiên nhiên và về bản thân, năng suất lao động rất thấp. Trong điều kiện đó, con người không thể sống riêng lẻ mà phải dựa vào nhau để sống chung, lao động chung và thụ hưởng thành quả lao động chung. Không ai có tài sản riêng, vì thế không có tình trạng người này chiếm đoạt tài sản của người kia, xã hội lúc này chưa phân chia thành giai cấp và không có đấu tranh giai cấp.

Thị tộc là tế bào của xã hội cộng sản nguyên thủy, được hình thành trên cơ sở huyết thống. Những điều kiện về kinh tế dẫn đến những điều kiện về xã hội, thể hiện mọi người trong thị tộc đều tự do bình đẳng, không ai có đặc quyền đặc lợi đối với người khác trong thị tộc. Sự phân công lao động là tự nhiên giữa đàn ông và đàn bà, giữa những người già và trẻ nhỏ để thực hiện các loại công việc khác nhau chưa mang tính xã hội. Quyền lực xã hội trong xã hội cộng sản nguyên thủy Trong xã hội cộng sản nguyên thủy, quyền lực trong xã hội là quyền lực do toàn xã hội tổ chức.

Hệ thống quản lý còn rất đơn giản, lúc này quyền lực xã hội chưa tách khỏi xã hội mà gắn liền với xã hội, hòa nhập với xã hội, phục vụ cho cả cộng đồng. Quyền lực cao nhất trong thị tộc là Hội đồng thị tộc. Hội đồng thị tộc gồm những thành viên lớn tuổi trong thị tộc. Hội đồng thị tộc có quyền quyết định những vấn đề quan trọng của thị tộc như tổ chức lao động sản xuất, tiến hành chiến tranh, tổ chức các nghi lễ tôn giáo, giải quyết tranh chấp nội bộ.

Các quyết định của hội đồng thị tộc thể hiện ý chí chung của tất cả các thành viên và có tính bắt buộc chung. Mặc dù thị tộc chưa có bộ máy cưỡng chế đặc biệt như cảnh sát, tòa án. nhưng quyền lực xã hội có hiệu lực rất cao và đã thể hiện tính cưỡng chế mạnh mẽ. Hội đồng thị tộc bầu ra những người đứng đầu thị tộc như tù trưởng, thủ lĩnh quân sự.

để thực hiện quyền lực và quản lý các công việc chung của thị tộc. Quyền lực của những người đứng đầu thị tộc dựa trên cơ sở uy tín cá nhân, sự tín nhiệm, ủng hộ của các thành viên trong thị tộc. Những người đứng đầu thị tộc không có một đặc quyền, đặc lợi nào, họ cùng lao động và hưởng thụ như mọi thành viên khác và có thể bị bãi miễn bất cứ lúc nào nếu không được cộng đồng ủng hộ. Thị tộc là tổ chức tế bào cơ sở của xã hội cộng sản nguyên thủy, là một cộng đồng xã hội độc lập.

Nhưng cùng với sự phát triển của xã hội, do nhiều yếu tố tác động khác nhau, trong đó có sự tác động của chế độ ngoại tộc hôn, các thị tộc đã mở rộng quan hệ với nhau, dẫn đến sự xuất hiện các bào tộc và bộ lạc 6 Bào tộc là liên minh bao gồm nhiều thị tộc hợp lại, tổ chức quyền lực của bào tộc là hội đồng bào tộc, là sự thể hiện tập trung quyền lực cao hơn thị tộc. Hội đồng bào tộc bao gồm các tù trưởng, thủ lĩnh quân sự của các thị tộc, phần lớn công việc của bào tộc vẫn do hội nghị tất cả các thành viên của bào tộc quyết định. Bộ lạc bao gồm nhiều bào tộc, tổ chức quyền lực trong bộ lạc cũng dựa trên cơ sở những nguyên tắc tương tự của tổ chức thị tộc và bào tộc nhưng đã thể hiện ở mức độ tập trung quyền lực cao hơn. Tuy nhiên quyền lực vẫn mang tính xã hội, chưa mang tính giai cấp.

Như vậy, trong xã hội cộng sản nguyên thủy đã có quyền lực, nhưng đó là thứ quyền lực xã hội, được tổ chức và thực hiện trên cơ sở những nguyên tắc dân chủ thực sự, phục vụ lợi ích chung của cả cộng đồng. Sự tan rã của tổ chức thị tộc và sự xuất hiện nhà nước Lực lượng sản xuất phát triển không ngừng, công cụ lao động được cải tiến, con người ngày càng nhận thức đúng đắn hơn về thế giới, đúc kết được nhiều kinh nghiệm trong lao động, đòi hỏi từ sự phân công lao động tự nhiên phải được thay thế bằng phân công lao động xã hội. Lịch sử đã trải qua ba lần phân công lao động xã hội, qua ba lần phân công lao động xã hội này đã làm tan rã xã hội cộng sản nguyên thủy. - Phân công lao động xã hội lần thứ nhất: chăn nuôi tách khỏi trồng trọt và làm xuất hiện chế độ tư hữu.

Nhờ lao động, bản thân con người cũng phát triển và hoàn thiện. Hoạt động của con người ngày càng phong phú, chủ động và tự giác hơn. Con người đã thuần dưỡng được động vật và do đó đã làm xuất hiện một nghề mới - nghề thuần dưỡng và chăn nuôi động vật. Chăn nuôi phát triển rất mạnh và dần dần trở thành một nghề độc lập tách ra khỏi ngành trồng trọt.

Phân công lao động xã hội lần thứ nhất đã tạo ra những biến đổi sâu sắc trong xã hội. Bên cạnh ngành chăn nuôi, ngành trồng trọt cũng có những bước phát triển mới, năng suất lao động tăng nhanh, sản phẩm làm ra ngày càng nhiều, do đó, đã xuất hiện những sản phẩm dư thừa. Đây chính là mầm mống sinh ra chế độ tư hữu. Các tù trưởng, thủ lĩnh quân sự là những người có khả năng chiếm đoạt những sản phẩm dư thừa đó.

Gia súc là nguồn tài sản cơ bản để tích lũy và trao đổi. Sự phát triển mạnh mẽ của nghề chăn nuôi và trồng trọt đặt ra nhu cầu về sức lao động nên những tù binh trong chiến tranh được giữ lại làm nô lệ để bóc lột sức lao động. Như vậy, sau lần phân công lao động xã hội thứ nhất, chế độ tư hữu đã xuất hiện, xã hội đã phân chia thành người giàu, người nghèo. Mặt khác, chế độ tư hữu xuất hiện đã làm thay đổi chế độ hôn nhân.

Chế độ hôn nhân một vợ một chồng đã thay thế cho chế độ quần hôn. Đồng thời với sự thay đổi đó, người chồng đã trở thành người chủ trong gia đình, gia đình cá thể đã trở thành một lực lượng và đe dọa chế độ thị tộc - Phân công lao động xã hội lần thứ hai: thủ công nghiệp tách ra khỏi nông nghiệp 7 Việc tìm ra kim loại, đặc biệt là sắt, và chế tạo ra các công cụ lao động bằng sắt đã tạo ra cho con người khả năng có thể trồng trọt trên những diện tích rộng lớn. Nghề dệt, nghề chế tạo kim loại, nghề thủ công khác dần dần được chuyên môn hóa làm cho sản phẩm phong phú hơn. Vì vậy, dẫn đến sự phân công lao động lần thứ hai, thủ công nghiệp tách ra khỏi nông nghiệp.

Xã hội có nhiều ngành nghề phát triển nên càng cần sức lao động thì số lượng nô lệ làm việc ngày càng tăng và trở thành một lực lượng xã hội. Sự phân công lao động lần thứ hai đã đẩy nhanh quá trình phân hóa xã hội, làm cho sự phân biệt giữa kẻ giàu người nghèo, giữa chủ nô và nô lệ ngày càng sâu sắc, mâu thuẫn giai cấp ngày càng tăng.