Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA DU LỊCH VÀ DU LỊCH VĂN HÓA 1. Một số vấn đề chung về văn hóa du lịch và du lịch văn hóa 1. Khái niệm Du lịch là một khái niệm có tính lịch sử, xã hội cụ thể vì vậy có rất nhiều quan niệm khác nhau về nó. Nội hàm của khái niệm du lịch luôn thay đổi cho phù hợp với thực tiễn của hoạt động này.
Trước đây, nói tới du lịch là người ta nói tới những hoạt động của con người được quy định bởi những giới hạn cụ thể về không gian và thời gian. Cùng với sự phát triển của xã hội, du lịch phát triển từ hiện tượng có tính đơn lẻ của một bộ phận nhỏ dân cư thành hiện tượng có tính phổ biến và ngày càng có vai trò quan trọng trong đời sống của mọi tầng lớp trong xã hội. Lúc đầu, người đi du lịch thường thường tự thỏa mãn các nhu cầu trong chuyến đi của mình. Về sau, các nhu cầu đi lại, ăn ở, giải trí.
của khách du lịch đã trở thành một cơ hội kinh doanh và du lịch lúc này được quan niệm là một hoạt động kinh tế nhằm thỏa mãn các nhu cầu của du khách. Một ngành kinh tế được hình thành nhằm đáp ứng các nhu cầu của con người trong chuyến đi rời khỏi nơi cư trú thường xuyên - đó là ngành du lịch. Ở Việt Nam cũng đã có nhiều cách hiểu khác nhau về du lịch. Luật Du lịch 2005 cho rằng: “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định”.
Định nghĩa này có tính luật định, là căn cứ để điều chỉnh nhận thức và hành vi của mọi người trong xã hội về du lịch. Về cơ bản, nó phù hợp với 8 z nhận thức và hành vi hiện hành của xã hội mang tính phổ thông, phổ biến, phổ cập. Cũng với cách tiếp cận như trên, Trần Đức Thanh trong “Nhập môn khoa học du lịch” đưa ra cách định nghĩa về du lịch gồm hai phần: 1. Sự di chuyển và lưu trú qua đêm tạm thời trong thời gian rảnh rỗi của cá nhân hay tập thể ngoài nơi cư trú nhằm mục đích phục hồi sức khỏe, nâng cao tại chổ nhận thức về thế giới xung quanh, có hoặc không kèm theo việc tiêu thụ một số giá trị tự nhiên, kinh tế, văn hóa và dịch vụ do các cơ sở chuyên nghiệp cung ứng.
Một lĩnh vực kinh doanh các dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu nảy sinh trong quá trình di chuyển và lưu trú qua đêm tạm thời trong thời gian rảnh rỗi của cá nhân hay tập thể ngoài nơi cư trú nhằm mục đích phục hồi sức khỏe, nâng cao tại chổ nhận thức về thế giới xung quanh [42,Tr. Tuy nhiên mới đây nhất trong Đề tài khoa học trọng điểm nhóm A về “Nghiên cứu phát triển du lịch văn hóa vùng Đồng Bằng Sông Hồng” của PGS.TS Nguyễn Phạm Hùng lại đưa ra một cách nhìn khác và mới về Khái niệm du lịch:”Du lịch là những hoạt động (chuyến đi) đa dạng của con người rời khỏi nơi cư trú của mình trong một khoảng không gian và thời gian nhất định, nhằm thưởng thức, trải nghiệm, khám phá những điều mới lạ và khác lạ về tự nhiên và văn hóa, để làm phong phú thêm đời sống tâm hồn của mình” [14, Tr. Ở đây tác giả nhấn mạnh CÁI LẠ, YẾU TỐ LẠ trong du lịch. Nói tới du lịch là nói tới khả năng cung ứng du lịch, đó là cung ứng tài nguyên, sản phẩm du lịch, hay dịch vụ du lịch.
Dù là tài nguyên, sản phẩm hay dịch vụ du lịch, thì cũng đều phải đáp ứng yêu cầu “mới lạ” và “khác lạ” so với những gì mà con người thường hưởng thụ, được cung ứng hàng ngày. 9 z Nhìn chung những khái niệm trên về du lịch không mâu thuẫn nhau nhưng mỗi một khái niệm nhấn mạnh một khía cạnh riêng từ các góc nhìn khác nhau. Tất cả các khái niệm đều cho rằng du lịch là hoạt động di chuyển khỏi nơi cư trú thường xuyên của con người. Với khái niệm Du lịch của Trần Đức Thanh, nhìn nhận Du lịch vừa là một ngành kinh tế đem lại lợi nhuận, nó vừa là một hoạt động xã hội nhằm nâng cao sức khỏe, nhận thức cho người đi du lịch.
Khái niệm Du lịch trong Luật Du lịch, xem du lịch là một hoạt động xã hội với mục đích nâng cao sức khoe, tham quan tìm hiểu và nghỉ dưỡng của khách du lịch. Cách hiểu du lịch của PGS.TS Nguyễn Phạm Hùng, du lịch cũng là hoạt động nhằm mục đích thưởng thức, trải nghiệm, khám phá nhưng ở khái niệm này tác giả nhấn mạnh TÍNH LẠ, TÍNH MỚI ở nơi khách đến. Phân loại du lịch Theo Trần Đức Thanh trong “Nhập môn khoa học du lịch”, hiện nay đa số các chuyên gia về du lịch Việt Nam phân chia các loại hình du lịch theo các tiêu chí cơ bản dưới đây: Phân loại theo tài nguyên môi trường Tùy vào môi trường tài nguyên mà hoạt động du lịch được chia thành hai nhóm lớn là du lịch văn hóa và du lịch thiên nhiên. Người ta gọi là du lịch văn hóa khi hoạt động du lịch diễn ra chủ yếu trong môi trường nhân văn, hoặc hoạt động du lịch đó tập trung khai thác tài nguyên du lịch nhân văn.
Du lịch thiên nhiên được coi là loại hình hoạt động du lịch đưa du khách về những nơi có điều kiện, môi trường tự nhiên trong lành, cảnh quan tự nhiên hấp dẫn. nhằm thỏa mãn nhu cầu đặc trưng là về với thiên nhiên của con người. Du lịch biển, du lịch núi, du lịch nông thôn. là những loại hình du lịch tiêu biểu thuộc du lịch tự nhiên.
10 z Phân loại theo mục đích chuyến đi Mục đích chuyến đi là động lực thúc đẩy hoạt động nhằm thỏa mãn nhu cầu du lịch của con người. Do đó, cách phân loại này còn được gọi là căn cứ vào động cơ hoặc căn cứ vào nhu cầu. Chuyến đi của con người có thể có mục đích thuần túy du lịch, tức là chỉ nhằm nghỉ ngơi, giải trí, nâng cao nhận thức tại chổ về thế giới xung quanh. Ngoài các chuyến đi như vậy, có nhiều cuộc hành trình vì các lý do khác nhau như học tập, công tác, hội nghị, tôn giáo.
Trong các chuyến đi này không ít người đã sử dụng các dịch vụ du lịch như lưu trú, ăn uống tại khách sạn, nhà nghỉ. Cũng không ít người nhân chuyến đi đó đã tranh thủ thời gian rỗi có được để tham quan, nghỉ ngơi nhằm thẩm nhận tại chỗ những giá trị của thiên nhiên., đời sống văn hóa tại nơi đến. Những lúc đó có thể coi họ đang thực hiện một chuyến du lịch kết hợp trong chuyến đi của mình. Phân loại theo lãnh thổ hoạt động Các học giả người Mỹ Mc Intosh và Goelder đã sử dụng tiêu chí này để phân loại như sau: Du lịch quốc tế (International Tourism) liên quan đến chuyến đi vượt ra ngoài phạm vi lãnh thổ (biên giới) quốc gia của khách du lịch.
Du lịch quốc tế đến (đón khách) là chuyến đi của người nước ngoài đến tham quan du lịch. Du lịch quốc tế đi (gửi khách) là chuyến đi của người trong nước ra tham quan du lịch ở nước ngoài. Du lịch trong nước là chuyến đi của những cư dân chỉ trong phạm vi quốc gia của họ. Du lịch nội địa bao gồm du lịch trong nước và du lịch quốc tế đến.
Du lịch quốc gia bao gồm du lịch nội địa và du lịch ra nước ngoài. Các cách phân loại khác 11 z Ngoài ba cách phân loại phổ biến nói trên còn có rất nhiều cách phân chia du lịch thành các thể loại khác. Đó là: Căn cứ vào đặc điểm địa lý của nơi đến du lịch bao gồm du lịch biển, du lịch núi, du lịch thành phố, du lịch nông thôn. Căn cứ vào phương tiện giao thông bao gồm du lịch xe đạp và các phương tiện thô sơ, du lịch xe máy, du lịch ô tô, du lịch tàu hỏa, du lịch tàu thủy, du lịch máy bay.
Căn cứ vào loại hình lưu trú bao gồm du lịch ở khách sạn, nhà trọ, motel, bungalow,bãi cắm trại và làng du lịch. Căn cứ vào thời gian du lịch bao gồm du lịch dài ngày và du lịch ngắn ngày. Căn cứ vào lứa tuổi bao gồm du lịch thiếu niên, du lịch thanh niên, du lịch trung niên và du lịch cao niên. Căn cứ vào hình thức tổ chức du lịch bao gồm du lịch theo đoàn, du lịch gia đình và du lịch cá nhân.
Căn cứ vào phương thức hợp đồng bao gồm du lịch trọn gói và du lịch từng phần.Khái niệm Văn hóa là một lĩnh vực vô cùng rộng lớn của đời sống con người. Hiện nay, Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về Văn hóa. Có những nhận thức khác nhau về văn hóa là do những nguyên nhân như trình độ nhận thức khác nhau, mục đích nhận thức khác nhau, động cơ nhận thức khác nhau hay góc độ tiếp cận khác nhau… của mỗi người. Ở Việt Nam, văn hóa cũng được định nghĩa rất khác nhau.
Hồ Chí Minh cho rằng “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa 12 z học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặt ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa” [27, Tr.Với cách hiểu này, văn hóa sẽ bao gồm toàn bộ những gì do con người sáng tạo và phát minh ra. Cũng giống như định nghĩa của Tylor, văn hóa theo cách nói của Hồ Chí Minh sẽ là một “bách khoa toàn thư” về những lĩnh vực liên quan đến đời sống con người. Phạm Văn Đồng cho rằng “Nói tới văn hóa là nói tới một lĩnh vực vô cùng phong phú và rộng lớn, bao gồm tất cả những gì không phải là thiên nhiên mà có liên quan đến con người trong suốt quá trình tồn tại, phát triển, quá trình con người làm nên lịch sử… (văn hóa) bao gồm cả hệ thống giá trị: tư tưởng và tình cảm, đạo đức với phẩm chất, trí tuệ và tài năng, sự nhạy cảm và sự tiếp thu cái mới từ bên ngoài, ý thức bảo vệ tài sản và bản lĩnh của cộng đồng dân tộc, sức đề kháng và sức chiến đấu bảo vệ mình và không ngừng lớn mạnh”.