Luận án mối liên quan giữa một số yếu tố nguy cơ và tình trạng rối loạn nhiễm sắc thể trước chuyển phôi

Tài liệu nghiên cứu Luận án mối liên quan giữa một số yếu tố nguy cơ và tình trạng rối loạn nhiễm sắc thể trước chuyển, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Trường học: Trường Đại Học Y Dược
• Chuyên ngành: Y Học
• Đề tài: Mối Liên Quan Giữa Yếu Tố Nguy Cơ và Rối Loạn Nhiễm Sắc Thể Trước Chuyển Phôi
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khái quát về vô sinh
• 1.2. Định nghĩa vô sinh
• 1.3. Nguyên nhân vô sinh
• 1.4. Điều trị vô sinh
• 1.5. Sự phát triển bình thường của phôi trước khi làm tổ trong kỹ thuật thụ tinh trong ống nghiệm
• 1.5.1. Phôi ở giai đoạn tiền nhân
• 1.5.2. Phôi ở giai đoạn phân chia (ngày 2-3 sau thụ tinh trong ống nghiệm)
• 1.5.3. Phôi dâu (ngày thứ 4 sau thụ tinh trong ống nghiệm)
• 1.5.4. Phôi nang (phôi ngày 5-6 sau thụ tinh trong ống nghiệm)
• 1.5.5. Các giai đoạn phát triển phôi
• 1.6. Các rối loạn NST ở noãn và phôi trước chuyển phôi
• 1.6.1. Rối loạn NST
• 1.6.2. Phôi thể khảm
• 1.6.3. Rối của phôi và noãn ở các giai đoạn phát triển của phôi
• 1.6.3.1. Rối loạn NST ở noãn
• 1.6.3.2. Rối loạn NST ở tiền nhân
• 1.6.3.3. Rối loạn NST ở phôi ngày 3
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 2.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4.2. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 2.4.3. Chọn mẫu nghiên cứu
• 2.4.4. Phương tiện và quy trình thực hiện
• 2.4.5. Các biến số và chỉ số nghiên cứu
• 2.4.6. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.4.7. Xử lý số liệu
• 2.4.8. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đánh giá kết quả PGT-A trước chuyển phôi của các phôi thụ tinh trong ống nghiệm
• 3.2. Kết quả khuếch đại được DNA từ mẫu phôi bào
• 3.3. Tỷ lệ rối loạn NST ở phôi ngày 5
• 3.4. Đặc điểm rối loạn NST ở phôi ngày 5
• 3.5. Mối liên quan giữa tuổi mẹ và rối loạn nhiễm sắc thể ở phôi thụ tinh ống nghiệm
• 3.6. Một số yếu tố nguy cơ rối loạn NST ở phôi thụ tinh ống nghiệm
• 3.7. Một số yếu tố tiền sử thai sản và rối loạn NST
• 3.8. Đánh giá kết quả áp dụng kỹ thuật giải trình tự thế hệ mới (NGS) trong sàng lọc 24 NST trước chuyển phôi
• 3.9. Một số đặc điểm chung của bệnh nhân nghiên cứu
• 3.10. Đặc điểm về các chỉ số của noãn và phôi và chuẩn bị niêm mạc tử cung ở đối tượng nghiên cứu
• 3.11. Kết quả phân tích rối loạn NST của phôi blastocyst ở nhóm nghiên cứu
• 3.12. Kết quả thụ tinh trong ống nghiệm ở hai nhóm nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Phân tích kết quả chẩn đoán di truyền trước chuyển phôi bằng kỹ thuật giải trình tự thế hệ mới ở các phôi thụ tinh trong ống nghiệm
• 4.2. Đánh giá hiệu quả chẩn đoán di truyền trước chuyển phôi đối với kết quả có thai trong thụ tinh trong ống nghiệm và một số yếu tố liên quan đến tình trạng rối loạn nhiễm sắc thể trước chuyển phôi
• 4.3. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng rối loạn nhiễm sắc thể trước chuyển phôi
• 4.4. Đánh giá hiệu quả chẩn đoán di truyền trước chuyển phôi đối với kết quả có thai trong thụ tinh trong ống nghiệm
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• 1. DANH MỤC BẢNG
• 2. DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• 3. DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vô Sinh

Vô sinh được định nghĩa là tình trạng không có thai sau một năm quan hệ tình dục bình thường mà không sử dụng biện pháp tránh thai. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tỷ lệ vô sinh ở các cặp vợ chồng dao động từ 6% đến 12%. Tại Việt Nam, tỷ lệ này là 7,7%. Nguyên nhân gây vô sinh có thể do nhiều yếu tố, bao gồm vô sinh nam, rối loạn chức năng buồng trứng, và các vấn đề liên quan đến vòi tử cung. Điều trị vô sinh thường bao gồm các phương pháp như thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), một trong những phương pháp hiệu quả nhất. Tuy nhiên, tỷ lệ có thai lâm sàng từ IVF vẫn thấp, chỉ khoảng 30-35%. Rối loạn nhiễm sắc thể (rối loạn NST) ở noãn và phôi là nguyên nhân chính dẫn đến thai không làm tổ, sẩy thai, và dị tật thai nhi. Do đó, việc sàng lọc rối loạn NST trước khi chuyển phôi là rất cần thiết.

1.1. Định Nghĩa Vô Sinh

Theo WHO, vô sinh là tình trạng không có thai sau một năm quan hệ tình dục bình thường mà không sử dụng biện pháp tránh thai. Nguyên nhân vô sinh có thể do nhiều yếu tố, trong đó có vô sinh nam, rối loạn chức năng buồng trứng, và các vấn đề liên quan đến vòi tử cung. Tỷ lệ vô sinh ở Việt Nam là 7,7%, cho thấy đây là một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng.

1.2. Nguyên Nhân Vô Sinh

Nguyên nhân gây vô sinh có thể được phân loại thành nhiều nhóm, bao gồm vô sinh nam, rối loạn chức năng buồng trứng, và các vấn đề liên quan đến vòi tử cung. Theo thống kê, có tới 25-28% trường hợp vô sinh không rõ nguyên nhân. Điều này cho thấy sự phức tạp trong việc xác định nguyên nhân và cần thiết phải có các phương pháp điều trị phù hợp.

II. Rối Loạn Nhiễm Sắc Thể Trước Chuyển Phôi

Rối loạn nhiễm sắc thể (rối loạn NST) là hiện tượng số lượng NST của tế bào tăng hoặc giảm so với bộ NST lưỡng bội. Tình trạng này có thể dẫn đến phôi ngừng phát triển, sẩy thai, hoặc thai chết lưu. Tỷ lệ rối loạn NST ở noãn cao, đặc biệt ở phụ nữ trên 35 tuổi. Nghiên cứu cho thấy gần một nửa số noãn có thể bị rối loạn NST, ảnh hưởng đến khả năng thụ thai và phát triển của phôi. Việc phát hiện và sàng lọc rối loạn NST trước khi chuyển phôi là rất quan trọng để nâng cao tỷ lệ thành công của IVF.

2.1. Rối Loạn NST Ở Noãn

Tỷ lệ rối loạn NST ở noãn tương đối cao, đặc biệt ở phụ nữ lớn tuổi. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ này có thể lên đến 66,7% ở phụ nữ trên 40 tuổi. Noãn bị rối loạn NST sẽ dẫn đến phôi bị rối loạn NST, ảnh hưởng đến khả năng làm tổ và phát triển của thai nhi.

2.2. Rối Loạn NST Ở Phôi

Rối loạn NST ở phôi thường xảy ra trong giai đoạn phân chia và có thể dẫn đến tình trạng phôi không phát triển. Tỷ lệ rối loạn NST ở phôi ngày 3 có thể lên đến 80% ở phụ nữ lớn tuổi. Việc sàng lọc rối loạn NST trước chuyển phôi giúp tăng khả năng thành công của IVF và giảm nguy cơ sẩy thai.

III. Kỹ Thuật Sàng Lọc Di Truyền Trước Chuyển Phôi

Kỹ thuật sàng lọc di truyền trước chuyển phôi (PGT-A) đã được phát triển để phát hiện rối loạn NST ở phôi trước khi chuyển vào tử cung. Phương pháp này giúp chọn lựa các phôi không có rối loạn cấu trúc và số lượng NST, từ đó nâng cao tỷ lệ thành công trong điều trị vô sinh. Kỹ thuật giải trình tự thế hệ mới (NGS) đã trở thành tiêu chuẩn vàng trong sàng lọc di truyền, với nhiều ưu điểm như giảm chi phí và khả năng đánh giá tổn thương cấu trúc NST.

3.1. Phương Pháp Sàng Lọc

PGT-A sử dụng nhiều kỹ thuật khác nhau để phát hiện rối loạn NST, trong đó NGS được coi là tiên tiến nhất. Kỹ thuật này cho phép sàng lọc 24 NST trên một tế bào, giúp phát hiện các bất thường mà các phương pháp trước đây không thể làm được.

3.2. Ứng Dụng Của NGS

Kỹ thuật NGS đã được áp dụng tại một số trung tâm ở Việt Nam, tuy nhiên, cần nhiều nghiên cứu hơn để đánh giá hiệu quả lâm sàng của nó trong điều trị vô sinh. Việc áp dụng NGS không chỉ giúp nâng cao tỷ lệ thành công mà còn giảm thiểu rủi ro cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vô sinh là một vấn đề sức khỏe sinh sản toàn cầu với tỷ lệ các cặp vợ chồng bị vô sinh dao động từ 6% đến 12% theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Ở Việt Nam, tỷ lệ này ước tính khoảng 7,7%. Thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) là phương pháp điều trị hiệu quả cho vô sinh, tuy nhiên tỷ lệ có thai lâm sàng sau IVF chỉ đạt khoảng 30-35%. Nguyên nhân chính dẫn đến thất bại trong IVF là do rối loạn nhiễm sắc thể (NST) ở noãn hoặc phôi, gây ra thai không làm tổ, sẩy thai hoặc dị tật thai nhi. Tần suất rối loạn NST ở phôi rất cao, đặc biệt ở các cặp vợ chồng có nguy cơ như mẹ lớn tuổi, tiền sử sẩy thai tái diễn, thất bại IVF nhiều lần.

Sàng lọc di truyền trước chuyển phôi (PGT-A) bằng kỹ thuật giải trình tự thế hệ mới (Next-Generation Sequencing - NGS) đã được ứng dụng nhằm phát hiện các rối loạn NST toàn diện trên 24 NST của phôi, giúp lựa chọn phôi có vật liệu di truyền bình thường để chuyển vào tử cung, từ đó nâng cao tỷ lệ thành công của IVF. Kỹ thuật NGS có ưu điểm vượt trội so với các phương pháp trước đây như FISH hay aCGH về độ chính xác, khả năng phát hiện tổn thương cấu trúc NST, chi phí hợp lý và tự động hóa cao.

Nghiên cứu này được thực hiện tại Viện Mô phôi lâm sàng Quân đội – Học viện Quân Y trong khoảng thời gian từ tháng 10 năm 2017 đến tháng 8 năm 2018, nhằm phân tích kết quả chẩn đoán di truyền trước chuyển phôi bằng kỹ thuật NGS và đánh giá hiệu quả của phương pháp này đối với tỷ lệ có thai trong IVF, đồng thời xác định các yếu tố nguy cơ liên quan đến rối loạn NST ở phôi. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc tư vấn và lựa chọn phương án điều trị phù hợp cho các cặp vợ chồng vô sinh, góp phần nâng cao hiệu quả điều trị và giảm thiểu các rủi ro liên quan đến rối loạn NST.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết về rối loạn nhiễm sắc thể (NST): Rối loạn NST là sự mất cân bằng số lượng hoặc cấu trúc NST, gây ra các bất thường phát triển phôi, thai không làm tổ, sẩy thai hoặc dị tật bẩm sinh. Tỷ lệ rối loạn NST tăng theo tuổi mẹ và các yếu tố nguy cơ khác như tiền sử sẩy thai tái diễn, thất bại làm tổ liên tiếp.

• Mô hình phát triển phôi trong IVF: Phôi phát triển qua các giai đoạn tiền nhân, phân chia (ngày 2-3), phôi dâu (ngày 4) và phôi nang (ngày 5-6). Rối loạn NST có thể xuất hiện ở bất kỳ giai đoạn nào, ảnh hưởng đến khả năng làm tổ và phát triển của phôi.

• Khái niệm PGT-A và kỹ thuật NGS: PGT-A là xét nghiệm sàng lọc rối loạn NST toàn diện trên phôi trước chuyển, sử dụng kỹ thuật NGS để phân tích toàn bộ 24 NST với độ chính xác cao, giúp lựa chọn phôi bình thường về mặt di truyền.

Các khái niệm chính bao gồm: rối loạn NST, phôi thể khảm, sàng lọc di truyền trước chuyển phôi, kỹ thuật giải trình tự thế hệ mới (NGS), tỷ lệ có thai lâm sàng, yếu tố nguy cơ rối loạn NST.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang có phân tích và nghiên cứu so sánh hiệu quả PGT-A-NGS trên nhóm bệnh nhân IVF.

• Đối tượng nghiên cứu: Gồm 603 phôi nang từ các cặp vợ chồng có nguy cơ cao (tuổi mẹ trên 35, tiền sử sẩy thai tái diễn, thất bại làm tổ liên tiếp) thực hiện kỹ thuật IVF tại Viện Mô phôi lâm sàng Quân đội – Học viện Quân Y từ tháng 10/2017 đến 8/2018. Ngoài ra, 120 cặp vợ chồng được chia thành 2 nhóm: nhóm 60 cặp được sàng lọc PGT-A-NGS và nhóm 60 cặp không sàng lọc.

• Tiêu chuẩn lựa chọn: Người vợ trên 35 tuổi, tiền sử thất bại làm tổ liên tiếp, tiền sử sẩy thai tái diễn từ 2 lần trở lên, đồng ý tham gia nghiên cứu.

• Tiêu chuẩn loại trừ: Dị dạng tử cung, bệnh nhân xin noãn hoặc xin phôi, lạc nội mạc tử cung tại tử cung hoặc buồng trứng, tinh dịch đồ bất thường, không tuân thủ chỉ dẫn nghiên cứu, hồ sơ không đầy đủ.

• Phương pháp chọn mẫu: Lấy toàn bộ phôi nang đủ tiêu chuẩn trong thời gian nghiên cứu cho mục tiêu 1; chọn mẫu ngẫu nhiên cho mục tiêu 2.

• Phương tiện và quy trình thực hiện: Kích thích buồng trứng theo phác đồ chuẩn, thực hiện kỹ thuật ICSI, nuôi cấy phôi đến ngày 5-6, đánh giá chất lượng phôi theo tiêu chuẩn Gardner, sinh thiết phôi nang lấy tế bào trophectoderm, thực hiện xét nghiệm PGT-A bằng kỹ thuật NGS.

• Phân tích số liệu: Sử dụng phần mềm thống kê để phân tích tỷ lệ rối loạn NST, tỷ lệ có thai lâm sàng, so sánh giữa nhóm có và không sàng lọc PGT-A, đánh giá mối liên quan giữa các yếu tố nguy cơ và rối loạn NST.

• Timeline nghiên cứu: Từ tháng 10/2017 đến tháng 8/2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ rối loạn NST ở phôi nang: Trong 603 phôi nang được phân tích, tỷ lệ rối loạn NST chiếm khoảng 56%, tương ứng với nghiên cứu quốc tế. Tỷ lệ này tăng theo tuổi mẹ, với nhóm trên 40 tuổi có tỷ lệ rối loạn NST lên đến 80%.

2. Mối liên quan giữa tuổi mẹ và rối loạn NST: Phân tích hồi quy tuyến tính cho thấy tỷ lệ rối loạn NST tăng rõ rệt theo tuổi mẹ, từ 60% ở nhóm dưới 35 tuổi lên 80% ở nhóm trên 41 tuổi.

3. Hiệu quả của PGT-A-NGS trong IVF: Nhóm 60 cặp vợ chồng được sàng lọc PGT-A-NGS có tỷ lệ có thai lâm sàng đạt 70%, cao hơn đáng kể so với nhóm không sàng lọc (42%). Tỷ lệ sẩy thai giảm từ 28,6% xuống còn 9,6% khi áp dụng PGT-A-NGS.

4. Các yếu tố nguy cơ khác: Tiền sử sẩy thai tái diễn, thất bại làm tổ liên tiếp và loại vô sinh cũng có mối liên quan chặt chẽ với tỷ lệ rối loạn NST ở phôi. Ví dụ, nhóm có tiền sử sẩy thai tái diễn có tỷ lệ rối loạn NST cao hơn 20% so với nhóm không có tiền sử.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của kỹ thuật PGT-A-NGS trong việc phát hiện rối loạn NST toàn diện trên phôi nang, giúp lựa chọn phôi có vật liệu di truyền bình thường để chuyển vào tử cung, từ đó nâng cao tỷ lệ có thai và giảm tỷ lệ sẩy thai trong IVF. Tỷ lệ rối loạn NST cao ở phôi nang phù hợp với các nghiên cứu quốc tế, đặc biệt tăng theo tuổi mẹ, phản ánh quá trình lão hóa buồng trứng và sự suy giảm chất lượng noãn.

So sánh với các kỹ thuật trước đây như FISH và aCGH, NGS cho kết quả chính xác hơn, phát hiện được các tổn thương cấu trúc NST nhỏ và có khả năng tự động hóa cao, giảm thiểu sai sót. Việc áp dụng PGT-A-NGS giúp rút ngắn thời gian điều trị, giảm chi phí và giảm thiểu rủi ro do chuyển nhiều phôi không bình thường.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ rối loạn NST theo nhóm tuổi mẹ, bảng so sánh tỷ lệ có thai và sẩy thai giữa nhóm có và không sàng lọc PGT-A-NGS, giúp minh họa rõ ràng hiệu quả của kỹ thuật này.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng rộng rãi kỹ thuật PGT-A-NGS trong IVF: Khuyến khích các trung tâm hỗ trợ sinh sản triển khai kỹ thuật này, đặc biệt cho các cặp vợ chồng có nguy cơ cao như mẹ lớn tuổi, tiền sử sẩy thai tái diễn, thất bại làm tổ liên tiếp. Mục tiêu nâng tỷ lệ có thai lâm sàng lên trên 65% trong vòng 1-2 năm.

2. Tăng cường đào tạo chuyên môn cho nhân viên y tế: Đào tạo kỹ thuật sinh thiết phôi nang và phân tích NGS nhằm đảm bảo chất lượng xét nghiệm, giảm sai sót và nâng cao hiệu quả điều trị. Thực hiện trong 6-12 tháng đầu triển khai.

3. Tư vấn di truyền cho các cặp vợ chồng: Cung cấp thông tin về nguy cơ rối loạn NST, lợi ích của sàng lọc di truyền trước chuyển phôi để giúp bệnh nhân hiểu và lựa chọn phương án điều trị phù hợp. Thực hiện liên tục trong quá trình điều trị.

4. Nghiên cứu mở rộng và theo dõi dài hạn: Tiếp tục nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến rối loạn NST và hiệu quả của PGT-A-NGS trên các nhóm bệnh nhân đa dạng, đồng thời theo dõi kết quả thai kỳ và sức khỏe trẻ sinh ra. Kế hoạch thực hiện trong 3-5 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa sản và hỗ trợ sinh sản: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu cập nhật về kỹ thuật PGT-A-NGS và các yếu tố nguy cơ rối loạn NST, giúp cải thiện quy trình điều trị IVF và tư vấn bệnh nhân hiệu quả.

2. Nhân viên phòng xét nghiệm di truyền: Tham khảo quy trình sinh thiết phôi, kỹ thuật NGS và phân tích dữ liệu, nâng cao kỹ năng thực hiện và đánh giá kết quả xét nghiệm.

3. Nhà nghiên cứu trong lĩnh vực sinh học phân tử và di truyền: Cung cấp cơ sở lý thuyết và thực nghiệm về rối loạn NST ở phôi, ứng dụng công nghệ giải trình tự thế hệ mới trong y học sinh sản.

4. Các cặp vợ chồng vô sinh: Hiểu rõ về nguyên nhân vô sinh liên quan đến rối loạn NST, lợi ích của sàng lọc di truyền trước chuyển phôi, từ đó có quyết định điều trị phù hợp và nâng cao cơ hội có thai.

Câu hỏi thường gặp

1. PGT-A-NGS là gì và có ưu điểm gì so với các kỹ thuật khác?
   PGT-A-NGS là kỹ thuật sàng lọc rối loạn NST toàn diện trên phôi bằng giải trình tự thế hệ mới. Ưu điểm gồm độ chính xác cao, phát hiện được tổn thương cấu trúc nhỏ, chi phí hợp lý và tự động hóa cao, giúp tăng tỷ lệ có thai và giảm sẩy thai.

2. Ai nên thực hiện sàng lọc PGT-A-NGS trước chuyển phôi?
   Đặc biệt khuyến cáo cho phụ nữ trên 35 tuổi, có tiền sử sẩy thai tái diễn, thất bại làm tổ nhiều lần hoặc các cặp vợ chồng có nguy cơ cao về rối loạn NST để nâng cao hiệu quả điều trị IVF.

3. Tỷ lệ rối loạn NST ở phôi nang là bao nhiêu?
   Theo nghiên cứu, khoảng 56% phôi nang có rối loạn NST, tỷ lệ này tăng lên đến 80% ở nhóm mẹ trên 41 tuổi, phản ánh ảnh hưởng của tuổi mẹ đến chất lượng phôi.

4. Sàng lọc PGT-A-NGS có làm tăng tỷ lệ có thai không?
   Nghiên cứu cho thấy nhóm được sàng lọc PGT-A-NGS có tỷ lệ có thai lâm sàng khoảng 70%, cao hơn đáng kể so với nhóm không sàng lọc (42%), đồng thời giảm tỷ lệ sẩy thai.

5. Quy trình sinh thiết phôi nang để làm PGT-A-NGS như thế nào?
   Phôi nang ngày 5-6 được sinh thiết lấy khoảng 10-30 tế bào trophectoderm qua cửa sổ màng zona bằng phương pháp laser, sau đó tế bào được xử lý để phân tích di truyền bằng kỹ thuật NGS, đảm bảo không ảnh hưởng đến sự phát triển của phôi.

Kết luận

• Rối loạn NST là nguyên nhân chính gây thất bại trong IVF, với tỷ lệ lên đến 56% ở phôi nang, tăng theo tuổi mẹ.
• Kỹ thuật PGT-A-NGS cho phép sàng lọc toàn diện 24 NST, nâng cao tỷ lệ có thai lâm sàng và giảm tỷ lệ sẩy thai trong IVF.
• Nghiên cứu khẳng định hiệu quả lâm sàng của PGT-A-NGS so với các kỹ thuật trước đây như FISH và aCGH.
• Các yếu tố nguy cơ như tuổi mẹ, tiền sử sẩy thai tái diễn, thất bại làm tổ liên tiếp có ảnh hưởng rõ rệt đến tỷ lệ rối loạn NST.
• Đề xuất áp dụng rộng rãi PGT-A-NGS, đào tạo chuyên môn, tư vấn di truyền và nghiên cứu mở rộng nhằm nâng cao hiệu quả điều trị vô sinh.

Next steps: Triển khai áp dụng kỹ thuật PGT-A-NGS tại các trung tâm hỗ trợ sinh sản, đào tạo nhân lực, đồng thời tiến hành nghiên cứu theo dõi dài hạn kết quả điều trị và sức khỏe trẻ sinh ra.

Các chuyên gia và cơ sở y tế trong lĩnh vực hỗ trợ sinh sản nên tích cực cập nhật và ứng dụng kỹ thuật PGT-A-NGS để nâng cao chất lượng điều trị và mang lại hy vọng cho các cặp vợ chồng vô sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái quát về vô sinh 1. Định nghĩa vô sinh Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), vô sinh là trạng thái không có thai sau một năm chung sống vợ chồng mà không dùng một biện pháp tránh thai nào8. Nguyên nhân vô sinh Nguyên nhân điều trị vô sinh có thể do kết hợp nhiều nguyên nhân (40%), vô sinh nam (26-30%), rối loạn chức năng buồng trứng (21-25%), do vòi tử cung (14-20%), nguyên nhân khác (tổn thương cổ tử cung, dị dạng sinh dục…) chiếm 10-13%, có tới 25-28% vô sinh là không rõ nguyên nhân 1.

Điều trị vô sinh Tùy thuộc nguyên nhân gây vô sinh mà có những biện pháp điều trị khác nhau: điều trị nội khoa đến cấy phôi thông qua kỹ thuật hỗ trợ sinh sản (Assisted Reproductive Technology-ART). Phương pháp bơm tinh trùng vào buồng tử cung (IUI) IUI là phương pháp bơm trực tiếp tinh trùng đã được lọc rửa vào buồng tử cung của người vợ, trong khi người vợ đã được chuẩn bị trước bằng thuốc kích thích phóng noãn. Đây là một phương pháp phổ biến, đơn giản, ít nguy hiểm, ít tốn kém và hiệu quả cao. Các tai biến có thể bao gồm: lây nhiễm các bệnh lây truyền qua đường tình dục, co thắt tử cung, nhiễm trùng đường sinh dục trên, sốc phản vệ.

Phương pháp thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) * Định nghĩa: Thụ tinh trong ống nghiệm là phương pháp cho tinh trùng thụ tinh với noãn trong ống nghiệm thay vì trong vòi tử cung của người phụ nữ. Tiêm tinh trùng 4 vào bào tương trứng (ICSI) là kỹ thuật ra đời nhằm khác phục tình trạng tỉ lệ thụ tinh thấp hoặc không thụ tinh khi thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm do bất thường quá trình thụ tinh hoặc chất lượng tinh trùng thấp. * Chỉ định thụ tinh trong ống nghiệm: Kỹ thuật IVF được thực hiện để điều trị hiếm muộn cho các cặp vợ chồng có các chỉ định sau: + Tắc nghẽn ống dẫn trứng, lạc nội mạc tử cung, tinh trùng ít, yếu, dị dạng, không tinh trùng trong tinh dịch cần lấy tinh trùng bằng phẫu thuật mào tinh, tinh hoàn, hiếm muộn không rõ nguyên nhân, bơm tinh trùng nhiều lần thất bại, xin noãn, sàng lọc, chẩn đoán di truyền tiền làm tổ. Chống chỉ định thụ tinh trong ống nghiệm  Vợ có các bệnh lý nội khoa có thể nguy hiểm đến tính mạng khi kích thích buồng trứng hay khi có thai Tỷ lệ thành công của những lần chuyển phôi thụ tinh ống nghiệm còn thấp (30-35%).

Nguyên nhân chủ yếu là do rối loạn NST gây phôi không làm tổ, sẩy thai, thai lưu hoặc dị tật bẩm sinh ở trẻ. Do vậy, rất cần thiết hiểu rõ các rối loạn NST của phôi thụ tinh trong ống nghiệm, cũng như áp dụng các kỹ thuật sàng lọc di truyền trước chuyển phôi nhằm nâng cao hiệu quả thụ tinh trong ống nghiệm. Sự phát triển bình thường của phôi trước khi làm tổ trong kỹ thuật thụ tinh trong ống nghiệm 1. Phôi ở giai đoạn tiền nhân Noãn được thụ tinh tạo thành hợp tử và phát triển thành phôi qua nhiều giai đoạn mà khởi đầu là giai đoạn tiền nhân.

Tiền nhân đực và tiền nhân cái thường hình thành cùng một lúc. Tiền nhân đực hình thành gần vị trí tinh trùng thâm nhập trong khi tiền nhân cái hình thành ở cực bào tương có thoi phân bào. Khoảng 6 giờ sau cấy noãn với tinh trùng có thể nhìn thấy 2 thể cực 9. Khoảng 12 giờ sau khi thụ tinh, hai tiền nhân nằm sát nhau và có hình số 8, và phần tiếp xúc 5 sát nhau tạo thành một mặt phẳng, đồng thời các hạt nhân (nucleoli) sẽ di chuyển và xếp hàng cạnh vùng tiếp xúc hai tiền nhân 10.

Mỗi tiền nhân có từ 1 đến 9 hạt nhân, tiền nhân nhỏ thường có ít hạt nhân hơn. Phôi ở giai đoạn phân chia (ngày 2-3 sau thụ tinh trong ống nghiệm) Sự phân chia của phôi bao gồm một loạt các chu kỳ phân bào của bào tương, mặc dù kích thước phôi thay đổi không đáng kể. Trung thể của tinh trùng kiểm soát sự phân chia đầu tiên này. Trong chu kỳ phân bào đầu tiên ở giai đoạn cuối, bào tương của hợp tử kéo dài ra và thắt lại dần ở giữa cho đến khi hợp tử phân chia thành hai phôi bào.

Quá trình này tiếp tục trong những chu kỳ phân bào tiếp theo và kích thước của phôi bào giảm khoảng 28,5% cho mỗi chu kỳ phân bào. Trong 3 chu kỳ phân bào đầu tiên, kích thước của phôi thường ít thay đổi. Phôi có 2 đến 8 phôi bào phụ thuộc chủ yếu vào sự dịch mã từ các chất liệu RNA của mẹ để phân chia 11. Sự phát triển của phôi ngày 2 và 3 (từ trái qua phải: phôi có 2 phôi bào, 4 phôi bào, 6 phôi bào và 8 phôi bào) (Nguồn: RRFC) 1.

Phôi dâu (ngày thứ 4 sau thụ tinh trong ống nghiệm) Phôi dâu hình thành khi phôi ở giai đoạn 8 phôi bào và bắt đầu quá trình kết đặc. Quá trình phôi kết đặc là một quá trình hình thành các liên kết chặt chẽ giữa các phôi bào, phần phôi bào tiếp xúc với nhau tăng lên và dàn phẳng ra tạo thành một khối không nhìn rõ các ranh giới giữa các phôi bào, bề mặt của phôi được phủ một lớp vi nhung mao. Các phôi bào hoặc mảnh vụn tế bào mà không hình thành liên kết với các phôi bào khác sẽ bị đẩy ra ngoài khối phôi nhưng vẫn ở phía trong màng trong suốt cho tới khi phôi thoát màng 11. Khi phôi 6 bắt đầu kết đặc lại, các phôi bào tương tác với nhau và mất đi đặc tính toàn năng, đây là sự khởi đầu cho sự sao mã DNA của phôi.

Dưới kính hiển vi, hình thái của phôi dâu được thể hiện bằng sự tăng tiếp xúc giữa các phôi bào, nhưng ranh giới giữa các phôi bào còn nhìn thấy. Khi quá trình kết đặc tăng dần, ranh giới giữa các phôi bào trở nên khó phân biệt do các phôi bào dàn phẳng ra và kết liền với nhau. Phôi dâu lúc ở giai đoạn này hoàn toàn trông như một tế bào có nhiều nhân (hình 1. Ở quá trình thụ tinh tự nhiên, phôi dâu xuất hiện sớm ngay từ giờ thứ 65.

Tuy nhiên, trong trong quá trình thụ tinh trong ống nghiệm, phôi dâu xuất hiện muộn hơn, thường vào ngày 3 đến ngày 4 12. Phôi dâu ngày 4 (từ trái qua phải: các phôi bào bắt đầu kết đặc ở vài điểm nhưng vẫn nhìn rõ ranh giới giữa các phôi bào; các phôi bào kết đặc nhưng thấy ranh giới ở góc 9-12 giờ, có nhiều nhân; kết đặc hoàn toàn không rõ ranh giới các phôi bào) (Nguồn: RRFC) 1. Phôi nang (phôi ngày 5-6 sau thụ tinh trong ống nghiệm) Sau khi phôi kết đặc, phôi bắt đầu lớn dần và tạo nang dịch bên trong tạo điều kiện cho sự phát triển để phôi bào biệt hóa thành nguyên bào lá nuôi và mầm phôi. Quá trình tạo nang bao gồm sự tích lũy dịch vận chuyển bởi các nguyên bào lá nuôi.

Để hoàn thành quá trình này, nguyên bào lá nuôi đầu tiên phụ thuộc vào sự hoàn thành quá trình phân cực tế bào và hình thành mối liên kết chặt giữa các nguyên bào lá nuôi. Sự liên kết và vị trí các phôi bào trong phôi kiểm soát sự phân cực tế bào 11. Phôi giai đoạn tạo nang (cavitation) (từ trái qua phải: xuất hiện khe dịch ở góc 2 giờ; các khe dịch lớn dần, nhiều lên, khe dịch chiếm dưới 1/2 thể tích phôi) (Nguồn: RRFC) Sự hình thành và phát triển phôi nang phụ thuộc vào một số yếu tố liên quan đến bệnh nhân như: chất lượng tinh trùng, tuổi của mẹ cũng như các yếu tố khác liên quan đến sự phát triển của phôi ở giai đoạn trước đó. Số lượng noãn thu được, số lượng thụ tinh, số lượng hợp tử, và số lượng phôi phát triển đến giai đoạn 8 phôi bào vào ngày 3 cũng ảnh hưởng đến sự hình thành phôi nang.

Phôi nang thường hình thành khoảng 100 giờ sau khi thụ tinh. Sau 5-6 ngày nuôi cấy, 26-65% phôi sẽ phát triển đến giai đoạn này. Sự phát triển còn tùy thuộc vào phương pháp nuôi cấy và thành phần của môi trường nuôi cấy. Các giai đoạn phát triển phôi 8 1.

Các rối loạn NST ở noãn và phôi trước chuyển phôi 1. Rối loạn NST Hiện tượng rối loạn NST là hiện tượng số lượng NST của tế bào tăng lên hoặc giảm đi một hoặc vài NST so với bộ NST lưỡng bội. Mất cân bằng về NST sẽ dẫn đến tình trạng phôi ngừng phát triển trước khi làm tổ, sẩy thai hoặc thai chết lưu hoặc phát triển thành thai bất thường như trong trường hợp hội chứng Down hoặc hội chứng Klinefelter. Một số nghiên cứu cho rằng gần một nửa noãn người là bị rối loạn NST, tỷ lệ này tăng lên đáng kể ở phụ nữ trên 35 tuổi 13.

Ngược lại, tỷ lệ rối loạn NST ở tinh trùng của nam giới có khả năng sinh sản bình thường là tương đối thấp 4-7% 14. Phôi thể khảm Nhờ có kỹ thuật thụ tinh trong ống nghiệm mà các bất thường về NST của phôi người từ giai đoạn tiền làm tổ đã sớm được phát hiện. Vào năm 1993, Delhanty và cộng sự lần đầu tiên công bố hiện tượng phôi thể khảm giai đoạn trước chuyển phôi. Phôi thể khảm là phôi có 2 hay nhiều dòng phôi bào có số lượng NST khác nhau có trong một phôi.

Phôi thể khảm có thể chứa dòng phôi bào bình thường và dòng phôi bào bất thường, hoặc có thể chứa các dòng phôi bào bất thường khác nhau. Tỷ lệ phôi thể khảm thay đổi từ 15% lên đến trên 90%. Một trong những lý do khiến tỷ lệ phôi thể khảm chênh lệch khá nhiều ở các nghiên cứu khác nhau là do tiêu chuẩn xác định phôi thể khảm được sử dụng khác nhau. Trong nghiên cứu của Ziebe và cộng sự (2003), phôi được cho là bình thường mặc dù vẫn có mặt một số lượng nhỏ phôi bào bất thường trong phôi.

Tác giả này cho rằng những phôi này vẫn có khả năng phát triển bình thường 15. Quá trình kích thích buồng trứng và điều kiện nuôi cấy phôi có thể gây hiện tượng phôi thể khảm. Kết quả nghiên cứu của Baart và cộng sự (2007) 9 thấy rằng kích thích buồng trứng quá mạnh cũng như nuôi cấy phôi trong điều kiện nồng độ oxygen cao có ảnh hưởng đến tỷ lệ phôi thể khảm 16. Phôi thể khảm thường phát triển chỉ đến giai đoạn phôi dâu và ngừng không phát triển đến giai đoạn phôi nang.

Baart và cộng sự nghiên cứu 12 phôi dâu tan đông thấy cả 12 phôi đều là phôi thể khảm.