Chương 1 Mô típ hành trình trong hệ hình văn hóa và sáng tạo nghệ thuật 1. Nguồn gốc và sự phát triển của mô típ hành trình trong văn học Từ điển văn học định nghĩa: mô típ là thành tố bền vững, vừa mang tính hình thức vừa mang tính nội dung, được phân suất ra từ trong một hoặc một số tác phẩm văn học của một nhà văn, hoặc trong văn cảnh toàn bộ sáng tác của nhà văn ấy, hoặc trong văn cảnh một khuynh hướng văn học, một thời đại văn học nào đó [12, 1012]. Có thể thấy rằng, đây là một khái niệm mang tính mở, thể hiện rõ bản chất của các mô típ văn học. Mô típ chính là những thành tố, những bộ phận lớn hoặc nhỏ đã được hình thành ổn định bền vững và được sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn học nghệ thuật.
Mô típ không phải là một hình tượng độc lập mà chỉ có ý nghĩa khi được xét trong quá trình vận động của diễn tiến văn học. Nó không đơn giản là sự lặp đi lặp lại trong một hay một vài văn bản mà còn mang ý nghĩa biểu trưng rất lớn. Soi chiếu vào khái niệm này, chúng ta hoàn toàn có cơ sở để phát biểu và truy nguyên sự hình thành của mô típ hành trình trong văn học. Mô típ hành trình từ mẫu gốc folklore Tiền thân là hoạt động di chuyển, đi lại, du hành là nhu cầu không thể thiếu trong đời sống con người.
Thuở ban đầu, nhờ những cuộc thiên di vất vả bằng đôi chân, con người đã tìm ra những miền không gian sống lí tưởng cho cả cộng đồng. Càng phát triển, con người càng muốn đi xa, vượt ra khỏi mảnh đất chật hẹp và quen thuộc của mình để tìm kiếm những điều kì thú. Không phải ngẫu nhiên mà loài người chuyên tâm nghiên cứu và sáng chế ra các phương tiện đi lại. Chính những phương tiện đó giúp họ thực hiện ước mơ muôn thủa, giúp họ du hành đến mọi tầng không gian.
Từ xe ngựa, xe (LUAN.Gogol TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Gogol 16 máy, ô tô… đưa con người di chuyển trên đường bộ, đã có thêm những thuyền bè, ca- nô… đưa con người lướt trên mặt nước, có những tàu ngầm khám phá đáy đại dương kì bí, cũng có những máy bay, tàu vũ trụ vút đi trên khoảng không bao la. Loài người đang mở rộng những cuộc thám hiểm ra ngoài trái đất bằng các loại tên lửa và tàu vũ trụ hiện đại. Rất có thể, một ngày mai đây, thế giới sẽ lại sửng sốt trước sự xuất hiện của những hành tinh mới, bởi con người không bao giờ hết khao khát dấn thân, không bao giờ chịu phong bế trong môi trường trái đất nhỏ bé, chật hẹp của mình. Theo đó, hành trình tồn tại trong văn hóa và văn học nhân loại như một điều tất yếu.
Khởi nguyên của mô típ hành trình được định hình từ các mẫu gốc folklore và mẫu gốc văn học. Mẫu gốc hay mẫu cổ chính là những mẫu của các biểu tượng, các cấu trúc tinh thần bẩm sinh trong tưởng tượng của con người (…), bao gồm những giấc mơ, những biểu tượng lớn, tình huống mẫu, tính cách mẫu, hoài niệm mẫu… [12, 973]. Mẫu gốc là những mô típ và liên kết mô típ có đặc tính bản chất phổ quát, tồn tại trong vô thức tập thể, thường có trong các nghi lễ, thần thoại tượng trưng, tín ngưỡng cổ xưa. Khuôn khổ của luận văn khiến chúng tôi chỉ có thể truy tìm và nhắc gợi về các mẫu gốc của mô típ hành trình ở tầm phổ quát.
Dấu ấn của các cuộc hành trình đã được nhắc đến trong những nghi lễ và huyền thoại cổ xưa nhất của loài người. Tín ngưỡng dân gian của nhiều dân tộc còn lưu giữ nghi lễ thụ pháp quan trọng, theo đó một người thanh niên phải trải qua những thử thách và nhiều chặng đường cam go trước khi được công nhận là một người trưởng thành trong bộ tộc. Huyền thoại của người Aranda và các bộ lạc vùng Trung Australia đã mô tả tỉ mỉ những cuộc hành trình thần thánh trong các cuộc viễn du của tổ tiên tôtem [20, 233]. Nền văn minh Ai Cập cổ đại lưu giữ một bí lễ thiêng liêng trong hình dáng của các kim tự tháp: chính đỉnh tháp cao ngất và có hình chóp nhọn sẽ tạo nên sự liên kết (LUAN.Gogol TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Gogol 17 với thế giới trên cao để các Pharaon thực hiện những chuyến du hành lên trời sau khi chết.
Trong thần thoại Hy Lạp, sự tưởng tượng của nhân dân đã tạo nên nhiều cuộc du hành thú vị của các vị thần như thần Hermes với đôi hài có cánh, bay khắp nhân gian để truyền đạt thông tin; thần Mặt trời Helios mỗi ngày lại có một chuyến chu du trên một cỗ xe đặc biệt, mang ánh sáng đến cho muôn loài…. Đặc biệt, câu chuyện về những cuộc phiêu lưu của chàng Odyssey là nguyên mẫu folklore đặc sắc nhất cho mô típ phiêu du. Chúng tôi chú ý nhiều đến các tác phẩm sử thi bởi ở đây chứa đựng những giấc mơ của loài người thủa nguyên sơ, những ý niệm trong vô thức cộng đồng, nhân loại. Sử thi cũng chính là thể loại có nhiều ảnh hưởng nhất đến thể loại của tác phẩm Những linh hồn chết.
Trung tâm của sử thi là hình ảnh người anh hùng mang tầm vóc lớn lao, đại diện cho sức mạnh cộng đồng. Các tác phẩm sử thi nổi tiếng đều say sưa dõi theo bước đi của người anh hùng với những chiến công hiển hách. Chính trong những tác phẩm sử thi này đã hình thành công thức phiêu du- là tiền thân của loại tiểu thuyết phiêu lưu hiệp khách, đồng thời đây cũng là một trong những khởi nguồn của mô típ hành trình. Sử thi Iliad- Odyssey của Homerơ là đỉnh cao của sử thi Hy Lạp cổ đại.
Nếu như Iliad ca ngợi những cuộc chinh chiến bi tráng của người anh hùng Achilles và Hector thì Odyssey "kể cho ta nghe chuyện vị anh hùng muôn vàn trí xảo, sau khi dùng mưu hạ thành Troye Thần Thánh, đã phiêu lưu khắp đó đây, đặt chân lên bao nhiêu thành bang và thông hiểu biết bao phong tục" [42, 1202]. Cuộc phiêu lưu trên chiến địa của Achilles gây rung động lòng người, còn cuộc lữ hành gian khổ trên biển cả của Ulysses làm tất thảy phải bàng hoàng xúc động. Có thể nói, những chuyến du hành trong Iliad- Odyssey đã tái hiện hành trình vĩ đại của con người trong thời kỳ Cổ đại và Trung cổ. Bên cạnh đó, cuộc phiêu lưu của Ulysses cũng chính là sự mô phỏng thần thánh (LUAN.Gogol TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Gogol 18 hóa những chuyến khai khẩn và mở rộng lãnh thổ về phía đại dương của người Hy Lạp xưa.
Người ấn Độ không chịu thua kém người Hi Lạp khi bảo tồn trong kho tàng văn học dân tộc những pho sử thi hùng tráng. Trong số đó, sử thi Ramayana đã kể lại câu chuyện tình cảm động của hoàng tử Rama anh dũng và người con gái của thần Đất- nàng Sita xinh đẹp. Ramayana có nghĩa là Cuộc hành trình của chàng Rama hay Những kì tích của Rama, mô tả hành trình của Rama vượt qua bao thử thách để cứu Sita thoát khỏi sự giam cầm của quỉ tại đất nước Lanka xa xôi. Mặc dù, chuyến phiêu lưu của chàng Rama không thể sánh được với tầm vóc những cuộc hành trình của Ulysses nhưng đây vẫn là một tín hiệu của mẫu gốc văn học tạo nên mô típ hành trình.
Chúng tôi còn bắt gặp nguồn gốc của mô típ hành trình trong các tôn giáo lớn. Có thể thấy sự hiện diện của hành trình trong Kyto giáo: Kinh Thánh mô tả Chúa Trời đã sáng tạo ra thế giới, sau đó trao quyền năng cho Jesus đi khắp nhân gian để cứu vớt các linh hồn. Đến lượt mình, Jesus lại giao nhiệm vụ cho các đệ tử hành hương qua các vùng đất lạ để truyền bá chính đạo. Đạo Phật thì đề ra các thuyết Đại thừa (cỗ xe lớn) và Tiểu thừa (cỗ xe nhỏ) để nhắc nhở con người phải vận động và di chuyển để đạt được sự đốn ngộ trong tâm hồn.
Mở rộng tìm hiểu các tôn giáo, chúng ta có thể khai thác được nhiều khía cạnh thú vị về nguồn gốc của hành trình trong văn hóa dân gian. Như vậy, từ rất sớm, trong tín ngưỡng dân gian và tôn giáo cộng đồng đã xuất hiện tổ hợp các mẫu gốc liên quan đến sự dịch chuyển trong không gian. Đây là khởi nguồn cho sự định hình của các mô típ hấp dẫn sau này. Thêm vào đó, một loạt mẫu gốc trong sử thi, huyền thoại, truyền thuyết… tạo nên cơ sở vững vàng cho sự xuất hiện của mô típ hành trình trong văn học thế giới.
ý nghĩa biểu trưng của hành trình (LUAN.Gogol TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.Gogol 19 Văn học từ cổ đến kim, từ đông sang tây đã có rất nhiều tác phẩm viết về hành trình, lấy hành trình làm "xương sống" cho kết cấu văn bản. Khuôn khổ của luận văn không cho phép chúng tôi liệt kê tất cả những tác phẩm đó. Chúng tôi chỉ có thể kể ra một số tác phẩm nổi bật nhất mà ngay tên gọi của chúng đã hàm chứa về sự di chuyển, phiêu du. Đó là các tác phẩm Don Quixote- nhà quí tộc tài ba xứ Mantra của Cervantes (văn học Tây Ban Nha, thế kỉ 15), Thần khúc của Dante (văn học Italia, thế kỉ 16), Tây du kí của Ngô Thừa Ân (văn học Trung Quốc, thế kỉ 16), Hành trình từ Petersburg đến Moskva của Radyshchev (văn học Nga, thế kỉ 18), Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Fin của Mark Twaine (văn học Mĩ, thế kỉ 19), Hoá thân của Kafka (văn học Đức, thế kỉ 20), Đi tìm thời gian đã mất của Marcel Proust (văn học Pháp, thế kỉ 20)… Mô típ hành trình đã xuất hiện trong các tác phẩm cổ xưa nhất của loài người và giờ đây, như tên gọi của chính nó, vẫn đang tiếp tục hiện diện trong dòng chảy của văn học thế giới.
Những ý nghĩa biểu trưng của hành trình đặc biệt phong phú nhưng tựu chung là sự đi tìm chân lý, hòa bình, bất tử, tìm kiếm và phát hiện một trung tâm tinh thần của con người, tìm kiếm những ý nghĩa cuộc sống. Những cuộc tìm kiếm như là những cuộc tìm kiếm tri thức tương ứng với các cuộc du hành của Ulysses (trong sử thi Odyssey), Dante (trong Thần khúc), hay của vị hoàng đế phương Đông (trong Các vi hành của Thomas). Những cuộc du hành còn là những thử thách trù bị cho công cuộc thụ pháp, được thấy cùng lúc trong các bí lễ Hy Lạp, ở hội Tam Điểm và ở các hội kín Trung Hoa.