Nghiên cứu đề xuất mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước quản lý kênh tưới liên xã

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu đề xuất mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước quản lý kênh tưới liên xã, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho

• Tác giả: Đoàn Văn Cầu
• Người hướng dẫn: TS. Trần Chí Trung
• Trường học: Trường Đại Học Thủy Lợi
• Chuyên ngành: Kỹ thuật tài nguyên nước
• Đề tài: Mô Hình Liên Hiệp Tổ Chức Dùng Nước Quản Lý Kênh Tưới Liên Xã
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục đích của đề tài
• Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ CÁC LOẠI HÌNH TỔ CHỨC QUẢN LÝ CÔNG TRÌNH THỦY LỢI LIÊN XÃ
• 1.1. Khái quát về hệ thống tổ chức quản lý khai thác công trình thủy lợi ở nước ta
• 1.1.1. Hệ thống tổ chức quản lý công trình thủy lợi
• 1.1.2. Đánh giá chung về hiệu quả quản lý khai thác công trình thủy lợi ở nước ta
• 1.2. Một số kết quả nghiên cứu về mô hình tổ chức quản lý công trình thủy lợi liên xã
• 1.2.1. Mô hình hội dùng nước kênh B8a
• 1.2.2. Mô hình Hợp tác xã dùng nước quản lý kênh N4B
• 1.2.3. Mô hình Ban quản lý công trình công trình thủy lợi Ngòi Là
• 1.3. Một số kết quả nghiên cứu hiệu quả của các mô hình quản lý công trình thủy lợi liên xã
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC HIỆN THÍ ĐIỂM CHUYỂN GIAO KÊNH LIÊN XÃ CHO CÁC LIÊN HIỆP TỔ CHỨC DÙNG NƯỚC QUẢN LÝ
• 2.1. Các tuyến kênh liên xã được thí điểm chuyển giao cho liên hiệp tổ chức dùng nước quản lý
• 2.1.1. Hiện trạng tuyến kênh Y2
• 2.1.1.1. Hiện trạng tuyến kênh Y2
• 2.1.1.2. Thực trạng tuyến kênh Y2
• 2.1.2. Hiện trạng kênh N3-3
• 2.1.2.1. Hiện trạng tuyến kênh N3-3
• 2.1.2.2. Thực trạng tuyến kênh N3-3
• 2.1.3. Hiện trạng công trình kênh N16
• 2.1.3.1. Hiện trạng công trình kênh N16
• 2.1.3.2. Thực trạng quản lý kênh N16
• 2.1.4. Những tồn tại về quản lý kênh liên xã
• 2.2. Thực hiện thí điểm chuyển giao kênh liên xã
• 2.2.1. Cơ sở pháp lý chuyển giao kênh liên xã cho liên hiệp tổ chức dùng nước quản lý
• 2.2.2. Phương thức chuyển giao kênh liên xã cho liên hiệp tổ chức dùng nước quản lý
• 2.2.3. Cơ chế chia sẻ tài chính
• 2.2.4. Mối quan hệ của liên hiệp tổ chức dùng nước với các cơ quan liên quan
• 2.2.4.1. Vai trò, trách nhiệm của UBND huyện
• 2.2.4.2. Trách nhiệm của công ty khai thác công trình thủy lợi
• 2.2.4.3. Vai trò, trách nhiệm của UBND các xã trong khu tưới
• 2.2.4.4. Vai trò, trách nhiệm của UBND các xã trong khu tưới
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC MÔ HÌNH LIÊN HIỆP TỔ CHỨC DÙNG NƯỚC
• 3.1. Đặc điểm tổ chức và hoạt động của mô hình Liên hiệp HTXDN kênh Y2
• 3.1.1. Đặc điểm về hình thức tổ chức của mô hình Liên hiệp HTXDN kênh Y2
• 3.1.2. Đặc điểm về hoạt động quản lý kênh Y2 của mô hình Liên hiệp HTXDN
• 3.2. Đặc điểm về tổ chức và hoạt động của mô hình Hiệp hội sử dụng nước kênh N3-3
• 3.2.1. Đặc điểm về hình thức tổ chức của mô hình Hiệp hội sử dụng nước kênh N3-3
• 3.2.2. Đặc điểm về hoạt động quản lý kênh N3-3 của mô hình hiệp hội sử dụng nước
• 3.3. Đặc điểm về tổ chức và hoạt động của mô hình hợp tác xã dùng nước kênh N16
• 3.3.1. Đặc điểm về hình thức tổ chức của mô hình hợp tác xã dùng nước kênh 16
• 3.3.2. Đặc điểm về hoạt động quản lý kênh N16 của mô hình hợp tác xã dùng nước
• 3.4. Đánh giá hiệu quả quản lý tưới của các mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước
• 3.4.1. Hiệu giá hiệu quả quản lý tưới của các mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước
• 3.4.2. Hiệu quả quản lý tưới của mô hình hiệp hội sử dụng nước kênh N3-3
• 3.4.3. Hiệu quả quản lý tưới của mô hình Hợp tác xã dùng nước kênh N16
• 3.4.4. Đánh giá chung hiệu quả hoạt động của mô hình Liên hiệp tổ chức dùng nước quản lý kênh liên xã
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH LIÊN HIỆP TỔ CHỨC DÙNG NƯỚC QUẢN LÝ CÔNG TRÌNH THỦY LỢI LIÊN XÃ
• 4.1. Nội dung, quy trình thực hiện chuyển giao kênh liên xã cho liên hiệp tổ chức dùng nước quản lý
• 4.1.1. Điều kiện để chuyển giao kênh liên xã
• 4.1.2. Nội dung, quy trình thực hiện chuyển giao kênh liên xã cho liên hiệp tổ chức dùng nước quản lý
• 4.1.3. Mối quan hệ của Liên hiệp hội dùng nước với các cơ quan liên quan
• 4.1.4. Hình thức tổ chức và hoạt động của liên hiệp hội dùng nước
• 4.2. Đề xuất các giải pháp để các mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước dùng nước quản lý hiệu quả và bền vững công trình thủy lợi liên xã
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Quản lý nước là một yếu tố quan trọng trong phát triển nông nghiệp. Hệ thống kênh tưới liên xã hiện nay đang gặp nhiều khó khăn trong việc quản lý và phân phối nước. Mô hình tổ chức quản lý hiện tại chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn, dẫn đến tình trạng lãng phí và thiếu công bằng trong việc sử dụng nước. Việc nghiên cứu đề xuất mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước quản lý kênh tưới liên xã là cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng tài nguyên nước.

1.1. Vai trò của quản lý nước

Quản lý nước không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp mà còn tác động đến đời sống của người dân. Hệ thống tưới tiêu hiệu quả giúp tăng năng suất cây trồng, giảm thiểu rủi ro trong sản xuất. Tuy nhiên, hiện nay, nhiều công trình thủy lợi chưa phát huy hết công suất thiết kế, dẫn đến tình trạng thiếu nước cho các xã ở cuối kênh. Điều này cho thấy sự cần thiết phải cải thiện mô hình quản lý nước hiện tại.

II. Mô hình tổ chức quản lý kênh tưới liên xã

Mô hình tổ chức quản lý kênh tưới liên xã hiện tại chủ yếu dựa trên ranh giới hành chính, dẫn đến hiệu quả quản lý không đồng đều. Các tổ chức hợp tác dùng nước chưa có sự phối hợp chặt chẽ, gây ra tình trạng tranh chấp nước giữa các xã. Việc đề xuất mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước sẽ giúp cải thiện mối quan hệ giữa các bên liên quan, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý kênh tưới.

2.1. Đặc điểm của mô hình liên hiệp tổ chức

Mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước sẽ tập trung vào việc kết nối các tổ chức hợp tác dùng nước tại các xã khác nhau. Điều này không chỉ giúp phân phối nước công bằng mà còn tạo ra một cơ chế chia sẻ tài chính hợp lý giữa các bên. Sự tham gia của người dân trong quản lý sẽ được khuyến khích, từ đó nâng cao trách nhiệm và ý thức của họ trong việc bảo vệ tài nguyên nước.

III. Đánh giá hiệu quả quản lý tưới

Đánh giá hiệu quả quản lý tưới là một phần quan trọng trong nghiên cứu này. Các mô hình hiện tại cho thấy sự khác biệt rõ rệt về hiệu quả giữa các tổ chức quản lý. Mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước đã được thử nghiệm tại một số khu vực và cho thấy kết quả khả quan trong việc cải thiện tình hình tưới tiêu. Việc áp dụng mô hình này sẽ giúp nâng cao năng lực quản lý và sử dụng nước một cách bền vững.

3.1. Kết quả từ các mô hình thử nghiệm

Các mô hình thử nghiệm cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong việc phân phối nước và giảm thiểu tranh chấp giữa các xã. Người dân ở các xã cuối kênh đã có thể tiếp cận nước tưới một cách công bằng hơn. Điều này không chỉ giúp tăng năng suất cây trồng mà còn cải thiện đời sống của người dân. Sự thành công của các mô hình này là minh chứng cho tính khả thi của việc áp dụng mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước trong quản lý kênh tưới liên xã.

IV. Đề xuất giải pháp phát triển mô hình

Để phát triển mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước, cần có các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả quản lý. Các giải pháp này bao gồm việc xây dựng cơ chế phối hợp giữa các tổ chức, tăng cường đào tạo cho cán bộ quản lý và nâng cao nhận thức của người dân về vai trò của họ trong việc quản lý tài nguyên nước. Việc thực hiện các giải pháp này sẽ giúp mô hình hoạt động hiệu quả và bền vững hơn.

4.1. Cơ chế phối hợp giữa các tổ chức

Cần thiết lập một cơ chế phối hợp rõ ràng giữa các tổ chức hợp tác dùng nước và các cơ quan quản lý nhà nước. Điều này sẽ giúp tạo ra một hệ thống quản lý đồng bộ, từ đó nâng cao hiệu quả trong việc phân phối nước. Sự tham gia của các bên liên quan trong quá trình ra quyết định cũng là yếu tố quan trọng để đảm bảo tính bền vững của mô hình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống công trình thủy lợi đóng vai trò huyết mạch trong phát triển nông nghiệp và bảo đảm an ninh lương thực quốc gia. Theo thống kê của ngành thủy lợi, cả nước hiện có 110 hệ thống thủy lợi lớn, hơn 2.831 hồ chứa với tổng dung tích trữ trên 35,34 tỷ m³ nước và hơn 254.800 km kênh mương các loại. Mặc dù hạ tầng thủy lợi đã được đầu tư mạnh mẽ, hiệu quả khai thác thực tế của nhiều hệ thống chỉ đạt khoảng 60% năng lực thiết kế. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ những bất cập mang tính cấu trúc trong mô hình quản lý, vận hành kênh tưới cấp hai liên xã.

Thực trạng quản lý công trình thủy lợi hiện nay bị chia cắt sâu sắc bởi địa giới hành chính. Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên khai thác công trình thủy lợi chỉ quản lý công trình đầu mối và kênh chính, trong khi kênh nội đồng do các hợp tác xã nông nghiệp cơ sở đảm nhiệm. Sự thiếu vắng một thể chế quản trị chung cho các tuyến kênh liên xã dẫn tới tình trạng xung đột lợi ích gay gắt: các xã ở đầu kênh thường lấy nước tùy tiện gây lãng phí, trong khi các xã vùng hạ lưu chịu cảnh thiếu nước trầm trọng. Để ứng phó, các hợp tác xã cuối nguồn buộc phải bố trí nhân lực tốn kém đi canh giữ cống dọc tuyến kênh và đẩy mức thu phí dịch vụ nội đồng lên cao.

Đứng trước yêu cầu cấp thiết về đổi mới thể chế, nghiên cứu được triển khai nhằm xây dựng và đề xuất mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước quản lý kênh tưới liên xã theo ranh giới lưu vực thủy lực. Phạm vi nghiên cứu tập trung đánh giá thực tiễn tại ba khu vực thí điểm trọng điểm thuộc dự án VWRAP: kênh Y2 thuộc hệ thống Cầu Sơn - Cấm Sơn tại tỉnh Bắc Giang (chiều dài 10,35 km, phục vụ 692,6 ha), kênh N3-3 thuộc hệ thống Kẻ Gỗ tại tỉnh Hà Tĩnh (chiều dài 4,7 km, phục vụ 297 ha) và kênh N16 thuộc hệ thống Phú Ninh tại tỉnh Quảng Nam (chiều dài 8,8 km, phục vụ 565,19 ha). Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để tái cấu trúc thể chế phân cấp, tối ưu hóa cơ chế chia sẻ nguồn kinh phí cấp bù thủy lợi phí từ 12% đến 18%, nâng cao tính công bằng và giải quyết triệt để tranh chấp tài nguyên nước cơ sở.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa của hai nền tảng lý thuyết quản trị hiện đại:

• Lý thuyết quản lý tưới có sự tham gia của người dân (Participatory Irrigation Management - PIM): Khẳng định người hưởng lợi trực tiếp từ công trình phải là chủ thể tham gia vào quá trình ra quyết định, lập kế hoạch phân phối nước và duy tu bảo dưỡng để bảo đảm hiệu quả vận hành tối ưu.
• Lý thuyết quản trị tài nguyên dùng chung (Common-Pool Resources - CPR) của Elinor Ostrom: Xác lập các nguyên tắc về ranh giới rõ ràng, sự tương thích giữa quy tắc sử dụng và điều kiện địa phương, cùng cơ chế giải quyết xung đột nội bộ tự quản.

Bên cạnh khung lý thuyết, tác giả vận dụng các khái niệm chuyên ngành then chốt bao gồm:

• Ranh giới thủy lực (Hydraulic boundary): Không gian quản lý tự nhiên theo mạng lưới dòng chảy của tuyến kênh tưới, hoàn toàn độc lập với ranh giới hành chính của từng xã.
• Liên hiệp tổ chức dùng nước (Federation of Water User Associations): Mô hình liên kết pháp lý giữa các tổ chức dùng nước cơ sở (hợp tác xã nông nghiệp, hội dùng nước) trong cùng một khu tưới liên xã.
• Cơ chế chia sẻ tài chính thủy lợi: Việc trích chuyển một tỷ lệ phần trăm kinh phí hỗ trợ cấp bù thủy lợi phí từ doanh nghiệp nhà nước sang cho tổ chức dùng nước theo quy định tại Nghị định 67/2012/NĐ-CP và Thông tư 65/2009/TT-BNNPTNT.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng hệ phương pháp đa dạng, kết hợp hài hòa giữa tiếp cận định lượng và định tính:

• Nguồn dữ liệu: Kế thừa chuỗi số liệu thứ cấp từ 17 tỉnh thành có mô hình tổ chức hợp tác dùng nước trên toàn quốc; khảo sát chuyên sâu tại ba tiểu dự án đại diện cho ba miền Bắc, Trung, Nam.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Khảo sát thực địa sử dụng phương pháp Đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) với 120 phiếu điều tra bán cấu trúc, chia đều cho đại diện ban quản lý hợp tác xã, tổ thủy nông và các hộ nông dân tại 13 xã/thôn thuộc ba tuyến kênh Y2, N3-3 và N16. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên theo vị trí địa lý (đầu kênh, giữa kênh, cuối kênh) được áp dụng nhằm thu thập bức tranh khách quan về mức độ tiếp cận nguồn nước và chi phí sản xuất.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng thống kê mô tả, phân tích căn nguyên (Root-Cause Analysis) và phân tích so sánh 10 chỉ tiêu quản lý tưới (độ tin cậy dịch vụ, công bằng cấp nước, năng suất lúa, hiệu quả chi phí O&M). Việc lựa chọn phương pháp này giúp lượng hóa chính xác sự khác biệt về hiệu quả kinh tế - kỹ thuật giữa mô hình công ty nhà nước truyền thống và mô hình liên hiệp dùng nước tự quản.
• Tiến trình nghiên cứu: Thu thập số liệu, khảo sát thực địa, tổ chức hội thảo tham vấn các cấp từ xã, huyện đến tỉnh và tiến hành theo dõi thí điểm trong chu kỳ hai vụ sản xuất nông nghiệp liên tiếp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực nghiệm đã xác định bốn phát hiện cốt lõi về thực trạng và hiệu quả quản lý kênh tưới liên xã:

Thứ nhất, tồn tại sự bất bình đẳng nghiêm trọng về phân phối nước và gánh nặng chi phí giữa các xã đầu nguồn và cuối nguồn khi chưa chuyển giao quản lý. Trên tuyến kênh N3-3 (hệ thống Kẻ Gỗ), do không có sự điều phối thống nhất, hợp tác xã Thạch Bình ở cuối kênh phải gánh mức phí dịch vụ thủy lợi nội đồng lên tới 1.200.000 đồng/ha/năm, cao gấp 6 lần so với mức 200.000 đồng/ha/năm của hợp tác xã Cẩm Thành ở đầu kênh. Tình trạng tương tự diễn ra tại kênh N16 (Quảng Nam), nơi các thôn hạ lưu phải thu 100.000 đồng/sào/vụ trong khi thôn đầu nguồn gần như không phải đóng góp thêm.

Thứ hai, việc thành lập mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước giúp triệt tiêu các điểm nóng tranh chấp nước và xóa bỏ 100% các cửa lấy nước trái phép. Dữ liệu so sánh với các mô hình trước đây chỉ ra rằng tại kênh B15a do công ty nhà nước quản lý, tỷ lệ tồn tại cửa lấy nước trái phép lên tới 30%, trong khi tại các kênh do Hội dùng nước B8a hoặc Hợp tác xã N4B vận hành, tỷ lệ vi phạm giảm tuyệt đối về 0%.

Thứ ba, hiệu quả duy tu bảo dưỡng công trình và năng suất cây trồng được cải thiện vượt bậc. Khi trao quyền tự chủ cho cộng đồng, tỷ lệ hoàn thành công tác bảo dưỡng định kỳ đạt 100% (so với mức 60% của doanh nghiệp khai thác). Năng suất lúa bình quân tại các khu tưới tự quản tăng từ 14% đến 17%. Đặc biệt, hệ số chênh lệch năng suất lúa giữa đầu kênh và cuối kênh tại mô hình tự quản N4B chỉ là 1,07 lần, cải thiện rõ rệt so với mức chênh lệch 1,47 lần tại hệ thống N22A do công ty nhà nước đơn phương vận hành.

Thứ tư, xác lập thành công định mức chia sẻ kinh phí vận hành khả thi. Tỷ lệ trích chuyển kinh phí cấp bù thủy lợi phí từ doanh nghiệp nhà nước cho các liên hiệp đạt 12% đối với kênh đã kiên cố hóa (kênh Y2 đạt 86,15 triệu đồng/năm; kênh N16) và 18% đối với kênh đất có khối lượng nạo vét lớn (kênh N3-3).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản giúp mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước đạt hiệu quả cao là việc chuyển hóa ranh giới quản lý từ hành chính cục bộ sang ranh giới thủy lực toàn tuyến. Sự tham gia của đại diện các xã trong ban điều hành chung tạo ra cơ chế đồng thuận, minh bạch hóa lịch tưới luân phiên và kiểm soát lẫn nhau.

Khi xem xét tổng thể, các kết quả này có thể được trình bày một cách trực quan thông qua bảng so sánh 10 chỉ tiêu quản trị kỹ thuật và biểu đồ thanh phản ánh tỷ lệ phân bổ ngân sách cấp bù thủy lợi phí (12% đến 18%). Việc hiển thị dữ liệu qua biểu đồ cho thấy rõ sự dịch chuyển tích cực của các chỉ số tài chính: tỷ lệ thu phí nội đồng đạt 100%, tỷ lệ kinh phí dành cho sửa chữa thường xuyên (O&M) tăng từ 20% lên mức 30% - 80%, giúp giảm gánh nặng bù lỗ từ ngân sách nhà nước.

Nghiên cứu khẳng định rằng mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước không chỉ mang lại hiệu quả phân phối nước thuần túy mà còn là đòn bẩy tái cơ cấu quản trị tài nguyên nông nghiệp bền vững, phù hợp với định hướng hiện đại hóa nông thôn tại Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện và nhân rộng mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước quản lý kênh tưới liên xã, luận văn đề xuất bốn nhóm giải pháp mang tính chiến lược:

1. Chuẩn hóa quy trình chuyển giao 10 bước: Đề nghị Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành sổ tay hướng dẫn chuyển giao đồng bộ. Quy trình gồm: khảo sát hiện trạng, thành lập ban vận động lâm thời, tổ chức họp tham vấn cộng đồng, xây dựng điều lệ, phê duyệt đề án cấp tỉnh, đại hội đại biểu người dùng nước, và ký kết hợp đồng nhận bàn giao quản lý. Thời gian hoàn thành mỗi đề án chuyển giao từ 6 đến 9 tháng.
2. Ổn định cơ chế chia sẻ tài chính: Đề nghị Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định tỷ lệ trích tối thiểu từ 12% đến 20% tổng nguồn kinh phí cấp bù thủy lợi phí của nhà nước cho các liên hiệp quản lý kênh liên xã theo Thông tư 65/2009/TT-BNNPTNT. Đồng thời, ban hành khung giá trần phí dịch vụ thủy lợi nội đồng thống nhất trên toàn tuyến kênh (mức tham chiếu khoảng 240.000 đồng/ha/vụ) nhằm bảo đảm công bằng giữa các xã.
3. Tăng tốc kiên cố hóa hạ tầng: Mục tiêu trong giai đoạn 3 năm, các địa phương cần ưu tiên lồng ghép vốn ngân sách và chương trình nông thôn mới để cứng hóa 100% các tuyến kênh đất liên xã (điển hình như tuyến N3-3 dài 4,7 km) và hệ thống cống đầu mối, giảm thiểu tổn thất rò rỉ nước ngấm xuống dưới 10%.
4. Nâng cao năng lực chuyên môn và quản trị: Giao Chi cục Thủy lợi phối hợp với các trung tâm tư vấn tổ chức định kỳ 2 khóa đào tạo chuyên sâu mỗi năm cho 100% cán bộ điều hành liên hiệp và thủy nông viên về kỹ thuật điều tiết nước luân phiên, lập sổ sách tài chính kế toán và kỹ năng giải quyết tranh chấp nguồn nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc, đặc biệt hữu ích cho bốn nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan quản lý nhà nước (Sở Nông nghiệp và PTNT, Chi cục Thủy lợi tại 63 tỉnh, thành phố): Sử dụng làm tài liệu căn cứ để xây dựng quy hoạch phân cấp quản lý công trình thủy lợi, ban hành các quyết định phê duyệt đề án chuyển giao kênh liên xã và định mức trích chia sẻ thủy lợi phí.
• Ban lãnh đạo 96 doanh nghiệp khai thác công trình thủy lợi cấp tỉnh: Vận dụng làm cẩm nang hướng dẫn chuyển giao từng phần công việc vận hành, duy tu kênh cấp hai cho người dân, giúp giảm chi phí nhân sự và tập trung nguồn lực quản lý các công trình đầu mối lớn.
• Cán bộ quản trị các hợp tác xã nông nghiệp và hơn 16.200 tổ chức hợp tác dùng nước cơ sở: Tham khảo mẫu điều lệ hoạt động, quy chế tài chính nội bộ và phương pháp điều hành phân phối nước theo ranh giới lưu vực thủy lực để giải quyết xung đột đầu nguồn - cuối nguồn.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kỹ thuật tài nguyên nước, Quản lý tài nguyên và Thể chế nông thôn: Khai thác phương pháp luận đánh giá hệ thống tưới PIM, phương pháp khảo sát PRA và hệ thống 10 chỉ tiêu lượng hóa hiệu quả thủy nông làm tài liệu giảng dạy và nghiên cứu mở rộng.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cần quản lý kênh tưới theo ranh giới thủy lực thay vì ranh giới hành chính? Quản lý theo ranh giới hành chính cắt rời tuyến kênh theo từng địa giới xã, gây ra hiện tượng cục bộ khi xã đầu kênh chiếm dụng nước còn xã cuối kênh chịu khô hạn. Quản lý theo ranh giới thủy lực liên kết toàn bộ các bên hưởng lợi trên cùng một trục dẫn nước vào một thể chế chung, giúp bảo đảm năng lực tưới thiết kế đạt trên 85% và phân phối nước công bằng.

Tỷ lệ chia sẻ kinh phí cấp bù thủy lợi phí cho Liên hiệp tổ chức dùng nước được xác định như thế nào? Tỷ lệ trích kinh phí được thỏa thuận giữa công ty thủy lợi và liên hiệp dựa trên khối lượng công việc, loại hình mặt cắt kênh theo Thông tư 65/2009/TT-BNNPTNT. Trong thực tế, tỷ lệ này đạt 12% đối với kênh đã kiên cố hóa (như kênh Y2, N16) và 18% đối với kênh đất đòi hỏi chi phí nạo vét cao (như kênh N3-3).

Mô hình Liên hiệp tổ chức dùng nước giải quyết tình trạng chênh lệch giá nước ra sao? Trước khi chuyển giao, xã cuối kênh N3-3 phải nộp 1.200.000 đồng/ha/năm do tốn công canh cống, trong khi xã đầu nguồn chỉ nộp 200.000 đồng/ha/năm. Khi liên hiệp quản lý, chi phí vận hành được chia đều toàn tuyến, áp dụng một mức phí thủy lợi nội đồng thống nhất, xóa bỏ hoàn toàn khoảng cách chi phí bất hợp lý này.

Điều kiện tiên quyết để chuyển giao tuyến kênh liên xã cho cộng đồng là gì? Tuyến kênh chuyển giao cần phục vụ tối thiểu từ 2 xã trở lên, có ranh giới khu tưới rõ ràng và đã được thống nhất chủ trương giữa các hợp tác xã thành viên. Đồng thời, tổ chức liên hiệp phải được Ủy ban nhân dân cấp huyện phê chuẩn điều lệ hoạt động, có tư cách pháp nhân đầy đủ, con dấu và tài khoản ngân hàng riêng.

Chính sách miễn thủy lợi phí tác động như thế nào đến tính tự chủ của tổ chức dùng nước? Nghị định 67/2012/NĐ-CP hỗ trợ cấp bù kinh phí nhưng dễ tạo tâm lý ỷ lại nếu thiếu cơ chế chia sẻ minh bạch. Việc trích cố định từ 12% đến 18% nguồn ngân sách này cho liên hiệp giúp tổ chức có nguồn tài chính ổn định để trả lương cho thủy nông viên và chủ động sửa chữa công trình thường xuyên.

Kết luận

Luận văn đã giải quyết trọn vẹn bài toán thể chế quản lý kênh tưới liên xã tại Việt Nam thông qua năm đóng góp then chốt:

• Chứng minh tính ưu việt của mô hình quản trị theo ranh giới thủy lực, nâng cao năng suất cây trồng thêm 14% đến 17% và ổn định hệ số đồng đều năng suất dọc tuyến kênh ở mức 1,07.
• Xây dựng thành công cơ chế chia sẻ tài chính minh bạch từ 12% đến 18% nguồn cấp bù thủy lợi phí giữa doanh nghiệp nhà nước và tổ chức của người dân.
• Chuẩn hóa bộ quy trình 10 bước chuyển giao công trình thủy lợi liên xã, giải quyết triệt để các tranh chấp nguồn nước phức tạp.
• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm từ ba hệ thống thủy nông lớn (Cầu Sơn - Cấm Sơn, Kẻ Gỗ, Phú Ninh) đại diện cho các điều kiện địa hình đa dạng.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ về thể chế, hạ tầng và đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển nông nghiệp bền vững.

Lộ trình tiếp theo đòi hỏi các cơ quan chuyên ngành sớm nhân rộng mô hình liên hiệp tổ chức dùng nước trên quy mô toàn quốc, hoàn thiện khung pháp lý về hợp đồng dịch vụ thủy lợi. Quý bạn đọc, nhà quản lý và các chuyên gia quan tâm có thể khai thác toàn văn tài liệu này để ứng dụng trực tiếp vào công tác phân cấp quản lý công trình thủy lợi tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I TỔNG QUAN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ CÁC LOẠI HÌNH TỔ CHỨC QUẢN LÝ CÔNG TRÌNH THỦY LỢI 1.1 Khái quát về hệ thống tổ chức quản lý khai thác công trình thủy lợi ở nước ta 1.1 Hệ thống tổ chức quản lý công trình thủy lợi Theo báo cáo của Tổng cục thủy lợi (2013), đến nay, cả nước hiện có 110 hệ thống thuỷ lợi lớn (có diện tích phục vụ lớn hơn 2.831 hồ chứa các loại với tổng dung tích trữ nước trên 35,34 tỷ m3; trên 10.000 trạm bơm điện lớn; hàng chục nghìn cống tưới tiêu các loại; trên 254.800 km kênh mương (trong đó có trên 1.000 km kênh trục lớn); khoảng 6.100 km đê sông, trên 2.500 km đê biển và trên 25.800 km bờ bao ở vùng đồng bằng sông Cửu Long. Trong đó, có 904 hệ thống thủy lợi quy mô vừa và lớn có diện tích phục vụ tưới tiêu từ 200 ha trở lên. Hệ thống công trình thuỷ lợi là cơ sở hạ tầng quan trọng, phục vụ tưới tiêu cho diện tích cây trồng, góp phần quan trọng làm tăng năng suất, sản lượng và chất lượng sản phẩm nông nghiệp, thuỷ sản, đồng thời góp phần phòng chống giảm nhẹ thiên tai và thúc đẩy phát triển các ngành kinh tế. Hàng năm, công trình thuỷ lợi trong cả nước cung cấp gần 6 tỷ m3 nước cho công nghiệp và sinh hoạt.

Bộ máy quản lý nhà nước về thủy lợi từ Trung ương đến địa phương đã được xây dựng tương đối đồng bộ, thống nhất, thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về thủy lợi. Ở Trung ương đã thành lập Tổng cục Thủy lợi trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thực hiện chức năng quản lý nhà nước về thủy lợi. Ở cấp tỉnh, đã có 62/63 tỉnh, thành phố thành lập Chi cục Thuỷ lợi (hoặc Chi cục Thủy lợi và Phòng chống lụt bão). Nhiều Chi cục Thủy lợi đã làm tốt chức năng quản lý nhà nước về khai thác công trình thuỷ lợi, giúp các Sở Nông nghiệp và PTNT tham mưu Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh chỉ đạo, lãnh đạo thực hiện tốt công tác quản lý, khai thác công trình thuỷ lợi, góp phần phát triển nông nghiệp, nông thôn bền vững.

Ở các 6 cấp huyện, xã cũng đã được quan tâm hơn, nhằm tăng cường thực hiện chức năng quản lý nhà nước về thuỷ lợi ở cấp cơ sở. Đến nay, ở nước ta đã hình thành hệ thống cơ sở pháp lý trong công tác quản lý khai thác công trình thuỷ lợi, tạo nền tảng pháp lý cho các tổ chức quản lý khai thác công trình thuỷ lợi hoạt động, như: Pháp lệnh Khai thác và bảo vệ công trình thuỷ lợi số 32/2001/PL-UBTVQH10 ngày 4/4/2001 của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội; Nghị định 143/2003/NĐ-CP ngày 28/11/2003 của Chính phủ; Nghị định số 67/2012/NĐ-CP ngày 10/9/2012 của Chính phủ sửa đổi bổ sung một số điều của Nghị định số 143 quy định chi tiết thi hành một số điều của Pháp lệnh Khai thác và bảo vệ công trình thuỷ lợi; Nghị định số 140/2005/NĐ-CP ngày 11/11/2005 của Chính phủ quy định về xử phạt hành chính trong lĩnh vực quản lý, khai thác công trình thuỷ lợi; Nghị định số 72/2007/NĐ-CP ngày 7/5/2007 của Chính phủ về quản lý an toàn đập. Ngoài ra, còn nhiều Thông tư hướng dẫn chuyên môn của Bộ, các tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật quốc gia đã được ban hành, tạo cơ sở để các địa phương tổ chức thực hiện. Tổ chức quản lý, khai thác và bảo vệ hệ thống công trình thủy lợi ở nước ta bao gồm hai loại hình chính là Tổ chức của nhà nước (Doanh nghiệp khai thác công trình thủy lợi, Trung tâm, Ban quản lý thủy nông) và các Tổ chức Hợp tác dùng nước.

Các Tổ chức của nhà nước (chủ yếu là loại hình Doanh nghiệp) quản lý, khai thác các công trình đầu mối, kênh chính của hệ thống thủy lợi có quy mô vừa và lớn, vận hành phức tạp. Các công trình còn lại chủ yếu do Tổ chức hợp tác dùng nước quản lý bao gồm các hệ thống công trình có quy mô nhỏ, độc lập hoặc kênh mương và công trình nội đồng thuộc các hệ thống lớn mà công trình đầu mối do các Tổ chức nhà nước quản lý. Thực tế cho thấy, việc quản lý khai thác công trình thủy lợi của các Tổ chức hợp tác góp phần quan trọng để duy trì và phát huy hiệu quả của công trình thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp và các ngành kinh tế khác. Trong thời gian qua, các Tổ chức Hợp tác dùng nước trong phạm vi toàn quốc đã được các cấp, các ngành và nhiều địa phương củng cố, kiện toàn tạo điều kiện phát huy vai trò của người dân 7 tham gia quản lý công trình thủy lợi theo chủ trương xã hội hóa công tác thủy lợi của Đảng và Nhà nước.

Đến nay, hầu hết các công trình thuỷ lợi đều có đơn vị quản lý, khai thác và bảo vệ. Cả nước hiện có 96 tổ chức quản lý khai thác các công trình thuỷ lợi là doanh nghiệp cấp tỉnh, 3 doanh nghiệp trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 7 đơn vị sự nghiệp (không bao gồm cấp huyện) và 4 Chi cục Thủy lợi kiêm nhiệm với tổng số 24.853 cán bộ công nhân viên. Theo báo cáo của Tổng cục thủy lợi đến tháng 11/2012, cả nước có 16.238 Tổ chức Hợp tác dùng nước bao gồm 03 loại hình chủ yếu là: (i) Hợp tác xã có làm dịch vụ thủy lợi gồm Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp và Hợp tác xã chuyên khâu thủy nông, (ii) Tổ chức hợp tác gồm Hội sử dụng nước, Tổ hợp tác, Tổ, Đội thủy nông; và (iii) Ban quản lý thủy nông. Trong đó, Hợp tác xã và Tổ chức hợp tác là hai loại hình chính chiếm tới 90% tổng số Tổ chức Hợp tác dùng nước.

Số lượng từng loại hình cụ thể như sau (Bảng 1.1): Loại hình Hợp tác xã, hiện có 6.270 đơn vị chiếm 39% tổng số Tổ chức Hợp tác dùng nước. Trong đó, Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp là loại hình phổ biến chiếm 95% số Hợp tác xã. Hợp tác xã chuyên khâu thủy nông chỉ chiếm khoảng 5%. Loại hình Hợp tác xã làm dịch vụ thủy lợi phân bố hầu hết ở 7 vùng miền trong cả nước.

Tuy nhiên, chủ yếu tập trung (82%) ở vùng Đồng bằng Sông Hồng (47%), Bắc Trung Bộ (22%) và Miền núi phía bắc (12%). Đối với Tổ chức hợp tác, hiện có 8. Loại hình này xuất hiện phổ biến ở các tỉnh thuộc vùng Miền núi phía Bắc (40%) và Đồng bằng sông Cửu Long (39%). Ban quản lý thủy nông có 1.627 đơn vị, chiếm 10% tổng số Tổ chức Hợp tác dùng nước.

Loại hình này tập trung phần lớn ở vùng Miền núi phía Bắc (54%) và Bắc Trung Bộ (17%). Số lượng Tổ chức Hợp tác dùng nước tập trung nhiều nhất ở vùng Miền núi phía bắc (31%) tiếp đến là Đồng bằng sông Cửu long (23%) và Đồng bằng sông Hồng (21%). Các vùng miền còn lại đều chiếm dưới 10%.1 Số lượng các loại hình Tổ chức Hợp tác dùng nước Số lượng Vùng Tổng số Hợp tác Tổ chức hợp Ban QLTN xã tác Miền núi phía Bắc 4.330 878 Đồng bằng sông Hồng 3.970 471 6 Bắc Trung bộ 1.403 26 273 Duyên hải Nam Trung bộ 1.290 574 559 157 Tây Nguyên 481 52 201 228 Đông Nam bộ 567 50 460 57 Đồng bằng sông Cửu Long 3. Mỗi Hợp tác xã nông nghiệp có Điều lệ riêng quy định về tổ chức (bao gồm cả tên gọi, địa chỉ trụ sở), ngành nghề sản xuất kinh doanh theo Nghị định số 77/2005/NĐ-CP của Chính phủ.

Điều lệ của Hợp tác xã được thông qua Đại hội xã viên. Như vậy, Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp có làm dịch vụ thủy lợi là một tổ chức có tư cách pháp nhân hoàn chỉnh có tài khoản, con dấu và đa số đều có trụ sở làm việc. Tổ chức bộ máy của Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp làm dịch vụ thủy lợi thường có 03 bộ phận chính là Ban quản trị, Ban kiểm soát và Tổ thủy nông. Số lượng thành viên của các bộ phận này tùy theo quy mô và ngành nghề hoạt động của hợp tác xã.

Theo báo cáo của các địa phương và số liệu điều tra khảo sát đánh giá thực trạng tổ chức tại 17 tỉnh trong cả nước, Ban quản trị của Hợp tác xã nông nghiệp làm dịch vụ thủy lợi thường gồm từ 3-5 người, Ban kiểm soát gồm từ 1-3 người. Số lượng thành viên đội thủy nông (thủy nông viên) thường từ 1-3 người 9 trên một thôn hoặc đội sản xuất tùy theo loại hình công trình và diện tích phụ trách, bình quân từ vài ha đến khoảng 15ha/thủy nông viên. Hoạt động của Hợp tác xã nông nghiệp làm dịch vụ thủy lợi bao gồm hoạt động sản xuất kinh doanh, cung cấp dịch vụ (bao gồm cả dịch vụ thủy lợi) và các hoạt động khác theo quy định của pháp luật. Đối với dịch vụ thủy lợi, nhiệm vụ chính của Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp là quản lý, vận hành các công trình thủy lợi được giao để cấp và tiêu thoát nước phục vụ sản xuất nông nghiệp và các ngành kinh tế khác.

Đối với những Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp quản lý công trình thủy lợi nội đồng thuộc hệ thống lớn do tổ chức nhà nước (Doanh nghiệp) quản lý, các Hợp tác xã này thực hiện việc cung cấp dịch vụ tưới, tiêu cho người dân thông qua hợp đồng dịch vụ ký kết với Doanh nghiệp. Đối với những công trình thủy lợi độc lập, Hợp tác xã nông nghiệp trực tiếp cung cấp dịch vụ tưới, tiêu cho người dân. Quy mô hoạt động của Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp thực hiện trong phạm vi xã, liên thôn hoặc thôn. Theo báo cáo của địa phương, trong những năm gần đây.

Hợp tác xã nông nghiệp xây dựng quy chế quản lý tài chính nội bộ phù hợp với đặc điểm, điều kiện hoạt động và thông qua Đại hội xã viên. Việc tổ chức thực hiện quy chế quản lý tài chính nội bộ đảm bảo nguyên tắc tự nguyện, công khai, dân chủ và đúng pháp luật. Hợp tác xã thực hiện báo cáo tài chính và công khai tài chính hàng năm trước Đại hội xã viên. Doanh thu của Hợp tác xã nông nghiệp bao gồm doanh thu từ hoạt động sản xuất kinh doanh, hoạt động dịch vụ và từ các hoạt động khác.

Doanh thu từ hoạt động dịch vụ bao gồm dịch vụ tưới tiêu, nước sạch, cung cấp vật tư, giống, phân bón, thuốc trừ sâu, làm đất, khuyến nông, bảo vệ thực vật, cung cấp điện sinh hoạt, chuyển giao khoa học kỹ thuật và dịch vụ phục vụ đời sống, văn hóa xã hội.