Nghiên Cứu Mô Hình Kinh Tế Sinh Thái Bền Vững Tại Thị Xã Ayun Pa, Tỉnh Gia Lai

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích nghiên cứu xác lập một số mô hình hệ kinh tế sinh thái phục vụ định hướng phát triển bền vững thị, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Hoàng Hải
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sử dụng và Bảo vệ tài nguyên môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Xác Lập Một Số Mô Hình Hệ Kinh Tế Sinh Thái Phục Vụ Định Hướng Phát Triển Bền Vững Thị Xã Ayun Pa, Tỉnh Gia Lai
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. TÍNH CẤP THIẾT
• 2. MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 3. PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 4. CƠ SỞ DỮ LIỆU
• 5. KẾT QUẢ VÀ Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 6. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ MÔ HÌNH KINH TẾ SINH THÁI
• 1.1.1. Khái niệm chung về kinh tế sinh thái và mô hình hệ kinh tế sinh thái
• 1.1.2. Nguyên tắc nghiên cứu và phân loại hệ mô hình kinh tế sinh thái
• 1.1.3. Phương pháp nghiên cứu mô hình kinh tế sinh thái
• 1.1.4. Cơ sở phân loại và chỉ tiêu đánh giá mô hình hệ kinh tế sinh thái
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN VÀ KINH TẾ - XÃ HỘI THỊ XÃ AYUN PA, TỈNH GIA LAI
• 2.1. VỊ TRÍ ĐỊA LÝ
• 2.2. ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN
• 2.2.1. Địa chất, địa hình. Khí hậu, thủy văn
• 2.2.2. Thổ nhưỡng, thảm thực vật. Một số hiện tượng tự nhiên cực đoan
• 2.3. ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN KINH TẾ - XÃ HỘI
• 2.3.1. Dân cư, lao động. Hiện trạng sử dụng đất. Thực trạng phát triển kinh tế
• 2.3.2. Cơ sở hạ tầng
• 2.3.3. Những vấn đề môi trường khu vực nghiên cứu
• 2.4. ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP NGUỒN LỰC TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN LÀM CƠ SỞ ĐỀ XUẤT CÁC MÔ HÌNH KINH TẾ SINH THÁI THỊ XÃ AYUN PA, TỈNH GIA LAI
• 3.1. ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN ĐỊA LÝ CHO VIỆC ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI THỊ XÃ AYUN PA, TỈNH GIA LAI
• 3.1.1. Đánh giá tổng hợp nguồn lực tự nhiên, kinh tế - xã hội và tài nguyên nhân văn
• 3.1.2. Đánh giá cảnh quan cho mục đích phát triển nông lâm nghiệp
• 3.1.3. Nguyên tắc, đối tượng, mục tiêu đánh giá cảnh quan thị xã Ayun Pa
• 3.1.4. Hệ thống tiêu chí và chỉ tiêu đánh giá. Kết quả đánh giá
• 3.2. PHÂN TÍCH HIỆN TRẠNG VÀ HIỆU QUẢ KINH TẾ CÁC MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI TRÊN ĐỊA BÀN THỊ XÃ AYUN PA, TỈNH GIA LAI
• 3.2.1. Phân tích cấu trúc các mô hình hệ kinh tế sinh thái hiện trạng
• 3.2.2. Đánh giá hiệu quả kinh tế các mô hình hệ kinh tế sinh thái trên địa bàn thị xã Ayun Pa phục vụ xây dựng hệ mô hình kinh tế sinh thái phù hợp cho lãnh thổ nghiên cứu
• 3.3. XÁC LẬP MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI BỀN VỮNG THỊ XÃ AYUN PA, TỈNH GIA LAI
• 3.3.1. Cơ sở đề xuất các mô hình KTST. Định hướng sử dụng cảnh quan và đề xuất mô hình hệ kinh tế sinh thái bền vững khu vực thị xã Ayun Pa
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Mô Hình Kinh Tế Sinh Thái Bền Vững Ayun Pa

Trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế, chính trị và xã hội toàn cầu, Việt Nam cần phát triển kinh tế - xã hội hiệu quả. Việc sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và khai thác hiệu quả các nguồn lực tự nhiên trở nên vô cùng quan trọng. Thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai, đóng vai trò là cực phát triển mới, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế cho các huyện phía đông nam của tỉnh. Tuy nhiên, Ayun Pa đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm nâng cao đời sống nhân dân, giải quyết vấn đề môi trường, và cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ tài nguyên. Nghiên cứu về mô hình kinh tế sinh thái là cần thiết để giải quyết các vấn đề này và hướng tới phát triển bền vững. Đề tài "Nghiên cứu xác lập một số mô hình kinh tế sinh thái phục vụ định hướng phát triển bền vững thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai" được lựa chọn để góp phần giải quyết các yêu cầu cấp bách và quan trọng trong phát triển bền vững của vùng. Các kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở khoa học cho việc hoạch định không gian sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường.

1.1. Khái niệm Kinh Tế Sinh Thái và Mô Hình Hệ Thống

Hệ kinh tế sinh thái (Ecological Economic System) được nghiên cứu từ những năm 70, coi là hệ thống chức năng trong tác động tương hỗ giữa sinh vật và môi trường dưới sự điều khiển của con người để đạt mục tiêu phát triển bền vững. Hệ thống này đảm bảo chức năng cung cấp (kinh tế) và bảo vệ (sinh thái), bố trí hợp lý trên lãnh thổ. Theo Phạm Quang Anh (1983), hệ kinh tế sinh thái là hệ thống cấu trúc, chức năng có quan hệ biện chứng giữa tự nhiên, kinh tế - xã hội trên một đơn vị lãnh thổ, chịu tác động trực tiếp hoặc gián tiếp của con người trong khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Mô hình hệ kinh tế sinh thái (Ecological Economic System Model) là hệ kinh tế sinh thái cụ thể được thiết kế và xây dựng trong một vùng sinh thái xác định, nơi diễn ra hoạt động sinh hoạt, sản xuất, khai thác, sử dụng tài nguyên của con người.

1.2. Vai trò của Phát Triển Bền Vững tại Thị Xã Ayun Pa

Phát triển kinh tế xã hội luôn đòi hỏi nguồn vật chất và năng lượng từ môi trường. Ngược lại, môi trường nhận lại chất thải từ hệ thống kinh tế - xã hội, ảnh hưởng đến nguồn năng lượng và vật chất của hệ kinh tế. Mối quan hệ hai chiều này liên tục ảnh hưởng lẫn nhau, mỗi thay đổi của hệ thống này tác động đến cấu trúc và chức năng của hệ thống kia. Do đó, việc phát triển các mô hình kinh tế sinh thái phù hợp là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững cho thị xã Ayun Pa, cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường.

II. Thách Thức Phát Triển Kinh Tế Sinh Thái Bền Vững Ayun Pa

Trong quá trình phát triển, thị xã Ayun Pa đối mặt với nhiều khó khăn và hạn chế. Việc nâng cao đời sống của nhân dân, giải quyết các vấn đề môi trường cấp bách, và giải quyết mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế và bảo vệ tài nguyên là những thách thức lớn. Các tác động của biến đổi khí hậu và tai biến thiên nhiên cũng gây ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của vùng. Cần có sự rà soát và đánh giá tổng hợp các nguồn lực tự nhiên, kinh tế xã hội và nhân văn để đưa ra các mô hình hệ kinh tế sinh thái phát triển hợp lý. Việc đề xuất các bước đi thích hợp và các giải pháp tổng thể và cụ thể là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững và lâu dài của Ayun Pa.

2.1. Vấn Đề Môi Trường và Quản Lý Tài Nguyên Ayun Pa

Một trong những thách thức lớn nhất là quản lý và bảo vệ môi trường tại thị xã Ayun Pa. Các hoạt động kinh tế có thể gây ra ô nhiễm nguồn nước, không khí và đất đai. Việc khai thác tài nguyên thiên nhiên quá mức cũng có thể dẫn đến suy thoái môi trường và mất đa dạng sinh học. Cần có các giải pháp hiệu quả để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và đảm bảo sử dụng tài nguyên một cách bền vững.

2.2. Mâu Thuẫn Giữa Phát Triển Kinh Tế và Bảo Vệ Môi Trường

Việc cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường là một thách thức phức tạp. Các hoạt động kinh tế thường có xu hướng ưu tiên lợi nhuận trước mắt, gây ảnh hưởng đến môi trường và tài nguyên thiên nhiên. Cần có các chính sách và quy định chặt chẽ để đảm bảo rằng các hoạt động kinh tế được thực hiện một cách bền vững và không gây hại cho môi trường.

III. Phương Pháp Xác Lập Mô Hình Kinh Tế Sinh Thái Bền Vững

Việc xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái dựa trên kiểm kê, đánh giá hiện trạng môi trường, tài nguyên và tiềm năng sinh học. Điều này bao gồm điều tra tự nhiên, điều tra kinh tế xã hội, cơ sở vật chất kỹ thuật và tổ chức sản xuất xã hội. Phân tích chính sách và chiến lược sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường cũng rất quan trọng. Cần hoàn thiện các cơ chế kinh tế (theo chu trình sản xuất năng lượng) và cơ chế sinh học (theo chu trình sinh - địa - hoá). Đánh giá thích nghi sinh thái là xác định mức độ phù hợp của các địa tổng thể đối với đối tượng quy hoạch phát triển. Khi phân tích mô hình kinh tế sinh thái, cần đảm bảo hai nguyên tắc chính: cấu trúc - chức năng và kinh tế - sinh thái.

3.1. Nguyên Tắc Cấu Trúc Chức Năng và Kinh Tế Sinh Thái

Nguyên tắc cấu trúc - chức năng phản ánh mối quan hệ biện chứng và tác động qua lại của các yếu tố trong hệ thống, tập trung vào chức năng chủ yếu của hệ được nghiên cứu. Nguyên tắc kinh tế - sinh thái đảm bảo tính kinh tế, thích nghi sinh thái và giữ gìn môi trường. Mô hình phải khả thi, mang lại hiệu quả kinh tế cao và bảo vệ môi trường. Quy mô của mô hình phải phù hợp với cơ chế quản lý mới trong nền kinh tế thị trường, có thể bắt đầu từ hộ gia đình và cộng đồng cấp thôn bản.

3.2. Đánh Giá Thích Nghi Sinh Thái và Tính Bền Vững

Đánh giá thích nghi sinh thái là yếu tố quan trọng để xác định mức độ phù hợp của các hoạt động sản xuất với điều kiện tự nhiên của khu vực. Cần xem xét tính bền vững của việc khai thác và sử dụng môi trường, cũng như đánh giá hiệu quả kinh tế và tác động xã hội. Mục tiêu của mô hình là ổn định và nâng cao năng suất lao động, cải thiện môi trường, và đảm bảo khả năng tự điều chỉnh và phát triển của toàn bộ hệ thống.

IV. Ứng Dụng Mô Hình Kinh Tế Sinh Thái Tại Thị Xã Ayun Pa

Để đảm bảo sử dụng đúng mức, ổn định và tránh những ảnh hưởng tiêu cực tới tài nguyên thiên nhiên, môi trường và xã hội, cần tìm ra những hướng phát triển tối ưu nhất. Việc xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái hợp lý cho từng địa bàn là cần thiết. Một mô hình chỉ tồn tại khi nó thực sự mang lại hiệu quả kinh tế, được người dân chấp nhận và đi vào cuộc sống. Đó là cơ sở của việc xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái hợp lý, đảm bảo nguyên tắc phát triển bền vững. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quá trình xây dựng và triển khai mô hình.

4.1. Sự Tham Gia của Cộng Đồng Địa Phương

Sự tham gia của cộng đồng địa phương là yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công của mô hình kinh tế sinh thái. Người dân địa phương có kiến thức và kinh nghiệm quý báu về môi trường và tài nguyên thiên nhiên của vùng. Họ cũng là những người chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các hoạt động kinh tế và môi trường. Do đó, cần có sự tham gia tích cực của họ trong quá trình xây dựng và triển khai mô hình.

4.2. Đảm Bảo Hiệu Quả Kinh Tế và Tính Bền Vững

Để mô hình kinh tế sinh thái được chấp nhận và duy trì, cần đảm bảo hiệu quả kinh tế và tính bền vững. Mô hình phải mang lại lợi ích kinh tế cho người dân địa phương, đồng thời bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên. Cần có các cơ chế khuyến khích và hỗ trợ để người dân tham gia vào mô hình và duy trì các hoạt động sản xuất một cách bền vững.

V. Đánh Giá và Phân Loại Mô Hình Kinh Tế Sinh Thái Ayun Pa

Mô hình hệ kinh tế sinh thái có thể được phân loại theo các tiêu chí khác nhau theo mục đích sử dụng. Phân loại theo cơ cấu sản xuất, quy mô sản xuất và mức thu nhập. Tính phức tạp hay đơn giản của mô hình tùy thuộc vào vị trí, đặc điểm tự nhiên và các điều kiện kinh tế - xã hội. Tùy thuộc vào diện tích canh tác, hướng sản xuất chuyên môn hóa, trình độ sản xuất, trình độ quản lý mà ta có thể có mô hình kinh tế hộ gia đình hay mô hình kinh tế trang trại. Theo quy định chung của nhà nước có 5 kiểu mô hình hệ kinh tế sinh thái với quy mô hộ gia đình: kiểu mô hình có mức thu nhập cao, khá, trung bình, thấp, rất thấp.

5.1. Phân Loại Theo Cơ Cấu và Quy Mô Sản Xuất

Việc phân loại mô hình kinh tế sinh thái theo cơ cấu và quy mô sản xuất giúp xác định các loại hình mô hình phù hợp với điều kiện cụ thể của từng vùng. Mô hình có cơ cấu sản xuất đa dạng thường có khả năng thích ứng tốt hơn với các biến động của thị trường và môi trường. Mô hình có quy mô sản xuất lớn có thể tận dụng lợi thế kinh tế theo quy mô, nhưng cũng có thể gây ra tác động tiêu cực đến môi trường nếu không được quản lý tốt.

5.2. Chỉ Tiêu Đánh Giá Tính Bền Vững của Mô Hình

Để đánh giá tính bền vững của một mô hình kinh tế sinh thái, cần xem xét tổng hợp theo các chỉ tiêu sau: chỉ tiêu thích nghi sinh thái, chỉ tiêu về kinh tế và chỉ tiêu về xã hội. Chỉ tiêu thích nghi sinh thái thường được đánh giá thông qua mức độ phù hợp của cây trồng, vật nuôi, các hoạt động sản xuất nông nghiệp cũng như các hoạt động sản xuất phi nông nghiệp với các điều kiện tự nhiên của khu vực. Chỉ tiêu về kinh tế thường được đánh giá ở mức sống của người lao động thông qua thu nhập và chi phí.

VI. Kết Luận và Hướng Phát Triển Kinh Tế Sinh Thái Ayun Pa

Nghiên cứu và xác lập mô hình kinh tế sinh thái phục vụ định hướng phát triển bền vững thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai là một nhiệm vụ quan trọng và cấp thiết. Việc áp dụng các nguyên tắc và phương pháp phù hợp, kết hợp với sự tham gia của cộng đồng địa phương, sẽ giúp xây dựng các mô hình hiệu quả và bền vững. Các kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở khoa học cho việc hoạch định các chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế, đồng thời sử dụng hợp lý tài nguyên và môi trường thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai.

6.1. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu và Ứng Dụng

Nghiên cứu và ứng dụng mô hình kinh tế sinh thái có vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề môi trường và phát triển kinh tế xã hội tại thị xã Ayun Pa. Các mô hình này giúp tạo ra các hoạt động sản xuất bền vững, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và cải thiện đời sống của người dân địa phương. Việc đầu tư vào nghiên cứu và ứng dụng mô hình kinh tế sinh thái là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của vùng.

6.2. Hướng Phát Triển và Chính Sách Hỗ Trợ

Để thúc đẩy sự phát triển của mô hình kinh tế sinh thái tại thị xã Ayun Pa, cần có các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức liên quan. Các chính sách này có thể bao gồm hỗ trợ tài chính, kỹ thuật, đào tạo nguồn nhân lực và tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động sản xuất bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để đảm bảo sự thành công của mô hình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Chương 2: Đặc điểm điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và kinh tế - xã hội thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai Chương 3: Đánh giá tổng hợp nguồn lực tự nhiên, kinh tế - xã hội và nhân văn làm cơ sở đề xuất các mô hình kinh tế sinh thái thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ MÔ HÌNH KINH TẾ SINH THÁI 1. Khái niệm chung về kinh tế sinh thái và mô hình hệ kinh tế sinh thái Khái niệm hệ kinh tế sinh thái (Ecological Economic System) đã đƣợc nhiều nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu từ những năm 70 của thế kỷ trƣớc đƣa ra dƣới nhiều góc độ và trên các quan điểm khác nhau, trong đó hệ kinh tế sinh thái đƣợc coi là một hệ thống chức năng nằm trong tác động tương hỗ giữa sinh vật và môi trường dưới sự điều khiển của con người để đạt được mục đích phát triển lâu bền, là hệ thống vừa đảm bảo chức năng cung cấp (kinh tế) vừa đảm bảo chức năng bảo vệ (sinh thái) và bố trí hợp lý trên lãnh thổ [15].

Trong quá trình phát triển, hệ thống kinh tế - xã hội luôn đòi hỏi nguồn vật chất và năng lƣợng lấy từ môi trƣờng. Mặt khác, môi trƣờng cũng nhận lại các chất thải mà hệ thống kinh tế - xã hội thải ra, do đó các chất thải này lại ảnh hƣởng tới nguồn năng lƣợng và vật chất của chính hệ kinh tế. Vì vậy giữa hệ thống kinh tế - xã hội và môi trƣờng luôn tồn tại mối quan hệ hai chiều, liên tục ảnh hƣởng lẫn nhau, mỗi một thay đổi của hệ thống này lại ảnh hƣởng tới cấu trúc và chức năng của hệ thống kia. Theo Phạm Quang Anh (1983): “Hệ kinh tế sinh thái là một hệ thống cấu trúc, chức năng có quan hệ biện chứng và nhất quán giữa tự nhiên, kinh tế - xã hội trên một đơn vị lãnh thổ nhất định đang diễn ra mối tác động trực tiếp hoặc gián tiếp của con người trên cả ba mặt: khai thác, sử dụng và bảo vệ tiềm năng tài nguyên thiên nhiên trên lãnh thổ đó, tạo nên chu trình vận hành và bù hoàn vật chất - năng lượng - tiền tệ để biến nó thành một bậc thực lực về kinh tế (giàu có, trung bình, nghèo đói) và môi trường (ô nhiễm, bình thường, trong sạch và dễ chịu) nhằm thỏa mãn cho bản thân mình về mặt vật chất và nơi sống” [9].

5 z Mô hình hệ kinh tế sinh thái (Ecological Economic System Model) là một hệ kinh tế sinh thái cụ thể được thiết kế và xây dựng trong một vùng sinh thái xác định - nơi diễn ra hoạt động sinh hoạt, sản xuất, khai thác, sử dụng tài nguyên của con người [15]. Phân hệ tự nhiên: Phân hệ xã hội: - Năng lƣợng mặt trời - Dân cƣ, dân tộc - Địa chất - địa hình - Khoa học kỹ thuật - Khí hậu - thủy văn - Chính sách quản lý - Thổ nhƣỡng - sinh vật - Thị trƣờng cung cấp vật tƣ và tiêu thụ sản phẩm Phân hệ sản xuất: - Nguồn lực: quỹ đất, lao động, vốn, vật tƣ (giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật,…), hệ thống thủy nông,… - Hoạt động sản xuất: phƣơng thức sản xuất, trình độ canh tác, phƣơng tiện kỹ thuật,… Sản phẩm kinh tế: Sản phẩm xã hội: Sản phẩm môi trƣờng: - Năng suất - Thỏa mãn nhu cầu vật chất - Ô nhiễm môi trƣờng - Hiệu quả kinh tế - Thỏa mãn nhu cầu giải trí - Cải thiện môi trƣờng Hình 1. Cấu trúc và mối liên hệ giữa các hợp phần trong mô hình hệ kinh tế sinh thái [9] 1. Nguyên tắc nghiên cứu và phân loại hệ mô hình kinh tế sinh thái a) Nguyên tắc nghiên cứu mô hình hệ kinh tế sinh thái Các mô hình hệ kinh tế sinh thái đƣợc xây dựng trên cơ sở: (1) Kiểm kê, đánh giá hiện trạng môi trƣờng, tài nguyên và tiềm năng sinh học, bao gồm công tác điều tra tự nhiên, điều tra kinh tế xã hội, cơ sở vật chất kỹ thuật và tổ chức sản xuất xã hội; (2) Phân tích chính sách và chiến lƣợc sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trƣờng ; (3) Hoàn thiện các cơ chế kinh tế (theo chu trình sản xuất năng lƣợng) và cơ chế sinh học (theo chu trình sinh - địa - hoá) [7].

6 z Theo Nguyễn Cao Huần (2005), đánh giá thích nghi sinh thái là xác định mức độ phù hợp của các địa tổng thể (cảnh quan trong địa lý học, đơn vị đất đai trong đánh gía đất, lập địa trong khoa học lâm nghiệp) đối với đối tƣợng quy hoạch phát triển. Nhu cầu Đánh giá Mức độ thích thích nghi sinh thái nghi sinh thái sinh thái Hoạt động Xem xét tính Bền vững khai thác bền vững môi môi trƣờng sử dụng trƣờng Các Đánh giá phƣơng tổng hợp án lựa chọn Nguồn thu, Đánh giá Hiệu quả nguồn chi hiệu quả kinh tế kinh tế Cộng đồng, Xem xét tính Bền vững chính sách bền vững về xã hội mặt xã hội Hình 1. Sơ đồ các bước đánh giá mô hình hệ kinh tế sinh thái [11] Khi tiến hành phân tích mô hình kinh tế sinh thái cần đảm bảo 2 nguyên tắc chính là: cấu trúc - chức năng và kinh tế - sinh thái. Nguyên tắc cấu trúc - chức năng: phản ánh mối quan hệ biện chứng và tác động qua lại của các yếu tố trong hệ thống.

Nguyên tắc này hƣớng tới sự tập trung chức năng chủ yếu của hệ đƣợc nghiên cứu. Nguyên tắc kinh tế - sinh thái: phản ánh hoạt động của hệ thống phải đảm bảo tính kinh tế, tính thích nghi sinh thái và tính giữ gìn môi trƣờng: - Mô hình phải có tính khả thi, mang lại hiệu quả kinh tế cao về kinh tế và môi trƣờng. 7 z - Quy mô của mô hình phải phù hợp với cơ chế quản lý mới trong nền kinh tế thị trƣờng. Ở giai đoạn đầu, chƣa thể đƣa ra đƣợc quy mô rộng lớn cho cả một vùng lãnh thổ, mà có thể làm ở hai mức: hộ gia đình và cộng đồng cấp thôn bản.

- Mục tiêu của mô hình cần đạt đƣợc là ổn định và nâng cao năng suất lao động, cải thiện môi trƣờng, đảm bảo khả năng tự điều chỉnh, tự phát triển của toàn bộ hệ thống. Vì vậy để đảm bảo sử dụng đúng mức, ổn định và tránh những ảnh hƣởng tiêu cực tới tài nguyên thiên nhiên, môi trƣờng và xã hội, góp phần giải quyết những yêu cầu đặt ra của cộng đồng, con ngƣời cần tìm ra những hƣớng phát triển tối ƣu nhất. Do đó, việc xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái hợp lý cho từng địa bàn là cần thiết. Một mô hình chỉ có thể tồn tại khi nó thực sự mang lại hiệu quả kinh tế, có nghĩa là nó đƣợc ngƣời dân chấp nhận và mô hình đi vào cuộc sống.

Đó là cơ sở của việc xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái hợp lý, đảm bảo nguyên tắc phát triển bền vững. b) Phương pháp nghiên cứu mô hình kinh tế sinh thái Xuất phát từ bản chất của hệ kinh tế sinh thái, phƣơng pháp nghiên cứu mô hình kinh tế sinh thái phải dựa trên cơ sở khái quát hoá các phƣơng pháp từ các khoa học bộ phận có liên quan. - Nhóm phƣơng pháp nghiên cứu và điều tra cơ bản ở thực địa, nhóm này thuộc giai đoạn điều tra cơ bản. - Nhóm phƣơng pháp phân tích, đánh giá tiềm năng và hiện trạng sử dụng tài nguyên, nhóm này thuộc giai đoạn đánh giá hệ thống.

- Nhóm phƣơng pháp dự báo hoạt động của hệ, mô hình hoá. Nhóm này là giai đoạn tối ƣu hoá hệ thống. Đồng thời đối với các quy mô địa bàn nhỏ, có thể sử dụng các phƣơng pháp nhƣ sau: - Tiếp cận theo phƣơng diện chủ thể sản xuất 8 z - Tiếp cận theo phƣơng diện kinh tế - xã hội và lịch sử - Tiếp cận theo phƣơng diện sinh thái và môi trƣờng. c) Cơ sở phân loại và chỉ tiêu đánh giá mô hình hệ kinh tế sinh thái Mô hình hệ kinh tế sinh thái có thể đƣợc phân loại theo các tiêu chí khác nhau theo mục đích sử dụng.

- Phân loại theo cơ cấu sản xuất: tính phức tạp hay đơn giản của mô hình tùy thuộc vào vị trí, đặc điểm tự nhiên: địa chất - địa hình, khí hậu - thủy văn … và các điều kiện kinh tế - xã hội: vốn, lao động, trình độ khoa học kỹ thuật, tập quán canh tác của mỗi dân tộc. - Phân loại theo quy mô sản xuất: tùy thuộc vào diện tích canh tác, hƣớng sản xuất chuyên môn hóa, trình độ sản xuất, trình độ quản lý … mà ta có thể có mô hình kinh tế hộ gia đình hay mô hình kinh tế trang trại … - Phân loại theo mức thu nhập: mỗi mô hình có hiệu quả khác nhau tùy thuộc vào cơ cấu sản xuất, phƣơng thức canh tác … Theo quy định chung của nhà nƣớc có 5 kiểu mô hình hệ kinh tế sinh thái với quy mô hộ gia đình: kiểu mô hình có mức thu nhập cao, khá, trung bình, thấp, rất thấp. Các chỉ tiêu đánh giá mô hình hệ kinh tế sinh thái: Để đánh giá tính bền vững của một mô hình kinh tế sinh thái cần xem xét tổng hợp theo các chỉ tiêu sau: - Chỉ tiêu thích nghi sinh thái: tính thích nghi sinh thái thƣờng đƣợc đánh giá thông qua mức độ phù hợp của cây trồng, vật nuôi, các hoạt động sản xuất nông nghiệp cũng nhƣ các hoạt động sản xuất phi nông nghiệp với các điều kiện tự nhiên của khu vực. - Chỉ tiêu về kinh tế: chỉ tiêu về kinh tế thƣờng đƣợc đánh giá ở mức sống của ngƣời lao động thông qua thu nhập theo phƣơng pháp phân tích chi phí lợi ích.

Chỉ tiêu này ngoài việc góp phần nâng cao mức sống của ngƣời dân còn gián tiếp tác động tới nâng cao học vân, ý thức, sở thích… của ngƣời dân. 9 z - Chỉ tiêu bền vững môi trƣờng: mô hình hệ kinh tế sinh thái không chỉ với mục đích đạt hiệu quả kinh tế cao mà còn phải đạt mục tiêu phát triển bền vững, bảo vệ môi trƣờng. Tình bền vững của môi trƣờng đƣợc đánh giá từ nhiều góc độ nhƣng có thể đƣợc đánh giá ở các khía cạnh: + Khả năng chống lại các hiện tƣợng tự nhiên cực đoan: xói mòn, ngập lụt. + Nguy cơ suy thoái tài nguyên và ô nhiễm môi trƣờng (đất, nƣớc, không khí)… do hoạt động của con ngƣời.