Luận văn thạc sĩ: Xác lập mô hình kinh tế sinh thái phát triển bền vững thị xã Ayun Pa, Gia Lai

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích nghiên cứu xác lập một số mô hình hệ kinh tế sinh thái phục vụ định hướng phát triển bền vững thị, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Hoàng Hải
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sử dụng và Bảo vệ tài nguyên môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Xác Lập Một Số Mô Hình Hệ Kinh Tế Sinh Thái Phục Vụ Định Hướng Phát Triển Bền Vững Thị Xã Ayun Pa, Tỉnh Gia Lai
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. TÍNH CẤP THIẾT
• 2. MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 3. PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 4. CƠ SỞ DỮ LIỆU
• 5. KẾT QUẢ VÀ Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 6. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ MÔ HÌNH KINH TẾ SINH THÁI
• 1.1.1. Khái niệm chung về kinh tế sinh thái và mô hình hệ kinh tế sinh thái
• 1.1.2. Nguyên tắc nghiên cứu và phân loại hệ mô hình kinh tế sinh thái
• 1.1.3. Phương pháp nghiên cứu mô hình kinh tế sinh thái
• 1.1.4. Cơ sở phân loại và chỉ tiêu đánh giá mô hình hệ kinh tế sinh thái
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN VÀ KINH TẾ - XÃ HỘI THỊ XÃ AYUN PA, TỈNH GIA LAI
• 2.1. VỊ TRÍ ĐỊA LÝ
• 2.2. ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN
• 2.2.1. Địa chất, địa hình. Khí hậu, thủy văn
• 2.2.2. Thổ nhưỡng, thảm thực vật. Một số hiện tượng tự nhiên cực đoan
• 2.3. ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN KINH TẾ - XÃ HỘI
• 2.3.1. Dân cư, lao động. Hiện trạng sử dụng đất. Thực trạng phát triển kinh tế
• 2.3.2. Cơ sở hạ tầng
• 2.3.3. Những vấn đề môi trường khu vực nghiên cứu
• 2.4. ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP NGUỒN LỰC TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN LÀM CƠ SỞ ĐỀ XUẤT CÁC MÔ HÌNH KINH TẾ SINH THÁI THỊ XÃ AYUN PA, TỈNH GIA LAI
• 3.1. ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN ĐỊA LÝ CHO VIỆC ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI THỊ XÃ AYUN PA, TỈNH GIA LAI
• 3.1.1. Đánh giá tổng hợp nguồn lực tự nhiên, kinh tế - xã hội và tài nguyên nhân văn
• 3.1.2. Đánh giá cảnh quan cho mục đích phát triển nông lâm nghiệp
• 3.1.3. Nguyên tắc, đối tượng, mục tiêu đánh giá cảnh quan thị xã Ayun Pa
• 3.1.4. Hệ thống tiêu chí và chỉ tiêu đánh giá. Kết quả đánh giá
• 3.2. PHÂN TÍCH HIỆN TRẠNG VÀ HIỆU QUẢ KINH TẾ CÁC MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI TRÊN ĐỊA BÀN THỊ XÃ AYUN PA, TỈNH GIA LAI
• 3.2.1. Phân tích cấu trúc các mô hình hệ kinh tế sinh thái hiện trạng
• 3.2.2. Đánh giá hiệu quả kinh tế các mô hình hệ kinh tế sinh thái trên địa bàn thị xã Ayun Pa phục vụ xây dựng hệ mô hình kinh tế sinh thái phù hợp cho lãnh thổ nghiên cứu
• 3.3. XÁC LẬP MÔ HÌNH HỆ KINH TẾ SINH THÁI BỀN VỮNG THỊ XÃ AYUN PA, TỈNH GIA LAI
• 3.3.1. Cơ sở đề xuất các mô hình KTST. Định hướng sử dụng cảnh quan và đề xuất mô hình hệ kinh tế sinh thái bền vững khu vực thị xã Ayun Pa
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Mô Hình Kinh Tế Sinh Thái Bền Vững Ayun Pa

Trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế, chính trị và xã hội toàn cầu, Việt Nam cần phát triển kinh tế - xã hội hiệu quả. Việc sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và khai thác hiệu quả các nguồn lực tự nhiên trở nên vô cùng quan trọng. Thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai, đóng vai trò là cực phát triển mới, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế cho các huyện phía đông nam của tỉnh. Tuy nhiên, Ayun Pa đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm nâng cao đời sống nhân dân, giải quyết vấn đề môi trường, và cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ tài nguyên. Nghiên cứu về mô hình kinh tế sinh thái là cần thiết để giải quyết các vấn đề này và hướng tới phát triển bền vững. Đề tài "Nghiên cứu xác lập một số mô hình kinh tế sinh thái phục vụ định hướng phát triển bền vững thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai" được lựa chọn để góp phần giải quyết các yêu cầu cấp bách và quan trọng trong phát triển bền vững của vùng. Các kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở khoa học cho việc hoạch định không gian sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường.

1.1. Khái niệm Kinh Tế Sinh Thái và Mô Hình Hệ Thống

Hệ kinh tế sinh thái (Ecological Economic System) được nghiên cứu từ những năm 70, coi là hệ thống chức năng trong tác động tương hỗ giữa sinh vật và môi trường dưới sự điều khiển của con người để đạt mục tiêu phát triển bền vững. Hệ thống này đảm bảo chức năng cung cấp (kinh tế) và bảo vệ (sinh thái), bố trí hợp lý trên lãnh thổ. Theo Phạm Quang Anh (1983), hệ kinh tế sinh thái là hệ thống cấu trúc, chức năng có quan hệ biện chứng giữa tự nhiên, kinh tế - xã hội trên một đơn vị lãnh thổ, chịu tác động trực tiếp hoặc gián tiếp của con người trong khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Mô hình hệ kinh tế sinh thái (Ecological Economic System Model) là hệ kinh tế sinh thái cụ thể được thiết kế và xây dựng trong một vùng sinh thái xác định, nơi diễn ra hoạt động sinh hoạt, sản xuất, khai thác, sử dụng tài nguyên của con người.

1.2. Vai trò của Phát Triển Bền Vững tại Thị Xã Ayun Pa

Phát triển kinh tế xã hội luôn đòi hỏi nguồn vật chất và năng lượng từ môi trường. Ngược lại, môi trường nhận lại chất thải từ hệ thống kinh tế - xã hội, ảnh hưởng đến nguồn năng lượng và vật chất của hệ kinh tế. Mối quan hệ hai chiều này liên tục ảnh hưởng lẫn nhau, mỗi thay đổi của hệ thống này tác động đến cấu trúc và chức năng của hệ thống kia. Do đó, việc phát triển các mô hình kinh tế sinh thái phù hợp là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững cho thị xã Ayun Pa, cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường.

II. Thách Thức Phát Triển Kinh Tế Sinh Thái Bền Vững Ayun Pa

Trong quá trình phát triển, thị xã Ayun Pa đối mặt với nhiều khó khăn và hạn chế. Việc nâng cao đời sống của nhân dân, giải quyết các vấn đề môi trường cấp bách, và giải quyết mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế và bảo vệ tài nguyên là những thách thức lớn. Các tác động của biến đổi khí hậu và tai biến thiên nhiên cũng gây ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của vùng. Cần có sự rà soát và đánh giá tổng hợp các nguồn lực tự nhiên, kinh tế xã hội và nhân văn để đưa ra các mô hình hệ kinh tế sinh thái phát triển hợp lý. Việc đề xuất các bước đi thích hợp và các giải pháp tổng thể và cụ thể là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững và lâu dài của Ayun Pa.

2.1. Vấn Đề Môi Trường và Quản Lý Tài Nguyên Ayun Pa

Một trong những thách thức lớn nhất là quản lý và bảo vệ môi trường tại thị xã Ayun Pa. Các hoạt động kinh tế có thể gây ra ô nhiễm nguồn nước, không khí và đất đai. Việc khai thác tài nguyên thiên nhiên quá mức cũng có thể dẫn đến suy thoái môi trường và mất đa dạng sinh học. Cần có các giải pháp hiệu quả để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và đảm bảo sử dụng tài nguyên một cách bền vững.

2.2. Mâu Thuẫn Giữa Phát Triển Kinh Tế và Bảo Vệ Môi Trường

Việc cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường là một thách thức phức tạp. Các hoạt động kinh tế thường có xu hướng ưu tiên lợi nhuận trước mắt, gây ảnh hưởng đến môi trường và tài nguyên thiên nhiên. Cần có các chính sách và quy định chặt chẽ để đảm bảo rằng các hoạt động kinh tế được thực hiện một cách bền vững và không gây hại cho môi trường.

III. Phương Pháp Xác Lập Mô Hình Kinh Tế Sinh Thái Bền Vững

Việc xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái dựa trên kiểm kê, đánh giá hiện trạng môi trường, tài nguyên và tiềm năng sinh học. Điều này bao gồm điều tra tự nhiên, điều tra kinh tế xã hội, cơ sở vật chất kỹ thuật và tổ chức sản xuất xã hội. Phân tích chính sách và chiến lược sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường cũng rất quan trọng. Cần hoàn thiện các cơ chế kinh tế (theo chu trình sản xuất năng lượng) và cơ chế sinh học (theo chu trình sinh - địa - hoá). Đánh giá thích nghi sinh thái là xác định mức độ phù hợp của các địa tổng thể đối với đối tượng quy hoạch phát triển. Khi phân tích mô hình kinh tế sinh thái, cần đảm bảo hai nguyên tắc chính: cấu trúc - chức năng và kinh tế - sinh thái.

3.1. Nguyên Tắc Cấu Trúc Chức Năng và Kinh Tế Sinh Thái

Nguyên tắc cấu trúc - chức năng phản ánh mối quan hệ biện chứng và tác động qua lại của các yếu tố trong hệ thống, tập trung vào chức năng chủ yếu của hệ được nghiên cứu. Nguyên tắc kinh tế - sinh thái đảm bảo tính kinh tế, thích nghi sinh thái và giữ gìn môi trường. Mô hình phải khả thi, mang lại hiệu quả kinh tế cao và bảo vệ môi trường. Quy mô của mô hình phải phù hợp với cơ chế quản lý mới trong nền kinh tế thị trường, có thể bắt đầu từ hộ gia đình và cộng đồng cấp thôn bản.

3.2. Đánh Giá Thích Nghi Sinh Thái và Tính Bền Vững

Đánh giá thích nghi sinh thái là yếu tố quan trọng để xác định mức độ phù hợp của các hoạt động sản xuất với điều kiện tự nhiên của khu vực. Cần xem xét tính bền vững của việc khai thác và sử dụng môi trường, cũng như đánh giá hiệu quả kinh tế và tác động xã hội. Mục tiêu của mô hình là ổn định và nâng cao năng suất lao động, cải thiện môi trường, và đảm bảo khả năng tự điều chỉnh và phát triển của toàn bộ hệ thống.

IV. Ứng Dụng Mô Hình Kinh Tế Sinh Thái Tại Thị Xã Ayun Pa

Để đảm bảo sử dụng đúng mức, ổn định và tránh những ảnh hưởng tiêu cực tới tài nguyên thiên nhiên, môi trường và xã hội, cần tìm ra những hướng phát triển tối ưu nhất. Việc xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái hợp lý cho từng địa bàn là cần thiết. Một mô hình chỉ tồn tại khi nó thực sự mang lại hiệu quả kinh tế, được người dân chấp nhận và đi vào cuộc sống. Đó là cơ sở của việc xây dựng mô hình hệ kinh tế sinh thái hợp lý, đảm bảo nguyên tắc phát triển bền vững. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quá trình xây dựng và triển khai mô hình.

4.1. Sự Tham Gia của Cộng Đồng Địa Phương

Sự tham gia của cộng đồng địa phương là yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công của mô hình kinh tế sinh thái. Người dân địa phương có kiến thức và kinh nghiệm quý báu về môi trường và tài nguyên thiên nhiên của vùng. Họ cũng là những người chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các hoạt động kinh tế và môi trường. Do đó, cần có sự tham gia tích cực của họ trong quá trình xây dựng và triển khai mô hình.

4.2. Đảm Bảo Hiệu Quả Kinh Tế và Tính Bền Vững

Để mô hình kinh tế sinh thái được chấp nhận và duy trì, cần đảm bảo hiệu quả kinh tế và tính bền vững. Mô hình phải mang lại lợi ích kinh tế cho người dân địa phương, đồng thời bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên. Cần có các cơ chế khuyến khích và hỗ trợ để người dân tham gia vào mô hình và duy trì các hoạt động sản xuất một cách bền vững.

V. Đánh Giá và Phân Loại Mô Hình Kinh Tế Sinh Thái Ayun Pa

Mô hình hệ kinh tế sinh thái có thể được phân loại theo các tiêu chí khác nhau theo mục đích sử dụng. Phân loại theo cơ cấu sản xuất, quy mô sản xuất và mức thu nhập. Tính phức tạp hay đơn giản của mô hình tùy thuộc vào vị trí, đặc điểm tự nhiên và các điều kiện kinh tế - xã hội. Tùy thuộc vào diện tích canh tác, hướng sản xuất chuyên môn hóa, trình độ sản xuất, trình độ quản lý mà ta có thể có mô hình kinh tế hộ gia đình hay mô hình kinh tế trang trại. Theo quy định chung của nhà nước có 5 kiểu mô hình hệ kinh tế sinh thái với quy mô hộ gia đình: kiểu mô hình có mức thu nhập cao, khá, trung bình, thấp, rất thấp.

5.1. Phân Loại Theo Cơ Cấu và Quy Mô Sản Xuất

Việc phân loại mô hình kinh tế sinh thái theo cơ cấu và quy mô sản xuất giúp xác định các loại hình mô hình phù hợp với điều kiện cụ thể của từng vùng. Mô hình có cơ cấu sản xuất đa dạng thường có khả năng thích ứng tốt hơn với các biến động của thị trường và môi trường. Mô hình có quy mô sản xuất lớn có thể tận dụng lợi thế kinh tế theo quy mô, nhưng cũng có thể gây ra tác động tiêu cực đến môi trường nếu không được quản lý tốt.

5.2. Chỉ Tiêu Đánh Giá Tính Bền Vững của Mô Hình

Để đánh giá tính bền vững của một mô hình kinh tế sinh thái, cần xem xét tổng hợp theo các chỉ tiêu sau: chỉ tiêu thích nghi sinh thái, chỉ tiêu về kinh tế và chỉ tiêu về xã hội. Chỉ tiêu thích nghi sinh thái thường được đánh giá thông qua mức độ phù hợp của cây trồng, vật nuôi, các hoạt động sản xuất nông nghiệp cũng như các hoạt động sản xuất phi nông nghiệp với các điều kiện tự nhiên của khu vực. Chỉ tiêu về kinh tế thường được đánh giá ở mức sống của người lao động thông qua thu nhập và chi phí.

VI. Kết Luận và Hướng Phát Triển Kinh Tế Sinh Thái Ayun Pa

Nghiên cứu và xác lập mô hình kinh tế sinh thái phục vụ định hướng phát triển bền vững thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai là một nhiệm vụ quan trọng và cấp thiết. Việc áp dụng các nguyên tắc và phương pháp phù hợp, kết hợp với sự tham gia của cộng đồng địa phương, sẽ giúp xây dựng các mô hình hiệu quả và bền vững. Các kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở khoa học cho việc hoạch định các chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế, đồng thời sử dụng hợp lý tài nguyên và môi trường thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai.

6.1. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu và Ứng Dụng

Nghiên cứu và ứng dụng mô hình kinh tế sinh thái có vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề môi trường và phát triển kinh tế xã hội tại thị xã Ayun Pa. Các mô hình này giúp tạo ra các hoạt động sản xuất bền vững, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và cải thiện đời sống của người dân địa phương. Việc đầu tư vào nghiên cứu và ứng dụng mô hình kinh tế sinh thái là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của vùng.

6.2. Hướng Phát Triển và Chính Sách Hỗ Trợ

Để thúc đẩy sự phát triển của mô hình kinh tế sinh thái tại thị xã Ayun Pa, cần có các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức liên quan. Các chính sách này có thể bao gồm hỗ trợ tài chính, kỹ thuật, đào tạo nguồn nhân lực và tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động sản xuất bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để đảm bảo sự thành công của mô hình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị xã Ayun Pa được thành lập theo Nghị định số 50/2007/NĐ-CP của Chính phủ, sở hữu tổng diện tích tự nhiên 28.752,4 ha (tương đương 287,52 km², chiếm khoảng 1,9% diện tích toàn tỉnh Gia Lai) với quy mô dân số năm 2010 đạt hơn 36.800 người. Nằm tại thung lũng lòng chảo Cheo Reo - Phú Túc bên dòng sông Ba và sông Ayun, địa bàn giữ vị trí cửa ngõ giao thương chiến lược phía Đông Nam tỉnh Gia Lai, cách thành phố Pleiku khoảng 90 km. Tuy nhiên, quá trình chuyển dịch kinh tế tại đây đang đối mặt với những thách thức sinh thái gay gắt: khí hậu nhiệt đới gió mùa Tây Nguyên với nhiệt độ tối cao lên tới 40,8°C, số giờ nắng đạt 2.341,9 giờ/năm, cùng mùa khô kéo dài từ tháng 12 đến tháng 4 gây hạn hán nghiêm trọng, trong khi lượng mưa 1.329 mm tập trung vào mùa mưa dễ gây lũ quét và xói mòn rửa trôi đất canh tác.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự mâu thuẫn sâu sắc giữa nhu cầu khai thác tài nguyên phát triển kinh tế với tình trạng suy thoái đất đai, suy giảm thảm thực vật rừng khộp và ô nhiễm cục bộ nguồn nước mặt. Mục tiêu cụ thể của luận văn là phân tích, đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, kinh tế - xã hội và nhân văn trên địa bàn 4 phường và 4 xã; từ đó xác lập hệ thống mô hình kinh tế sinh thái thích ứng, bền vững. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc xây dựng bộ cơ sở dữ liệu và bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1:50.000, đề xuất các mô hình sản xuất nông - lâm kết hợp giúp nâng cao giá trị kinh tế trên một đơn vị diện tích thêm 25 - 35%, đồng thời bảo vệ tài nguyên đất và thảm thực vật cho toàn bộ vùng hạ lưu sông Ba.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai trụ cột lý thuyết chính: Lý thuyết Hệ kinh tế sinh thái (Ecological Economic System) và Lý thuyết Cảnh quan học ứng dụng (Landscape Ecology). Theo quan điểm của các nhà khoa học Địa lý và Môi trường tại Việt Nam, hệ kinh tế sinh thái là một thể thống nhất có cấu trúc - chức năng phức tạp, bao gồm 3 phân hệ tương tác hai chiều: phân hệ tự nhiên (địa hình, khí hậu, thổ nhưỡng, thủy văn), phân hệ xã hội (dân cư, khoa học kỹ thuật, chính sách quản lý) và phân hệ sản xuất (nguồn lực, phương thức canh tác, phương tiện kỹ thuật). Hệ thống này tạo ra ba nhóm sản phẩm đầu ra gồm sản phẩm kinh tế (năng suất, thu nhập), sản phẩm xã hội (thỏa mãn nhu cầu vật chất, tinh thần) và sản phẩm môi trường (cải thiện hoặc ô nhiễm sinh thái).

Bên cạnh đó, tác giả vận dụng hệ thống phân loại cảnh quan Việt Nam gồm 5 cấp phân vị: Hệ/Phụ hệ cảnh quan - Lớp/Phụ lớp cảnh quan - Kiểu/Phụ kiểu cảnh quan - Hạng cảnh quan - Loại cảnh quan, cùng hai đơn vị hình thái cơ sở là Dạng và Diện cảnh quan. Bốn khái niệm cốt lõi được định hình gồm: Tính thích nghi sinh thái, Sức tải môi trường, Hiệu quả kinh tế - sinh thái và Tính bền vững xã hội. Đánh giá cảnh quan được triển khai qua ma trận tiêu chí định lượng từ 1 đến 3 điểm cho các chỉ tiêu độ dốc, tầng dày đất, chế độ cấp nước và mức độ thuận lợi vi khí hậu, tạo tiền đề quy hoạch 11 dạng địa mạo đặc trưng tại thung lũng Ayun Pa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tích hợp đa dạng nguồn dữ liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê giai đoạn 2006 - 2010 của tỉnh Gia Lai và thị xã Ayun Pa, kết hợp bản đồ địa hình tỷ lệ 1:25.000 cùng các báo cáo quy hoạch sử dụng đất chính thức. Phương pháp khảo sát thực địa được thực hiện qua hai đợt công tác trọng điểm: đợt 1 từ ngày 16/2/2012 đến 13/3/2012 và đợt 2 từ ngày 3/10/2012 đến 12/10/2012, phủ khắp 8 đơn vị hành chính cấp xã, phường.

Về điều tra xã hội học, tác giả xác lập cỡ mẫu gồm 40 phiếu khảo sát nông hộ và 3 phiếu phỏng vấn sâu cán bộ quản lý địa phương. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo 3 vùng sinh thái (vùng thung lũng bằng phẳng, vùng đồi lượn sóng và vùng đồi núi dốc) được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho các cộng đồng dân cư bản địa như Jrai, Ba Na và người Kinh. Nghiên cứu sử dụng phần mềm MapInfo để phân tích chồng xếp các lớp dữ liệu không gian, xây dựng bản đồ cảnh quan và đánh giá thích nghi sinh thái tỷ lệ 1:50.000. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích ma trận kết hợp hệ thống thông tin địa lý (GIS) là nhằm lượng hóa chính xác tiềm năng từng vạt đất, loại bỏ yếu tố chủ quan và tối ưu hóa không gian bố trí cây trồng, vật nuôi theo hướng bền vững.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu phân hóa lãnh thổ thị xã Ayun Pa thành 3 vùng địa mạo rõ rệt: vùng thung lũng giữa núi có độ cao dưới 200 m chiếm khoảng 35% diện tích với độ dốc thoải từ 3 đến 8 độ; vùng đồi cao từ 200 đến 500 m chiếm khoảng 45% diện tích với độ dốc từ 8 đến 15 độ; và vùng núi thấp từ 500 đến 1.500 m chiếm 20% diện tích có độ dốc trên 15 độ. Thổ nhưỡng gồm 8 loại đất chính, trong đó đất phù sa màu mỡ chỉ phân bố hẹp ven sông Ba, còn lại hơn 60% diện tích là đất xám bạc màu và đất xói mòn trơ sỏi đá nghèo dinh dưỡng.

Thứ hai, khảo sát hiện trạng kinh tế sinh thái cho thấy mô hình thuần nông truyền thống chiếm tỷ lệ cao nhưng hiệu quả kinh tế bấp bênh. Thu nhập bình quân của các hộ áp dụng mô hình Ruộng - Vườn - Chuồng - Thủ công nghiệp (điển hình tại xã Chư Băh) đạt từ 85 đến 120 triệu đồng/năm, cao hơn 45% so với các hộ thuần nông độc canh lúa nước hoặc sắn chỉ đạt 45 đến 60 triệu đồng/năm. Mô hình Vườn - Chuồng của nông hộ đồng bào Jrai tại phường Sông Bờ mang lại lợi nhuận ổn định hơn 65 triệu đồng/ha/năm nhờ tích hợp nuôi bò lai và thâm canh cây ăn quả.

Thứ ba, thảm thực vật tự nhiên bị suy thoái mạnh khi diện tích rừng nguyên sinh chỉ còn dưới 5%, chủ yếu là rừng thưa cây lá rộng rụng lá khô nhiệt đới (rừng khộp họ Dầu Dipterocarpaceae) có trữ lượng gỗ thấp và nguy cơ cháy cao trong 5 tháng mùa khô.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của tình trạng kém bền vững bắt nguồn từ tập quán canh tác quảng canh nương rẫy, tình trạng thiếu nước tưới trong mùa khô khi hệ số thủy nhiệt thời kỳ đông xuân xuống dưới 0,5, cùng sự thiếu hụt chuỗi giá trị chế biến nông sản. Khi so sánh với các nghiên cứu kinh tế sinh thái tại vùng cao nguyên lân cận như Pleiku hay An Khê, thị xã Ayun Pa có nền nhiệt trung bình năm 26,4°C cao hơn từ 2 đến 3°C, lượng bốc hơi lớn khiến việc duy trì mô hình Vườn - Ao - Chuồng truyền thống gặp nhiều trở ngại nếu không có nguồn nước bổ trợ từ sông Ayun.

Dữ liệu đánh giá thích nghi sinh thái được tổng hợp trực quan qua các bảng ma trận phân hạng đất và biểu đồ cơ cấu giá trị sản xuất thời kỳ 2007 - 2010. Qua bảng so sánh hiệu quả kinh tế - sinh thái, các mô hình tích hợp đa thành phần như Rừng - Vườn - Chuồng (tại vùng đồi núi thấp) và Vườn - Ao - Chuồng - Thủ công nghiệp (tại vùng trũng ven sông) cho thấy chỉ số hoàn vốn nội bảng cao hơn 1,8 lần so với độc canh, đồng thời giảm lượng phân bón hóa học tới 30% nhờ tận dụng phụ phẩm chăn nuôi hữu cơ.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, phân vùng và hoàn thiện quy hoạch sử dụng đất cảnh quan nông - lâm nghiệp giai đoạn 2013 - 2020. Ủy ban nhân dân thị xã Ayun Pa cùng Phòng Tài nguyên và Môi trường cần tiến hành khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt hơn 5.000 ha rừng phòng hộ đầu nguồn, đồng thời chuyển đổi 1.500 ha đất nương rẫy bạc màu sang mô hình nông lâm kết hợp trong lộ trình 2013 - 2015 nhằm phủ xanh 100% diện tích đất dốc trên 15 độ.

Thứ hai, triển khai thí điểm và nhân rộng 4 mô hình kinh tế sinh thái mũi nhọn. Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thị xã phối hợp cùng Trạm Khuyến nông thực hiện xây dựng mô hình Vườn - Chuồng tại phường Sông Bờ, mô hình Ruộng - Vườn - Chuồng - Thủ công nghiệp tại xã Chư Băh và mô hình Rừng - Vườn - Chuồng tại xã Ia Rtô và Ia Rbol. Mục tiêu đặt ra là nâng thu nhập bình quân nông hộ lên 90 - 130 triệu đồng/năm, cải thiện hiệu quả sử dụng đất thêm 30 - 35% trong giai đoạn 2013 - 2017.

Thứ ba, đầu tư kiên cố hóa hệ thống công trình thủy lợi và trạm bơm điện. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Gia Lai cần ưu tiên bố trí nguồn vốn ngân sách nâng cấp kênh mương tưới tiêu từ hồ thủy lợi Ayun Hạ, bảo đảm cung cấp nước tưới chủ động cho 2.200 ha đất lúa nước và cây công nghiệp ngắn ngày trong mùa khô hạn, hoàn thành toàn bộ trước năm 2020.

Thứ tư, đào tạo chuyển giao kỹ thuật canh tác bền vững gắn với cung ứng tín dụng ưu đãi. Hội Nông dân thị xã phối hợp với Ngân hàng Chính sách Xã hội triển khai các lớp tập huấn kỹ thuật ủ phân hữu cơ vi sinh, ghép cây ăn quả chịu hạn cho 1.200 lượt hộ đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời giải ngân gói vay ưu đãi trị giá 15 tỷ đồng trong kế hoạch thường niên từ 2013 đến 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách tại địa phương: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Gia Lai cùng Ủy ban nhân dân thị xã Ayun Pa có thể sử dụng trực tiếp bộ bản đồ cảnh quan tỷ lệ 1:50.000 và các phân tích thích nghi sinh thái để xây dựng kế hoạch sử dụng đất 5 năm cũng như đồ án quy hoạch tổng thể kinh tế - xã hội thị xã tầm nhìn 2020.

Thứ hai, cán bộ khuyến nông và chuyên viên nông nghiệp vùng Tây Nguyên: Tài liệu cung cấp bản hướng dẫn kỹ thuật chi tiết về cơ cấu vật nuôi, cây trồng trong 4 mô hình kinh tế sinh thái (Vườn - Chuồng, Ruộng - Vườn - Chuồng, Rừng - Vườn - Chuồng, Vườn - Ao - Chuồng - Thủ công nghiệp), giúp cán bộ dễ dàng chuyển giao công nghệ cho bà con nông dân tại 8 xã, phường.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Môi trường, Địa lý, Quản lý Đất đai: Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận đánh giá cảnh quan đa tiêu chí tích hợp GIS, phương pháp điều tra xã hội học định lượng và ma trận kinh tế sinh thái tại các vùng thung lũng nhiệt đới bán khô hạn.

Thứ tư, doanh nghiệp nông nghiệp, hợp tác xã và chủ trang trại: Các chủ thể sản xuất có thể khai thác bài toán phân tích chi phí - lợi ích và cơ cấu chuyển đổi cây trồng chịu hạn nhằm tối ưu hóa suất đầu tư từ 50 đến 100 triệu đồng/ha, giảm thiểu rủi ro biến đổi khí hậu.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn đã xác lập những mô hình kinh tế sinh thái cụ thể nào cho thị xã Ayun Pa? Luận văn đề xuất 4 mô hình trọng điểm: Mô hình Vườn - Chuồng (khu vực cận đô thị, phường Sông Bờ); Mô hình Ruộng - Vườn - Chuồng - Thủ công nghiệp (xã Chư Băh); Mô hình Vườn - Ao - Chuồng - Thủ công nghiệp (ven sông Ba, sông Ayun); và Mô hình Rừng - Vườn - Chuồng (vùng đồi núi dốc xã Ia Rtô, Ia Rbol). Kết quả khảo sát 40 nông hộ cho thấy các mô hình này nâng cao lợi nhuận từ 25% đến 45% so với sản xuất truyền thống.

2. Tại sao điều kiện tự nhiên tại Ayun Pa lại đòi hỏi mô hình kinh tế sinh thái chuyên biệt? Ayun Pa nằm trong vùng trũng lòng chảo với nền nhiệt trung bình 26,4°C, nhiệt độ cao nhất lên tới 40,8°C và mùa khô kéo dài 5 tháng. Hơn 60% diện tích đất thuộc nhóm đất xám và đất xói mòn trơ sỏi đá dễ thoái hóa. Mô hình kinh tế sinh thái tạo ra cấu trúc che phủ đa tầng, giúp giữ ẩm đất, chống xói mòn và giảm thiểu thiệt hại do hạn hán.

3. Phương pháp đánh giá cảnh quan trong luận văn được thực hiện qua các bước nào? Nghiên cứu áp dụng quy trình đánh giá 5 bước đồng bộ: đánh giá thích nghi sinh thái, đánh giá tác động môi trường, đánh giá kinh tế cảnh quan, phân tích tính bền vững xã hội và đánh giá tích hợp. Toàn bộ dữ liệu thực địa từ 2 đợt khảo sát năm 2012 được số hóa trên phần mềm MapInfo ở tỷ lệ 1:50.000 để phân vùng thích nghi chuẩn xác.

4. Mô hình kinh tế sinh thái đem lại lợi ích cụ thể gì cho đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương? Với hơn 50% dân số là đồng bào dân tộc Jrai và Ba Na, các mô hình nông lâm kết hợp giúp bà con tận dụng phụ phẩm rơm rạ nuôi bò lai thâm canh, phát triển nghề thủ công truyền thống, nâng mức thu nhập từ dưới 40 triệu đồng lên 65 - 85 triệu đồng/hộ/năm, đồng thời xóa bỏ tập quán du canh nương rẫy.

5. Kết quả nghiên cứu của luận văn có khả năng nhân rộng sang các khu vực khác không? Kết quả và phương pháp luận hoàn toàn có thể nhân rộng sang các huyện lân cận thuộc tiểu vùng thung lũng sông Ba như Ia Pa, Krông Pa (tỉnh Gia Lai) và Ea H'leo (tỉnh Đắk Lắk). Khung phân tích cảnh quan kết hợp công nghệ GIS có thể ứng dụng hiệu quả cho hàng trăm nghìn hecta đất bán khô hạn tại khu vực Tây Nguyên.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về hệ kinh tế sinh thái và phân loại cảnh quan ứng dụng vào điều kiện địa bàn thung lũng lòng chảo Tây Nguyên.
• Đánh giá toàn diện 28.752,4 ha diện tích tự nhiên của thị xã Ayun Pa, làm rõ đặc trưng 11 dạng địa mạo và 8 nhóm đất chính phục vụ phát triển nông - lâm nghiệp.
• Xác lập 4 mô hình hệ kinh tế sinh thái tối ưu (V-C, R-V-C-CN, V-A-C-CN, R-V-C), minh chứng khả năng tăng thu nhập từ 25 - 35% cho các hộ nông dân.
• Xây dựng thành công hệ thống bản đồ cảnh quan và bản đồ đánh giá thích nghi sinh thái tỷ lệ 1:50.000 bằng phần mềm MapInfo phục vụ công tác quy hoạch đến năm 2020.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về quy hoạch không gian, mở rộng thủy lợi, đào tạo kỹ thuật và hỗ trợ vốn vay ưu đãi giai đoạn 2013 - 2020 nhằm bảo vệ hơn 10.000 ha rừng và đất dốc.

Các nhà quản lý địa phương, viện nghiên cứu và doanh nghiệp hãy khai thác ngay nguồn cơ sở dữ liệu khoa học từ công trình này để triển khai các dự án nông nghiệp sinh thái bền vững tại thị xã Ayun Pa và khu vực Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Chương 2: Đặc điểm điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và kinh tế - xã hội thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai Chương 3: Đánh giá tổng hợp nguồn lực tự nhiên, kinh tế - xã hội và nhân văn làm cơ sở đề xuất các mô hình kinh tế sinh thái thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ MÔ HÌNH KINH TẾ SINH THÁI 1. Khái niệm chung về kinh tế sinh thái và mô hình hệ kinh tế sinh thái Khái niệm hệ kinh tế sinh thái (Ecological Economic System) đã đƣợc nhiều nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu từ những năm 70 của thế kỷ trƣớc đƣa ra dƣới nhiều góc độ và trên các quan điểm khác nhau, trong đó hệ kinh tế sinh thái đƣợc coi là một hệ thống chức năng nằm trong tác động tương hỗ giữa sinh vật và môi trường dưới sự điều khiển của con người để đạt được mục đích phát triển lâu bền, là hệ thống vừa đảm bảo chức năng cung cấp (kinh tế) vừa đảm bảo chức năng bảo vệ (sinh thái) và bố trí hợp lý trên lãnh thổ [15].

Trong quá trình phát triển, hệ thống kinh tế - xã hội luôn đòi hỏi nguồn vật chất và năng lƣợng lấy từ môi trƣờng. Mặt khác, môi trƣờng cũng nhận lại các chất thải mà hệ thống kinh tế - xã hội thải ra, do đó các chất thải này lại ảnh hƣởng tới nguồn năng lƣợng và vật chất của chính hệ kinh tế. Vì vậy giữa hệ thống kinh tế - xã hội và môi trƣờng luôn tồn tại mối quan hệ hai chiều, liên tục ảnh hƣởng lẫn nhau, mỗi một thay đổi của hệ thống này lại ảnh hƣởng tới cấu trúc và chức năng của hệ thống kia. Theo Phạm Quang Anh (1983): “Hệ kinh tế sinh thái là một hệ thống cấu trúc, chức năng có quan hệ biện chứng và nhất quán giữa tự nhiên, kinh tế - xã hội trên một đơn vị lãnh thổ nhất định đang diễn ra mối tác động trực tiếp hoặc gián tiếp của con người trên cả ba mặt: khai thác, sử dụng và bảo vệ tiềm năng tài nguyên thiên nhiên trên lãnh thổ đó, tạo nên chu trình vận hành và bù hoàn vật chất - năng lượng - tiền tệ để biến nó thành một bậc thực lực về kinh tế (giàu có, trung bình, nghèo đói) và môi trường (ô nhiễm, bình thường, trong sạch và dễ chịu) nhằm thỏa mãn cho bản thân mình về mặt vật chất và nơi sống” [9].

5 z Mô hình hệ kinh tế sinh thái (Ecological Economic System Model) là một hệ kinh tế sinh thái cụ thể được thiết kế và xây dựng trong một vùng sinh thái xác định - nơi diễn ra hoạt động sinh hoạt, sản xuất, khai thác, sử dụng tài nguyên của con người [15]. Phân hệ tự nhiên: Phân hệ xã hội: - Năng lƣợng mặt trời - Dân cƣ, dân tộc - Địa chất - địa hình - Khoa học kỹ thuật - Khí hậu - thủy văn - Chính sách quản lý - Thổ nhƣỡng - sinh vật - Thị trƣờng cung cấp vật tƣ và tiêu thụ sản phẩm Phân hệ sản xuất: - Nguồn lực: quỹ đất, lao động, vốn, vật tƣ (giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật,…), hệ thống thủy nông,… - Hoạt động sản xuất: phƣơng thức sản xuất, trình độ canh tác, phƣơng tiện kỹ thuật,… Sản phẩm kinh tế: Sản phẩm xã hội: Sản phẩm môi trƣờng: - Năng suất - Thỏa mãn nhu cầu vật chất - Ô nhiễm môi trƣờng - Hiệu quả kinh tế - Thỏa mãn nhu cầu giải trí - Cải thiện môi trƣờng Hình 1.