I. Mô hình chính quyền phường không có HĐND Tổng quan và bối cảnh pháp lý
Mô hình chính quyền phường không có Hội đồng nhân dân (HĐND) là một đề xuất cải cách hành chính nhằm tinh gọn bộ máy nhà nước ở cấp cơ sở. Trong hệ thống chính quyền địa phương Việt Nam, cấp phường thuộc đô thị, thường được tổ chức theo mô hình lưỡng viện gồm HĐND và Ủy ban nhân dân (UBND). Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy hoạt động của HĐND phường nhiều khi mang tính hình thức, thiếu hiệu lực thực chất trong giám sát và ra quyết sách. Luận văn thạc sĩ Luật học của Trần Thị Yến (2012, Đại học Quốc gia Hà Nội) đã chỉ rõ: “HĐND phường chưa phát huy đầy đủ vai trò đại diện ý chí, nguyện vọng của nhân dân do quy mô nhỏ, nguồn lực hạn chế và sự chồng chéo chức năng với UBND”. Từ đó, việc thí điểm mô hình chính quyền phường không có HĐND trở thành một hướng đi hợp lý trong cải cách nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Mô hình này không chỉ phù hợp với đặc thù quản lý đô thị mà còn góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở, giảm chi phí vận hành và tăng tính minh bạch. Các cơ sở lý luận và thực tiễn pháp lý từ Hiến pháp, Luật Tổ chức chính quyền địa phương và các nghị quyết của Quốc hội đều tạo điều kiện cho việc thí điểm mô hình này trong điều kiện đảm bảo dân chủ và trách nhiệm giải trình.
1.1. Khái niệm và đặc điểm của mô hình chính quyền phường không có HĐND
Mô hình này loại bỏ cơ quan dân cử HĐND ở cấp phường, giao toàn bộ quyền hành pháp và một phần quyền lập pháp cho UBND phường dưới sự giám sát trực tiếp của HĐND quận và nhân dân. Đặc điểm nổi bật là tinh gọn bộ máy, tập trung quyền lực hành chính, và tăng cường trách nhiệm giải trình của người đứng đầu. Theo Trần Thị Yến (2012), mô hình này phù hợp với đặc điểm đô thị hóa cao, nơi nhu cầu quản lý hành chính vượt trội so với nhu cầu lập pháp cấp phường.
1.2. Căn cứ pháp lý và quá trình hình thành đề xuất
Từ Hiến pháp 1980 đến Hiến pháp 2013, hệ thống chính quyền địa phương luôn được điều chỉnh để phù hợp với yêu cầu phát triển. Nghị quyết số 26/2008/NQ-CP và các văn bản hướng dẫn sau này cho phép thí điểm không tổ chức HĐND ở cấp huyện, quận, phường. Các nghiên cứu của PGS.TS Bùi Xuân Đức và TS. Văn Thị Thu cũng khẳng định tính hợp hiến và khả thi của mô hình này trong bối cảnh cải cách hành chính hiện nay.
II. Thách thức và hạn chế của mô hình chính quyền phường hiện hành
Mô hình chính quyền phường hiện hành với đầy đủ HĐND và UBND bộc lộ nhiều hạn chế trong thực tiễn vận hành. Một trong những vấn đề nổi cộm là sự chồng chéo chức năng giữa hai cơ quan, dẫn đến lãng phí nguồn lực và giảm hiệu quả quản lý. HĐND phường thường chỉ họp 1-2 lần mỗi năm, chủ yếu thông qua nghị quyết do UBND soạn thảo, thiếu khả năng phản biện độc lập. Theo luận văn của Trần Thị Yến (2012), “nhiều đại biểu HĐND phường kiêm nhiệm, không có chuyên môn sâu, dẫn đến chất lượng giám sát yếu kém”. Ngoài ra, quy mô nhỏ của phường (thường dưới 20.000 dân) khiến việc tổ chức một cơ quan dân cử đầy đủ trở nên không cần thiết về mặt kinh tế và hiệu quả. Người dân cũng ít quan tâm đến hoạt động của HĐND phường do thiếu kênh tiếp cận thông tin minh bạch. Điều này làm giảm tính dân chủ thực chất – một nguyên tắc cốt lõi của nhà nước pháp quyền. Các bất cập trong tổ chức bộ máy còn thể hiện qua việc phân công nhiệm vụ không rõ ràng, dẫn đến đùn đẩy trách nhiệm khi xảy ra sự cố quản lý đô thị, trật tự công cộng hay giải quyết khiếu nại. Những thách thức này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới mô hình tổ chức chính quyền cấp phường theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả.
2.1. Sự chồng chéo chức năng giữa HĐND và UBND phường
HĐND phường có chức năng giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng, nhưng trên thực tế, các quyết sách thường do UBND chủ động xây dựng. Sự thiếu độc lập này làm suy giảm vai trò của HĐND, biến cơ quan dân cử thành “cánh tay nối dài” của hành pháp. Đây là mâu thuẫn cấu trúc cần được giải quyết trong cải cách thể chế.
2.2. Hạn chế về năng lực đại biểu và sự tham gia của người dân
Đại biểu HĐND phường đa số là cán bộ kiêm nhiệm, không được đào tạo chuyên sâu về lập pháp hay giám sát. Đồng thời, sự tham gia của người dân vào hoạt động HĐND gần như không có do thiếu cơ chế tiếp cận và phản hồi. Điều này làm xói mòn tính đại diện – một trụ cột của dân chủ địa phương.
III. Phương pháp triển khai mô hình chính quyền phường không có HĐND
Triển khai mô hình chính quyền phường không có HĐND đòi hỏi một lộ trình khoa học, có kiểm soát và dựa trên nguyên tắc dân chủ – pháp quyền – hiệu quả. Trước hết, cần sửa đổi Luật Tổ chức chính quyền địa phương để tạo khung pháp lý cho việc thí điểm. Tiếp theo, UBND phường phải được trao quyền đầy đủ hơn trong quản lý ngân sách, quy hoạch và nhân sự, đồng thời chịu sự giám sát chặt chẽ từ HĐND quận và các tổ chức xã hội. Một phương pháp then chốt là tăng cường cơ chế giải trình và minh bạch thông tin, như công khai nghị quyết, báo cáo tài chính và kế hoạch hoạt động trên cổng thông tin điện tử. Bên cạnh đó, cần xây dựng hệ thống đánh giá hiệu quả hoạt động của UBND phường dựa trên chỉ số hài lòng của người dân và doanh nghiệp. Luận văn của Trần Thị Yến (2012) đề xuất: “Cần tổ chức các hội nghị nhân dân định kỳ để thay thế vai trò giám sát của HĐND, kết hợp với vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể”. Đây là cách tiếp cận dân chủ trực tiếp, phù hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh về “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”. Việc triển khai cũng cần đi kèm đào tạo cán bộ, nâng cao năng lực quản trị đô thị cho chủ tịch phường và đội ngũ công chức.
3.1. Cải cách pháp lý và điều chỉnh thể chế
Cần sửa đổi các điều luật liên quan đến tổ chức HĐND cấp phường, đồng thời ban hành quy chế thí điểm rõ ràng về phạm vi, thời gian và tiêu chí đánh giá. Việc này đảm bảo tính hợp hiến và an toàn pháp lý trong quá trình đổi mới.
3.2. Tăng cường giám sát và minh bạch thông tin
Thay vì HĐND, cơ chế giám sát được chuyển sang HĐND cấp trên, Mặt trận Tổ quốc và người dân qua các kênh số. Công khai minh bạch là chìa khóa để duy trì niềm tin và trách nhiệm giải trình trong mô hình mới.
IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả thí điểm mô hình không có HĐND phường
Mặc dù chưa có thí điểm chính thức ở cấp phường, nhưng kinh nghiệm từ mô hình không tổ chức HĐND huyện, quận tại một số địa phương (như Đà Nẵng, Hà Nội giai đoạn 2009–2016) cho thấy nhiều tín hiệu tích cực. Theo báo cáo của Bộ Nội vụ, các đơn vị thí điểm ghi nhận giảm 15–20% chi thường xuyên, rút ngắn thời gian ra quyết định hành chính, và nâng cao trách nhiệm người đứng đầu. Tuy nhiên, cũng xuất hiện một số rủi ro như thiếu cơ chế phản biện độc lập và nguy cơ lạm quyền nếu không có giám sát hiệu quả. Luận văn của Trần Thị Yến (2012) nhấn mạnh: “Thành công của mô hình phụ thuộc vào việc xây dựng hệ thống kiểm soát quyền lực song song với việc trao quyền”. Ở cấp phường – nơi tiếp xúc trực tiếp với người dân – việc duy trì cơ chế phản hồi nhanh và hội nghị khu dân cư định kỳ là yếu tố then chốt để bù đắp vai trò giám sát của HĐND. Các nghiên cứu của PGS.TS Trương Đắc Linh cũng chỉ ra rằng, tại đô thị lớn, nhu cầu quản lý hành chính vượt trội hơn nhu cầu lập pháp cấp cơ sở, do đó mô hình chính quyền phường không có HĐND là xu thế tất yếu trong cải cách nhà nước hiện đại.
4.1. Bài học từ thí điểm không tổ chức HĐND ở cấp huyện quận
Các địa phương thí điểm cho thấy hiệu quả quản lý tăng, chi phí giảm, nhưng cần đi kèm cơ chế giám sát mạnh từ cấp trên và xã hội dân sự. Đây là kinh nghiệm quý cho việc mở rộng xuống cấp phường.
4.2. Đề xuất chỉ số đánh giá hiệu quả mô hình mới
Các chỉ số như mức độ hài lòng của người dân, tỷ lệ giải quyết khiếu nại, minh bạch ngân sách, và tốc độ xử lý thủ tục hành chính nên được dùng để đo lường thành công của mô hình chính quyền phường không có HĐND.
V. Tương lai và khuyến nghị chính sách cho mô hình chính quyền phường không có HĐND
Tương lai của mô hình chính quyền phường không có HĐND gắn liền với tiến trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và chính quyền đô thị hiện đại. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, nhu cầu quản trị tinh gọn, linh hoạt và lấy người dân làm trung tâm ngày càng cấp thiết. Mô hình này không phải là xóa bỏ dân chủ, mà là chuyển đổi hình thức dân chủ từ gián tiếp sang trực tiếp, từ nghị trường sang hiện trường. Khuyến nghị chính sách bao gồm: (1) Sửa đổi Luật Tổ chức chính quyền địa phương để cho phép thí điểm tại các phường thuộc đô thị loại I trở lên; (2) Xây dựng quy chế giám sát của HĐND quận và Mặt trận Tổ quốc đối với UBND phường; (3) Ứng dụng công nghệ số để tăng tương tác giữa chính quyền và người dân; (4) Đào tạo đội ngũ cán bộ phường theo chuẩn quản trị đô thị hiện đại. Như PGS.TS Bùi Xuân Đức từng nhấn mạnh: “Cải cách tổ chức bộ máy không phải là cắt giảm đơn thuần, mà là tái cấu trúc để phục vụ dân tốt hơn”. Mô hình chính quyền phường không có HĐND chính là một bước đi chiến lược trong hành trình đó.
5.1. Định hướng pháp lý và lộ trình thí điểm
Cần có nghị quyết của Quốc hội cho phép thí điểm trong 3–5 năm tại các thành phố lớn, với đánh giá độc lập định kỳ. Điều này đảm bảo tính thận trọng và khả năng nhân rộng.
5.2. Vai trò của công nghệ và xã hội dân sự
Công nghệ số giúp tăng minh bạch, thúc đẩy tham gia và giám sát từ xa. Xã hội dân sự, đặc biệt là các tổ chức cộng đồng, cần được trao quyền để tham gia phản biện chính sách ở cấp phường.
