Bảo vệ quyền con người bằng chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt theo luật hình sự việt nam trên cơ sở thực tiễn áp dụng tại tỉnh hà giang giai đoạn 2018 2022

Nghiên cứu về bảo vệ quyền con người qua miễn chấp hành hình phạt theo luật hình sự Việt Nam, thực tiễn tại Hà Giang 2018-2022. Luận văn chuyên sâu luật hình sự.

• Tác giả: Trương Huy Huân
• Người hướng dẫn: Gs.tskh Lê Văn Cảm
• Trường học: Trường Đại học Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự
• Đề tài: Bảo vệ quyền con người bằng chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt theo luật hình sự Việt Nam (Trên cơ sở thực tiễn áp dụng tại tỉnh Hà Giang giai đoạn 2018 - 2022)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục bảng
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VIỆC BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON NGƯỜI BẰNG CHẾ ĐỊNH NHỎ VỀ MIỄN CHẤP HÀNH HÌNH PHẠT THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm và các đặc điểm cơ bản của quyền con người
• 1.1.1. Khái niệm quyền con người
• 1.1.2. Các đặc điểm cơ bản của quyền con người
• 1.2. Khái niệm và những đặc điểm cơ bản của việc bảo vệ các quyền con người bằng chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt trong luật hình sự Việt Nam
• 1.2.1. Khái niệm bảo vệ các quyền con người bằng chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt trong luật hình sự Việt Nam
• 1.2.2. Những đặc điểm cơ bản của việc bảo vệ các quyền con người bằng chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt trong luật hình sự Việt Nam
• 1.3. Sự hình thành và phát triển của chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt có liên quan đến việc bảo vệ các quyền con người trong luật hình sự Việt Nam từ sau cách mạng tháng tám năm 1945 đến trước khi pháp điển hóa lần thứ ba (1945 – 2015)
• 1.3.1. Giai đoạn từ sau cách mạng tháng Tám năm 1945 đến trước pháp điển hóa lần thứ nhất - Bộ luật hình sự năm 1985
• 1.3.2. Giai đoạn từ khi có Bộ luật hình sự năm 1985 đến trước pháp điển hóa lần thứ hai - Bộ luật hình sự năm 1999
• 1.3.3. Giai đoạn từ khi có Bộ luật hình sự năm 1999 đến trước pháp điển hóa lần thứ ba – Bộ luật hình sự năm 2015
• 1.4. Kết luận Chương 1
• 2. Chương 2: NỘI DUNG BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI BẰNG CHẾ ĐỊNH NHỎ VỀ MIỄN CHẤP HÀNH HÌNH PHẠT THEO BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM NĂM 2015 VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI TỈNH HÀ GIANG, GIAI ĐOẠN 2018 - 2022
• 2.1. Sự thể hiện nội dung bảo vệ quyền con người bằng chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt theo luật hình sự Việt Nam
• 2.1.1. Khái quát về chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt trong Bộ luật hình sự Việt Nam năm 2015 trong việc bảo vệ quyền con người
• 2.1.2. Những điểm mới và đặc điểm của chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt trong Bộ luật hình sự Việt Nam năm 2015
• 2.2. Bảo vệ quyền con người bằng chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự tại tỉnh Hà Giang, giai đoạn 2018 – 2022
• 2.2.1. Thực trạng bảo vệ quyền con người bằng chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt trong thực tiễn xét xử tại tỉnh Hà Giang giai đoạn 2018 - 2022
• 2.2.2. Một số tồn tại, hạn chế, vướng mắc trong thực tiễn áp dụng miễn chấp hành hình phạt tại tỉnh Hà Giang
• 2.3. Kết luận Chương 2
• 3. Chương 3: ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP TIẾP TỤC HOÀN THIỆN CHẾ ĐỊNH NHỎ VỀ MIỄN CHẤP HÀNH HÌNH PHẠT TRONG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM NHẰM TĂNG CƯỜNG BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON NGƯỜI
• 3.1. Sự cần thiết của việc hoàn thiện chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt trong pháp luật hình sự Việt Nam theo hướng bảo vệ các quyền con người
• 3.1.1. Về phương diện lý luận
• 3.1.2. Về phương diện thực tiễn
• 3.1.3. Về phương diện lập pháp hình sự
• 3.2. Định hướng tiếp tục hoàn thiện chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt trong Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 dưới góc độ bảo vệ quyền con người
• 3.3. Một số kiến nghị giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định về miễn chấp hành hình phạt
• 3.3.1. Làm rõ lý luận về miễn chấp hành hình phạt; tăng cường hơn nữa việc giải thích pháp luật và hướng dẫn cụ thể việc áp dụng các quy định về miễn chấp hành hình phạt
• 3.3.2. Tăng cường công tác tuyên truyền phổ biến, giáo dục pháp luật hình sự và các quy định về miễn chấp hành hình phạt nhằm nâng cao nhận thức trong áp dụng thực tiễn xét xử của Tòa án và cả trong việc bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân
• 3.3.3. Nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, bản lĩnh chính trị, đạo đức và phẩm chất của Thẩm phán, Hội thẩm
• 3.3.4. Giải pháp tăng cường công tác phối hợp giữa các Cơ quan tiến hành tố tụng
• 3.3.5. Giải pháp nhằm tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, tổng kết thực tiễn
• 3.4. Kết luận Chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Miễn Chấp Hành Hình Phạt Góc Nhìn Mới Nhất

Quyền con người và việc bảo đảm các quyền này đang là mối quan tâm hàng đầu của cộng đồng quốc tế và mỗi quốc gia, trong đó có Việt Nam. Việc bảo đảm quyền con người thể hiện quan điểm chung của các Nhà nước hiện đại về xây dựng và phát triển, lấy con người và quyền con người làm trung tâm. Cần chú ý đặc biệt đến những nhóm dễ gặp rủi ro, trong đó có người bị kết án theo luật hình sự. Ở Việt Nam, các quyền con người từ lâu đã được ghi nhận trong cương lĩnh chính trị, đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, và được thể chế hóa trong pháp luật của Nhà nước. Luật Hình Sự Việt Nam thể hiện tính nhân đạo, khoan hồng thông qua các chế định hình sự, nhưng việc tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người còn chưa được quan tâm đúng mức. Hệ thống pháp luật hiện hành vẫn còn chồng chéo và thiếu các văn bản hướng dẫn.

1.1. Khái Niệm Quyền Con Người và Tầm Quan Trọng

Quyền con người là những quyền cơ bản, vốn có của mỗi cá nhân từ khi sinh ra, không phân biệt chủng tộc, giới tính, tôn giáo, hay địa vị xã hội. Các quyền này bao gồm quyền sống, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc, quyền bình đẳng trước pháp luật, và nhiều quyền khác. Việc bảo vệ quyền con người là trách nhiệm của Nhà nước và toàn xã hội, đảm bảo mọi người được hưởng các quyền này một cách đầy đủ và công bằng. Theo GS.TSKH Lê Văn Cảm, việc bảo vệ quyền con người không chỉ là một yêu cầu pháp lý mà còn là một yếu tố quan trọng để xây dựng một xã hội văn minh và phát triển bền vững.

1.2. Chế Định Miễn Chấp Hành Hình Phạt Bản Chất Nhân Đạo

Chế định Miễn Chấp Hành Hình Phạt thể hiện bản chất nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam. Đây là một cơ chế pháp lý cho phép một người đã bị kết án hình sự không phải chịu hình phạt đã tuyên, hoặc được miễn một phần hình phạt. Chế định này được áp dụng trong những trường hợp đặc biệt, khi có những yếu tố khách quan hoặc chủ quan làm cho việc thi hành hình phạt trở nên không còn phù hợp hoặc không còn cần thiết. Các yếu tố này có thể bao gồm tình trạng sức khỏe yếu kém, tuổi già, hoặc sự ăn năn hối cải sâu sắc của người phạm tội. Việc áp dụng chế định này thể hiện sự khoan hồng của Nhà nước đối với những người đã phạm tội, đồng thời tạo điều kiện cho họ tái hòa nhập cộng đồng.

II. Nghiên Cứu Hà Giang 2018 2022 Thực Trạng Vướng Mắc

Nghiên cứu tại Hà Giang giai đoạn 2018-2022 cho thấy thực tiễn áp dụng chế định miễn chấp hành hình phạt còn nhiều bất cập. Số liệu thống kê về các trường hợp được miễn chấp hành hình phạt còn hạn chế, và việc áp dụng pháp luật còn chưa thống nhất. Các Tòa án tại Hà Giang còn gặp khó khăn trong việc xác định các điều kiện để được miễn chấp hành hình phạt, đặc biệt là trong các trường hợp liên quan đến người dân tộc thiểu số hoặc người có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Điều này dẫn đến sự thiếu công bằng và ảnh hưởng đến quyền của người phạm tội. Ngoài ra, công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về chế định này còn chưa được quan tâm đúng mức.

2.1. Thống Kê Số Vụ Miễn Chấp Hành Hình Phạt Tại Hà Giang

Số liệu thống kê cho thấy số vụ áp dụng miễn chấp hành hình phạt theo Điều 62 - Bộ Luật Hình Sự Việt Nam năm 2015 tại Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang giai đoạn 2018 - 2022 còn hạn chế. Điều này có thể do nhiều nguyên nhân, bao gồm nhận thức của người dân về chế định này còn thấp, hoặc do các cơ quan chức năng còn e ngại trong việc áp dụng chế định này. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để tìm hiểu rõ nguyên nhân của tình trạng này, và đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả áp dụng chế định miễn chấp hành hình phạt tại Hà Giang.

2.2. Tồn Tại và Hạn Chế Trong Thực Tiễn Áp Dụng

Thực tiễn áp dụng miễn chấp hành hình phạt tại Hà Giang còn gặp nhiều tồn tại và hạn chế. Một số vấn đề nổi bật bao gồm việc xác định các điều kiện để được miễn chấp hành hình phạt, việc đánh giá mức độ ăn năn hối cải của người phạm tội, và việc đảm bảo sự công bằng trong việc áp dụng chế định này. Bên cạnh đó, còn có sự thiếu thống nhất trong việc áp dụng các quy định của pháp luật liên quan đến miễn chấp hành hình phạt, dẫn đến sự bất bình đẳng giữa các đối tượng khác nhau.

III. Bảo Vệ Quyền Con Người Chế Định Nhỏ Thực Tiễn

Chế định Miễn Chấp Hành Hình Phạt đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự. Chế định này không chỉ thể hiện sự khoan hồng của Nhà nước, mà còn đảm bảo rằng những người phạm tội được đối xử một cách nhân đạo và công bằng. Việc áp dụng chế định này cần phải tuân thủ các nguyên tắc pháp luật, và phải đảm bảo rằng quyền của người phạm tội được tôn trọng và bảo vệ. Theo Điều 62 Bộ Luật Hình Sự Việt Nam, việc miễn chấp hành hình phạt phải dựa trên cơ sở xem xét toàn diện các yếu tố liên quan đến hành vi phạm tội và nhân thân của người phạm tội.

3.1. Các Yếu Tố Cần Xem Xét Khi Miễn Chấp Hành Hình Phạt

Khi xem xét việc miễn chấp hành hình phạt, các cơ quan chức năng cần phải xem xét một loạt các yếu tố, bao gồm tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, nhân thân của người phạm tội, hoàn cảnh gia đình, tình trạng sức khỏe, và mức độ ăn năn hối cải. Việc đánh giá các yếu tố này phải được thực hiện một cách khách quan và toàn diện, đảm bảo rằng quyết định miễn chấp hành hình phạt là phù hợp và công bằng.

3.2. Đảm Bảo Quyền Của Người Phạm Tội Trong Quá Trình Xét Xử

Trong quá trình xét xử và ra quyết định về việc miễn chấp hành hình phạt, quyền của người phạm tội phải được đảm bảo. Người phạm tội có quyền được bào chữa, có quyền được trình bày các chứng cứ và lý lẽ của mình, và có quyền được kháng cáo quyết định của Tòa án. Việc đảm bảo các quyền này là vô cùng quan trọng để đảm bảo sự công bằng và minh bạch trong quá trình xét xử.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Miễn Chấp Hành Hình Phạt Hợp Lý

Để hoàn thiện chế định miễn chấp hành hình phạt và nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người, cần có những giải pháp đồng bộ về mặt lập pháp, hành pháp và tư pháp. Cần sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật để đảm bảo tính rõ ràng, minh bạch và thống nhất. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức của người dân và các cơ quan chức năng. Cần nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ của các cán bộ tư pháp để đảm bảo việc áp dụng pháp luật được chính xác và công bằng. Cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát để phát hiện và xử lý kịp thời các sai phạm.

4.1. Sửa Đổi Bổ Sung Quy Định Pháp Luật Về Miễn Chấp Hành

Các quy định pháp luật về miễn chấp hành hình phạt cần được sửa đổi, bổ sung để đảm bảo tính rõ ràng, minh bạch và thống nhất. Cần quy định cụ thể các điều kiện để được miễn chấp hành hình phạt, các yếu tố cần xem xét, và quy trình thủ tục áp dụng. Cần loại bỏ những quy định còn chồng chéo, mâu thuẫn, hoặc không còn phù hợp với thực tiễn.

4.2. Nâng Cao Nhận Thức Pháp Luật Cho Người Dân và Cán Bộ

Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về miễn chấp hành hình phạt cần được tăng cường để nâng cao nhận thức của người dân và các cơ quan chức năng. Cần tổ chức các buổi tập huấn, hội thảo, và các hoạt động truyền thông khác để giúp người dân hiểu rõ về chế định này, và biết cách bảo vệ quyền lợi của mình. Cần nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ cho các cán bộ tư pháp để đảm bảo việc áp dụng pháp luật được chính xác và công bằng.

V. Chính Sách Hình Sự Nhân Đạo Tương Lai Miễn Chấp Hành

Chế định miễn chấp hành hình phạt có vai trò quan trọng trong chính sách hình sự nhân đạo của Việt Nam. Việc áp dụng chế định này không chỉ thể hiện sự khoan hồng của Nhà nước đối với những người phạm tội, mà còn tạo điều kiện cho họ tái hòa nhập cộng đồng và trở thành những công dân có ích cho xã hội. Để chế định này phát huy hiệu quả hơn nữa, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và cộng đồng trong việc hỗ trợ người phạm tội tái hòa nhập cộng đồng, đồng thời tăng cường công tác phòng ngừa tội phạm, đảm bảo an ninh trật tự xã hội.

5.1. Tạo Điều Kiện Tái Hòa Nhập Cộng Đồng Cho Người Phạm Tội

Việc tạo điều kiện tái hòa nhập cộng đồng cho người phạm tội là một yếu tố quan trọng để đảm bảo hiệu quả của chế định miễn chấp hành hình phạt. Cần có các chương trình hỗ trợ về việc làm, nhà ở, và các dịch vụ xã hội khác để giúp người phạm tội ổn định cuộc sống và tránh tái phạm. Cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và cộng đồng trong việc thực hiện các chương trình này.

5.2. Phòng Ngừa Tái Phạm và Đảm Bảo An Ninh Trật Tự

Bên cạnh việc hỗ trợ người phạm tội tái hòa nhập cộng đồng, cần tăng cường công tác phòng ngừa tái phạm và đảm bảo an ninh trật tự xã hội. Cần có các biện pháp để ngăn chặn những người đã được miễn chấp hành hình phạt tái phạm tội, đồng thời đảm bảo rằng những người này không gây nguy hiểm cho cộng đồng. Cần tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát, và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2018 - 2022, Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang đã thụ lý và giải quyết 19 vụ việc liên quan đến việc xem xét miễn chấp hành hình phạt, thể hiện cam kết mạnh mẽ trong việc bảo đảm quyền con người đối với người chấp hành án. Tuy nhiên, việc áp dụng Điều 62 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) tại địa phương miền núi này còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn do thiếu văn bản hướng dẫn cụ thể và sự phối hợp liên ngành chưa thực sự đồng bộ.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về bảo vệ quyền con người qua chế định tha miễn hình sự, đồng thời đánh giá thực trạng áp dụng quy phạm này tại Tòa án nhân dân hai cấp tỉnh Hà Giang trong khung thời gian 5 năm (2018 - 2022). Luận văn bao quát phạm vi nghiên cứu gồm toàn bộ 7 khoản quy định tại Điều 62 Bộ luật Hình sự năm 2015 và các văn bản tố tụng liên quan.

Ý nghĩa khoa học của đề tài thể hiện ở việc cụ thể hóa quyền được bảo hộ về tính mạng, sức khỏe theo Điều 20 Hiến pháp năm 2013 và các cam kết quốc tế trong Công ước ICCPR 1966. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ vững chắc để nâng cao tỷ lệ giải quyết đúng người, đúng luật đạt 100%, loại trừ hoàn toàn các sai sót chủ quan, đồng thời mở ra cơ hội tái hòa nhập cộng đồng thuận lợi cho người phạm tội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng phép duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, nhìn nhận quyền con người là thực thể thống nhất giữa phương diện tự nhiên vốn có và thuộc tính xã hội cụ thể. Khung lý thuyết kế thừa trực tiếp các luận điểm khoa học của Giáo sư Lê Văn Cảm về hệ thống tư pháp hình sự và bảo vệ quyền con người bằng luật hình sự thực định Việt Nam.

Hệ thống lý thuyết tích hợp các khái niệm cốt lõi:

• Quyền con người trong tư pháp hình sự: Hệ thống các quyền tự nhiên và pháp lý của cá nhân được bảo vệ nghiêm ngặt trong mọi giai đoạn tố tụng.
• Chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt: Biện pháp tha miễn nhân đạo do Tòa án quyết định nhằm không buộc người bị kết án phải chấp hành toàn bộ hoặc phần hình phạt còn lại khi đáp ứng đủ điều kiện luật định.
• Tính nhân đạo của pháp luật hình sự: Chính sách khoan hồng nhằm cải tạo, giáo dục và hỗ trợ tái hòa nhập xã hội thay vì thuần túy trừng trị.
• Hậu quả pháp lý của miễn chấp hành hình phạt: Trạng thái pháp lý xác định người được tha miễn vẫn mang án tích cho đến khi được xóa án tích theo luật định.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn gồm toàn bộ 19 hồ sơ vụ án thi hành Điều 62 Bộ luật Hình sự năm 2015 cùng các báo cáo tổng kết xét xử giai đoạn 2018 - 2022 của Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang. Cỡ mẫu nghiên cứu đạt 19 vụ việc, áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn diện nhằm bao quát 100% các trường hợp phát sinh trong thực tế 5 năm mà không tạo ra sai số chọn mẫu.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp quy phạm để làm sáng tỏ cấu trúc pháp lý qua 3 lần pháp điển hóa (Bộ luật Hình sự các năm 1985, 1999 và 2015). Phương pháp so sánh, đối chiếu giúp làm rõ những bước tiến lập pháp về điều kiện tha miễn. Phương pháp thống kê xã hội học pháp lý được lựa chọn nhằm định lượng chính xác cơ cấu từng diện miễn chấp hành hình phạt, tạo căn cứ thực chứng vững chắc cho toàn bộ timeline nghiên cứu từ năm 2018 đến khi hoàn thành công trình vào năm 2023.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực tiễn 5 năm áp dụng chế định miễn chấp hành hình phạt tại tỉnh Hà Giang ghi nhận các phát hiện then chốt:

Thứ nhất, diện áp dụng đặc xá và đại xá chiếm tỷ trọng áp đảo. Trong tổng số 19 vụ việc được xem xét, có 12 trường hợp được giải quyết theo khoản 1 Điều 62 Bộ luật Hình sự năm 2015, chiếm tỷ lệ 63,16%. Riêng năm 2021 ghi nhận 8 trường hợp đặc xá, chiếm 80% tổng số vụ của năm này.

Thứ hai, việc áp dụng đối với nhóm người mắc bệnh hiểm nghèo và hoàn cảnh đặc biệt khó khăn còn rất khiêm tốn. Toàn tỉnh chỉ ghi nhận 3 trường hợp thuộc khoản 2 và khoản 4 Điều 62 trong suốt 5 năm, chiếm tỷ lệ 15,79%. Điển hình là Quyết định số 19/2019/QĐ-TA ngày 23/8/2019 miễn 1 năm 11 tháng 22 ngày tù cho người mắc bệnh lao màng não nặng, và Quyết định số 21/2018/QĐ-TA ngày 4/12/2018 miễn 6 tháng 1 ngày tù cho người bị xơ gan cổ chướng giai đoạn cuối.

Thứ ba, sự tác động của chính sách chuyển tiếp hình sự có lợi cho người phạm tội chiếm 15,79% (3 vụ việc năm 2022) theo Nghị quyết số 32/1999/QH10 và Nghị quyết số 33/2009/QH12. Tiêu biểu là Quyết định số 2290/2022/QĐ-TA miễn hình phạt tù còn lại cho hành vi trộm cắp và vận chuyển tiền tệ không còn cấu thành tội phạm theo luật mới.

Thứ tư, hoàn toàn không có trường hợp nào được áp dụng miễn chấp hành hình phạt tiền theo khoản 5 Điều 62 trong suốt cả giai đoạn 2018 - 2022, chiếm tỷ lệ 0%.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch lớn giữa các diện tha miễn bắt nguồn từ việc thiếu các tiêu chuẩn định lượng trong các văn bản hướng dẫn như Nghị quyết số 01/2007/NQ-HĐTP hay Thông tư liên tịch số 09/2012/TTLT. Khái niệm "hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn kéo dài" hoặc "không còn nguy hiểm cho xã hội" vẫn phụ thuộc nhiều vào đánh giá chủ quan của cơ quan tiến hành tố tụng.

Về mặt trực quan hóa, toàn bộ dữ liệu thực chứng nêu trên có thể được thể hiện hiệu quả qua biểu đồ cột phản ánh diễn biến thụ lý qua các năm (đạt đỉnh 10 vụ vào năm 2021 và chạm đáy 0 vụ vào năm 2020), kết hợp biểu đồ tròn phân chia tỷ trọng 4 nhóm căn cứ pháp lý. Việc Tòa án địa phương kiên quyết áp dụng miễn chấp hành hình phạt cho các bị án mắc bệnh hiểm nghèo thể hiện giá trị nhân văn sâu sắc, bảo vệ quyền sống và quyền được chăm sóc y tế của con người theo tinh thần cải cách tư pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện chế định và nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người, tác giả đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, ban hành Nghị quyết mới của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao trong giai đoạn 2024 - 2025 để giải thích chi tiết các tình tiết định tính tại Điều 62 Bộ luật Hình sự năm 2015. Mục tiêu là chuẩn hóa 100% các tiêu chí xác định "lập công lớn", "mắc bệnh hiểm nghèo" và "hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn", tạo cơ sở pháp lý đồng nhất cho các địa phương.

Thứ hai, chuẩn hóa quy chế phối hợp liên ngành giữa Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân và Cơ quan thi hành án hình sự Công an tỉnh Hà Giang. Quy trình mới cần rút ngắn tối thiểu 30% thời gian thẩm định, lập hồ sơ đề nghị tha miễn cho người mắc bệnh nan y, áp dụng định kỳ xét duyệt hàng quý bắt đầu từ năm 2024.

Thứ ba, nâng cao năng lực chuyên môn và nhận thức nhân quyền cho 100% đội ngũ Thẩm phán, Kiểm sát viên và Cán bộ thi hành án thông qua việc tổ chức tối thiểu 2 đợt tập huấn chuyên sâu mỗi năm về kỹ năng đánh giá chứng cứ giám định y khoa và xác minh điều kiện kinh tế gia đình của phạm nhân.

Thứ tư, đẩy mạnh công tác phổ biến, giáo dục pháp luật hình sự tại 100% các huyện vùng sâu, vùng cao thuộc tỉnh Hà Giang trong giai đoạn 2024 - 2026. Sở Tư pháp chủ trì phối hợp với Tòa án địa phương biên soạn tài liệu truyền thông song ngữ nhằm nâng cao hiểu biết pháp luật của đồng bào dân tộc thiểu số về quyền được hưởng chính sách tha miễn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chủ chốt:

Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Hội thẩm nhân dân: Tài liệu hỗ trợ nắm bắt phương pháp luận đánh giá hồ sơ bệnh án, xác minh căn cứ lập công và quy chuẩn áp dụng chính xác 7 khoản của Điều 62 Bộ luật Hình sự năm 2015 khi ban hành quyết định thi hành án.

Kiểm sát viên và Cán bộ kiểm sát thi hành án: Cẩm nang chuyên môn giúp nâng cao kỹ năng kiểm sát các quyết định tha miễn, chủ động lập văn bản kiến nghị hoặc đề nghị miễn chấp hành hình phạt đúng thẩm quyền và thời hạn quy định.

Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Nguồn dữ liệu thực tiễn hữu ích để xây dựng phương án trợ giúp, hướng dẫn thân nhân người bị kết án chuẩn bị đầy đủ hồ sơ xin miễn phần hình phạt tù còn lại hoặc miễn hình phạt tiền theo quy định pháp luật.

Giảng viên, học viên cao học và sinh viên luật học: Nguồn tư liệu tham khảo giá trị với hệ thống 19 vụ án thực tế tại địa bàn đặc thù, phục vụ nghiên cứu chuyên sâu về quyền con người và chính sách hình sự Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Chế định miễn chấp hành hình phạt bảo vệ những quyền cơ bản nào của người bị kết án? Chế định này bảo vệ trực tiếp quyền tự do thân thể, quyền được chăm sóc y tế và quyền sống của người bị kết án theo Điều 20 Hiến pháp năm 2013. Điển hình tại Hà Giang, người mắc bệnh lao màng não nặng đã được miễn chấp hành hơn 23 tháng tù để điều trị y tế ngoài xã hội.

Điều kiện để người bị kết án phạt tù trên 03 năm được miễn toàn bộ hình phạt là gì? Theo khoản 3 Điều 62 Bộ luật Hình sự năm 2015, người bị kết án phạt tù trên 03 năm chưa chấp hành hình phạt phải đồng thời đáp ứng hai điều kiện luật định: đã lập công lớn hoặc mắc bệnh hiểm nghèo, đồng thời được Tòa án xác định không còn nguy hiểm cho xã hội.

Cơ quan nào có thẩm quyền đề nghị và ra quyết định miễn chấp hành hình phạt? Tòa án nhân dân cấp tỉnh hoặc cấp huyện là cơ quan duy nhất có thẩm quyền ra quyết định miễn chấp hành hình phạt. Thủ tục này được tiến hành dựa trên văn bản đề nghị chính thức của Viện trưởng Viện kiểm sát cùng cấp hoặc Cơ quan thi hành án hình sự có thẩm quyền.

Người được Tòa án quyết định miễn chấp hành hình phạt có được coi là hết án tích không? Miễn chấp hành hình phạt chỉ tha miễn việc thi hành chế tài chứ không loại trừ trách nhiệm hình sự. Do đó, người được tha miễn vẫn mang án tích và chỉ được công nhận xóa án tích khi đáp ứng đủ thời gian thử thách và điều kiện quy định từ Điều 69 đến Điều 73 Bộ luật Hình sự năm 2015.

Tại sao số lượng vụ việc miễn chấp hành hình phạt tại Hà Giang trong 5 năm chỉ đạt 19 trường hợp? Số lượng 19 vụ việc giai đoạn 2018 - 2022 phản ánh thực tế các tiêu chí về hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn còn thiếu hướng dẫn cụ thể. Đồng thời, nhận thức pháp luật của người dân vùng cao còn hạn chế khiến việc chủ động lập hồ sơ đề nghị chưa đạt hiệu quả cao.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện lý luận về bảo vệ quyền con người qua chế định miễn chấp hành hình phạt qua 3 lần pháp điển hóa luật hình sự Việt Nam.
• Đánh giá thực chứng 19 vụ việc tại Hà Giang giai đoạn 2018 - 2022, chỉ ra 63,16% trường hợp được giải quyết thuộc diện đặc xá, đại xá.
• Khẳng định bản chất nhân đạo của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền sống và quyền chăm sóc sức khỏe cho người mắc bệnh hiểm nghèo trong quá trình thi hành án.
• Thiết lập định hướng hoàn thiện khung pháp lý và chuẩn hóa các tiêu chí định lượng trong hướng dẫn thi hành Điều 62 Bộ luật Hình sự năm 2015.
• Đề xuất 4 giải pháp đồng bộ về lập pháp, phối hợp liên ngành và nâng cao năng lực cán bộ tư pháp trong giai đoạn 2024 - 2030.

Để hiện thực hóa các định hướng cải cách tư pháp đến năm 2030, các cơ quan lập pháp và cơ quan tiến hành tố tụng cần nhanh chóng thể chế hóa các giải pháp được đề xuất trong luận văn, góp phần xây dựng nền tư pháp văn minh, bảo vệ trọn vẹn quyền con người và quyền công dân tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về việc bảo vệ các quyền con người bằng chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt theo luật hình sự Việt Nam. Chương 2: Nội dung bảo vệ quyền con người bằng chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt theo Bộ luật hình sự Việt Nam năm 2015 và thực tiễn áp dụng tại tỉnh Hà Giang, giai đoạn 2018 - 2022. Chương 3: Định hướng, giải pháp tiếp tục hoàn thiện chế định nhỏ về miễn chấp hành hình phạt trong pháp luật hình sự Việt Nam nhằm tăng cường bảo vệ các quyền con người. 11 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VIỆC BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON NGƢỜI BẰNG CHẾ ĐỊNH NHỎ VỀ MIỄN CHẤP HÀNH HÌNH PHẠT THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1.

Khái niệm và các đặc điểm cơ bản của quyền con ngƣời 1. Khái niệm quyền con người Về quyền con người, trong số các quan niệm, có hai quan niệm chủ yếu và khác nhau trong lịch sử nhân loại phải kể đến đó là [42, tr.39- 41]: Mỗi con người là một thực thể tự nhiên, vì thế, quyền con người cũng là quyền tự nhiên, là quyền bẩm sinh và là quyền vốn có. Đây là quan niệm thứ nhất. Trong khi đó, quan niệm thứ hai cho rằng con người là thực thể xã hội, vì thế nó cũng mang tính xã hội, và nó phải phụ thuộc vào chế độ kinh tế, chính trị và xã hội.

Như vậy, theo quan niệm thứ nhất, các quyền này gắn với cá nhân, được khẳng định và ghi nhận ngay từ khi sinh ra và không phụ thuộc vào luật pháp. Quan niệm này làm nổi bật lên giá trị nhân đạo đó là bảo vệ con người trước quyền lực. Đây là biểu hiện tích cực trong nhận thức về quyền con người. Tuy nhiên, điểm hạn chế đó là quyền con người được tuyệt đối hóa, quyền cá nhân được đề cao trong mối quan hệ với cộng đồng xã hội.

Do vậy coi quyền con người là tự nhiên sẽ là phiến diện, là chưa đầy đủ. Trong khi đó, quan niệm thứ hai thể hiện mặt tích cực ở chỗ coi quyền con người có tính lịch sử. Quan niệm này đặt con người trong tổng hòa các mối quan hệ xã hội. Tuy nhiên, quan niệm này lại phủ nhận hoàn toàn quyền tự nhiên của con người.

Coi quyền con người hoàn toàn phụ thuộc và do Nhà nước định đoạt, đó là mặt tiêu cực của quan điểm này. Quan niệm biện chứng của Học thuyết Mác - Lênin đã khẳng định con 12 người vừa là sản phẩm tự nhiên, vừa là sản phẩm của xã hội đã khắc phục được tính phiến diện trong nhận thức về con người và quyền con người ở các quan niệm nêu trên. Về bản chất, quyền con người bao hàm cả hai mặt tự nhiên và xã hội bởi lẽ mặt xã hội có trong cái tự nhiên, mặt tự nhiên có trong cái xã hội của con người. Vì thế, cho phép, ngay từ khi sinh ra, vì lý do đơn giản là con người - tất cả thành viên của cộng đồng nhân loại, không phân biệt giới tính, chủng tộc, tôn giáo, địa vị xã hội.

Đây là nội dung quan trọng của quyền con người. “Nhân quyền” chính là “quyền con người” [65, tr. Định nghĩa này được Liên hợp quốc (đặc biệt là Văn phòng Cao ủy về quyền con người (Office of High Commissioner for Human Rights - OHCHR) phát triển với những nội dung gồm [81, tr.1]: đảm bảo pháp lý toàn cầu (Universal legal guarantees), nhằm bảo vệ các cá nhân/các nhóm chống lại những Actions (hành động) hoặc Omissons (sự bỏ mặc) làm tổn hại đến nhân phẩm, những Entitlements (được phép) và Fundamental freedoms (tự do cơ bản) của con người. Tuyên ngôn 1948 về nhân quyền, Liên hợp quốc đã khẳng định, tại mục Lời nói đầu, bảo vệ các quyền con người phải bằng pháp luật là điều cốt yếu [59, tr.

Hiến chương Liên hợp quốc tiếp tục khẳng định giá trị quyền con người với nội dung về quyền bình đẳng, cho mọi thành viên trong gia đình, nhân loại, không ai có thể xâm phạm. Và chúng được thực hiện trên cơ sở không phân biệt chủng tộc, tôn giáo, ngôn ngữ hay giới tính. Có thể thấy rằng, Tuyên ngôn 1948 về quyền con người là Văn kiện pháp lý quốc tế quan trọng. Văn kiện này đã xác lập các tiêu chuẩn quốc tế cho việc thúc đẩy và bảo vệ quyền con người trên toàn thế giới và tại Việt Nam.

Trên cơ sở thừa nhận đó, việc cam kết đảm bảo thực hiện quyền con người tại quốc gia mình được các quốc gia cam kết triển khai thực hiện. 13 Ở nước ta, các quan điểm, định hướng về quyền con người, quyền công dân được Đảng ta đúc rút từ lịch sử, tổng kết từ truyền thống văn hóa và dân tộc. Những quan điểm đó được xây dựng trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, được vun đắp bởi tư tưởng Hồ Chí Minh. Những nhận thức chung của cộng đồng quốc tế, thực tiễn và những yêu cầu đặt ra trong xây dựng Nhà nước pháp quyền, hội nhập quốc tế, đề cao quyền làm chủ của nhân dân được thể hiện trong Văn kiện Đại hội XIII của Đảng.

Văn kiện này tiếp tục được khẳng định với nhiều điểm mới, phù hợp với bối cảnh mới của tình hình trong nước và quốc tế. Trên cơ sở vận dụng, phát triển sáng tạo Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, Đại hội XIII của Đảng nhất quán quan điểm, định hướng tiếp cận vấn đề quyền con người gắn với quyền dân tộc tự quyết đã được thể hiện trong các Văn kiện qua các kỳ Đại hội của Đảng trước đây, đặc biệt là trong Chỉ thị số 44-CT/TW ngày 20/7/2010 của Ban Bí thư về công tác nhân quyền, bao gồm: (i) Mục tiêu hướng tới là bảo đảm ngày càng tốt hơn các quyền cơ bản của nhân dân. (ii) quyền con người là quyền nằm trong phạm vi chủ quyền quốc gia, và gắn với quyền dân tộc cơ bản. (iii) mục tiêu, bản chất, động lực của chế độ xã hội chủ nghĩa chính là quyền con người; (iv) vì quyền con người mà chúng ta chủ động, tích cực hợp tác đồng thời sẵn sàng đối thoại, đồng thời chúng ta kiên quyết đấu tranh trong quan hệ quốc tế [1, tr.4] “Chiến lược tư pháp, cải cách tư pháp” gắn với “Chiến lược xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam đến năm 2030, đinh hướng đến năm 2045”, cụ thể trong việc “Tiếp tục đổi mới tổ chức, nâng cao chất lượng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động và uy tín của Tòa án nhân dân, Viện kiêm sát nhân dân, Cơ quan điều tra, Cơ quan thi hành án và các cơ quan, tổ chức tham gia vào quá trình tố tụng tư pháp; giải quyết kịp thời, đúng pháp luật các loại tranh chấp, khiếu kiện theo luật định; phòng ngừa 14 và đấu tranh có hiệu quả với hoạt động của tội phạm và các hành vi vi phạm pháp luật” theo tinh thần của Đại hội Đảng XIII đã được nghiên cứu, ban hành [29, tr.

177-178] Trên cơ sở đó, các văn bản pháp luật về bảo vệ quyền con người Việt Nam tiếp tục được hoàn thiện từng bước, song song với đó là “chăm lo cho con người, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mọi người” [29, tr. Đặc biệt, cùng với các quy định của Hiến pháp Việt Nam năm 2013, vấn đề tôn trọng, bảo vệ quyền con người ngày càng được khẳng định, thay vì lồng ghép các nội dung về quyền con người vào quyền công dân như các bản Hiến pháp trước đây. Chương II quy định rõ về “Quyền con người, Quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân” được thiết kế riêng trong Hiến pháp Việt Nam 2013, đã thể hiện sự quan tâm đối với vấn đề quan trọng này của Đảng, Nhà nước ta. Quyền con người là một phạm trù lịch sử - cụ thể nên nó luôn đi cùng với sự phát triển của nhân loại, đặc biệt trong những năm gần đây vấn đề bảo vệ quyền con người luôn là vấn đề nóng được cả thế giới quan tâm.

Nhiều nhà khoa học trong nước như: GS.TSKH Lê Văn Cảm, GS.TS Trần Ngọc Đường, PGS.TS Nguyễn Văn Động, TS. Trần Quang Tiệp, PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí có những quan điểm về bảo vệ quyền con người như sau: Khái niệm quyền con người: Là một phạm trù lịch sử - cụ thể là giá trị xã hội cao quý nhất được thừa nhận chung của nền văn minh nhân loại và là đặc trưng tự nhiên vốn có cần được tôn trọng và không thể bị tước đoạt của bất kỳ cá nhân con người nào sinh ra trên trái đất, đồng thời phải được bảo vệ bằng pháp luật bởi các quốc gia - Thành viên Liên hợp quốc, cũng như bởi cộng đồng quốc tế [20, tr.TSKH Lê Văn Cảm.TS Trần Ngọc Đường tiếp cận quan niệm nhân quyền trên cơ sở: 15 Khẳng định cơ sở tự nhiên và giá trị nhân loại của quyền con người, đồng thời cũng thừa nhận thuộc tính xã hội - chính trị và lịch sử cụ thể của quyền con người thuộc một quốc gia, một dân tộc [33, tr. Trong khi đó, một số quan điểm về quyền con người được đưa ra bởi PGS.TS Nguyễn Văn Động [32, tr.52-53] bao gồm nhu sau: được thừa nhận chung bởi toàn thế giới, gắn bó chặt chẽ với sự tồn tại và phát triển của mỗi cá nhân, mỗi quốc gia, mỗi dân tộc và cả cộng đồng quốc tế; tạo thành một hệ thống thống nhất, tác động lẫn nhau, phụ thuộc vào nhau. “Quyền con người” do TS.

Trần Quang Tiệp định nghĩa là “những đặc lợi vốn có tự nhiên mà chỉ con người mới được huởng trong những điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội nhất định” [49, tr. Trong khi đó, quyền con người theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí thì quyền con người nói chung và trong lĩnh vực tư pháp hình sự nói riêng được ghi nhận trong các văn bản pháp luật, là tiền đề để quyền con người được bảo đảm thực thi trong đời sống. Các quy định của luật hình sự, tố tụng hình sự, thi hành án hình sự đó cho phép Nhà nước trao cho con người những phương tiện cần thiết để bảo vệ các quyền của mình và những cách thức nhằm thiết lập các cơ chế để giải quyết, đảm bảo các quyền của các chủ thể [23, tr. Như vậy, vấn đề trung tâm đã và đang được quan tâm đó là bảo vệ các quyền con người.

Điều này có ý nghĩa thời đại vì tính lịch sử, tính thời sự quốc tế. Điều này còn có ý nghĩa hơn bởi đó là các mục tiêu cơ bản trong cuộc đấu tranh của các dân tộc và là mối quan tâm thường xuyên của nhân loại tiến bộ, trên toàn trái đất [18, tr.