Mạng Lưới Chợ Ở Nam Trung Bộ Thời Nguyễn (Giai Đoạn 1802 - 1884)

Nghiên cứu về mạng lưới chợ Nam Trung Bộ thời Nguyễn (1802-1884) là một lĩnh vực quan trọng, góp… 195 trang · Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam · 2019.

• Tác giả: Đinh Thị Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đức Nhuệ
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Mạng Lưới Chợ Ở Nam Trung Bộ Thời Nguyễn (1802-1884)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
• 0.6. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án
• 0.7. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu liên quan đến chợ
• 1.2. Nghiên cứu của các học giả trong nước
• 1.3. Nghiên cứu của học giả nước ngoài
• 1.4. Các nghiên cứu về chợ
• 1.5. Các nghiên cứu về chợ trên cả nước
• 1.6. Các nghiên cứu về chợ ở Nam Trung Bộ. Những nội dung luận án kế thừa
• 1.7. Những nội dung luận án cần giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA MẠNG LƯỚI CHỢ Ở NAM TRUNG BỘ
• 2.1. Những yếu tố tác động đến sự hình thành và phát triển mạng lưới chợ
• 2.2. Điều kiện tự nhiên
• 2.3. Tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa-xã hội và truyền thống của cộng đồng cư dân
• 2.4. Chính sách thương nghiệp của triều Nguyễn
• 2.5. Sự hình thành và phát triển của các đô thị, thị tứ
• 2.6. Mạng lưới giao thông thủy, bộ
• 2.7. Mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ trước thế kỉ XIX
• 2.8. Mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ thời Nguyễn (giai đoạn 1802-1884)
• 2.9. Mạng lưới phân bố chợ
• 2.10. Mạng lưới kết nối thương mại nội vùng và liên vùng
• 2.11. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: HOẠT ĐỘNG TRAO ĐỔI, BUÔN BÁN Ở CHỢ NAM TRUNG BỘ
• 3.1. Nguồn hàng hóa cung ứng cho các chợ
• 3.2. Các mặt hàng nông sản
• 3.3. Các mặt hàng thủ công nghiệp
• 3.4. Các mặt hàng lâm, thổ, hải sản
• 3.5. Các mặt hàng từ nước ngoài mang đến
• 3.6. Phương thức trao đổi, mua bán
• 3.7. Cách thức đo lường và giá cả
• 3.8. Lệ thuế chợ
• 3.9. Lệ họp chợ
• 3.10. Thành phần buôn bán ở chợ
• 3.11. Tổ chức quản lí chợ
• 3.12. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA MẠNG LƯỚI CHỢ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ, VĂN HÓA-XÃ HỘI Ở NAM TRUNG BỘ
• 4.1. Đặc điểm của mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ
• 4.2. Đường thủy giữ vai trò quan trọng trong lưu thông hàng hóa ở chợ
• 4.3. Các chợ đầu mối thường gắn liền với phố chợ và chợ “vệ tinh”
• 4.4. Cơ cấu mặt hàng phong phú, đa dạng, từ sản phẩm địa phương cho đến hàng hóa của nước ngoài
• 4.5. Lực lượng thương nhân chuyên nghiệp, nhất là thương nhân người Hoa có vai trò quan trọng trong hoạt động của mạng lưới chợ
• 4.6. Hoạt động của mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ đã vượt ra khỏi phạm vi làng xã
• 4.7. Vai trò của mạng lưới chợ đối với sự phát triển kinh tế, văn hóa-xã hội Nam Trung Bộ. Hoạt động của mạng lưới chợ góp phần thúc đẩy kinh tế phát triển
• 4.8. Hoạt động của mạng lưới chợ góp phần thúc đẩy sự giao lưu và phát triển văn hóa-xã hội
• 4.9. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BẢNG, SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mạng Lưới Chợ Nam Trung Bộ Thời Nguyễn

Nghiên cứu về mạng lưới chợ Nam Trung Bộ thời Nguyễn (1802-1884) là một lĩnh vực quan trọng, góp phần làm sáng tỏ bức tranh kinh tế - xã hội của khu vực trong giai đoạn lịch sử đặc biệt này. Chợ không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là trung tâm văn hóa, xã hội, phản ánh đời sống và phong tục tập quán của người dân. Việc tìm hiểu về sự hình thành, phát triển và hoạt động của chợ truyền thống Việt Nam ở Nam Trung Bộ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử chợ thời Nguyễn, cũng như vai trò của nó trong sự phát triển kinh tế địa phương. Nghiên cứu này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi văn hóa chợ truyền thống đang dần bị mai một và cần được bảo tồn, phát huy. Theo Quyết định số 6481/QĐ-BCT của Bộ Công thương, việc phát triển mạng lưới chợ cần đảm bảo duy trì và phát huy các yếu tố truyền thống đặc trưng.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu lịch sử chợ Nam Trung Bộ

Nghiên cứu lịch sử chợ thời Nguyễn ở Nam Trung Bộ có ý nghĩa to lớn trong việc tái hiện bức tranh kinh tế - xã hội của khu vực. Chợ là nơi diễn ra các hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa, dịch vụ, đồng thời là nơi giao lưu văn hóa, trao đổi thông tin. Sự phát triển của chợ phản ánh sự phát triển của các ngành nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp địa phương. Việc tìm hiểu về mạng lưới chợ Nam Trung Bộ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự hình thành và phát triển của nền kinh tế hàng hóa ở khu vực này. Nghiên cứu này cũng góp phần vào việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của chợ Việt Nam.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu mạng lưới chợ

Nghiên cứu này tập trung vào mạng lưới chợ Nam Trung Bộ trong giai đoạn 1802-1884, bao gồm các tỉnh Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận. Mục tiêu chính là tái hiện diện mạo và hoạt động của các chợ tiêu biểu trong vùng, làm rõ hoạt động trao đổi, buôn bán hàng hóa, giá cả, lệ thuế, cách thức đo lường, thành phần buôn bán ở chợ. Nghiên cứu cũng nhằm chỉ ra những đặc điểm và khẳng định vai trò của mạng lưới chợ đối với sự phát triển kinh tế, văn hóa - xã hội ở Nam Trung Bộ thời Nguyễn. Phạm vi nghiên cứu bao gồm cả các chợ ở vùng trung du, miền núi và vùng đồng bằng, ven biển, cửa sông.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Lịch Sử Chợ Thời Nguyễn Cách Vượt Qua

Việc nghiên cứu lịch sử chợ thời Nguyễn ở Nam Trung Bộ đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là sự khan hiếm và phân tán của nguồn tư liệu. Tư liệu về kinh tế thương nghiệp nông thôn, về làng xã, về chợ hay hoạt động kinh tế ở các địa phương thường rời rạc và ít ỏi. Để vượt qua những thách thức này, cần khai thác và tổng hợp tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm các bộ sách do Quốc Sử quán triều Nguyễn biên soạn, tư liệu của phương Tây và tư liệu điền dã ở địa phương. Việc tiếp cận và phân tích các nguồn tư liệu này đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và khả năng tổng hợp, phân tích thông tin.

2.1. Khó khăn trong việc tìm kiếm tư liệu về chợ Nam Trung Bộ

Một trong những khó khăn lớn nhất trong nghiên cứu lịch sử chợ thời Nguyễn là sự khan hiếm của nguồn tư liệu. Tư liệu về kinh tế thương nghiệp nông thôn, về làng xã, về chợ hay hoạt động kinh tế ở các địa phương thường rời rạc và ít ỏi. Đặc biệt, trong phạm vi khu vực Nam Trung Bộ, nguồn tư liệu lại càng khan hiếm hơn. Điều này đòi hỏi nhà nghiên cứu phải nỗ lực tìm kiếm và khai thác từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm cả các nguồn tư liệu chính thống và các nguồn tư liệu phi chính thống.

2.2. Giải pháp khai thác và sử dụng hiệu quả nguồn tư liệu

Để vượt qua những khó khăn về nguồn tư liệu, cần khai thác và tổng hợp tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau. Trong đó, cần ưu tiên khai thác và sử dụng tối đa nguồn tư liệu gốc đương thời được biên soạn từ cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX trở về trước, chủ yếu là các bộ sách do Quốc Sử quán triều Nguyễn và Nội các triều Nguyễn biên soạn. Ngoài ra, cần khai thác và sử dụng tư liệu của phương Tây và tư liệu điền dã ở địa phương. Việc phân tích và so sánh các nguồn tư liệu khác nhau giúp nhà nghiên cứu có được cái nhìn toàn diện và chính xác hơn về mạng lưới chợ Nam Trung Bộ.

III. Cách Mạng Lưới Chợ Nam Trung Bộ Hình Thành và Phát Triển

Sự hình thành và phát triển của mạng lưới chợ Nam Trung Bộ chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm điều kiện tự nhiên, tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội và truyền thống của cộng đồng cư dân. Chính sách thương nghiệp của triều Nguyễn và sự hình thành, phát triển của các đô thị, thị tứ cũng đóng vai trò quan trọng. Bên cạnh đó, mạng lưới giao thông thủy, bộ cũng là yếu tố then chốt, tạo điều kiện thuận lợi cho việc lưu thông hàng hóa và kết nối các chợ trong vùng. Việc hiểu rõ các yếu tố này giúp chúng ta lý giải được sự phát triển của thương mại Nam Trung Bộ thời Nguyễn.

3.1. Yếu tố tự nhiên và xã hội tác động đến mạng lưới chợ

Điều kiện tự nhiên, bao gồm địa hình, khí hậu, tài nguyên thiên nhiên, có ảnh hưởng lớn đến sự hình thành và phát triển của mạng lưới chợ Nam Trung Bộ. Tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội và truyền thống của cộng đồng cư dân cũng đóng vai trò quan trọng. Ví dụ, các vùng ven biển có lợi thế về khai thác hải sản, trong khi các vùng trung du, miền núi có thế mạnh về lâm sản và thổ sản. Sự phân bố dân cư và trình độ phát triển kinh tế cũng ảnh hưởng đến quy mô và hoạt động của các chợ.

3.2. Vai trò của chính sách thương nghiệp và giao thông thủy bộ

Chính sách thương nghiệp của triều Nguyễn có tác động trực tiếp đến sự phát triển của mạng lưới chợ Nam Trung Bộ. Các chính sách khuyến khích thương mại, giảm thuế, tạo điều kiện thuận lợi cho việc buôn bán có thể thúc đẩy sự phát triển của chợ. Ngược lại, các chính sách hạn chế thương mại có thể kìm hãm sự phát triển của chợ. Mạng lưới giao thông thủy, bộ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối các chợ và tạo điều kiện thuận lợi cho việc lưu thông hàng hóa. Theo Hoàng Việt nhất thống dư địa chí, hệ thống giao thông đường bộ và đường thủy của cả nước vào đầu thế kỉ XIX được ghi chép cụ thể, đặc biệt là các trạm dịch, hành cung, cầu cống, bến đò, sông rạch, chợ búa, cửa biển.

3.3. Sự hình thành và phát triển của các đô thị thị tứ

Sự hình thành và phát triển của các đô thị, thị tứ có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của mạng lưới chợ Nam Trung Bộ. Các đô thị, thị tứ thường là trung tâm kinh tế, văn hóa, xã hội, nơi tập trung đông dân cư và có nhu cầu trao đổi hàng hóa lớn. Các chợ ở đô thị, thị tứ thường có quy mô lớn hơn và hoạt động sôi động hơn so với các chợ ở nông thôn. Sự phát triển của các đô thị, thị tứ cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc mở rộng mạng lưới kết nối thương mại nội vùng và liên vùng.

IV. Hoạt Động Trao Đổi Buôn Bán Tại Chợ Nam Trung Bộ Phân Tích

Hoạt động trao đổi, buôn bán tại chợ Nam Trung Bộ rất đa dạng và phong phú, phản ánh đặc điểm kinh tế của vùng. Nguồn hàng hóa cung ứng cho các chợ bao gồm các mặt hàng nông sản, thủ công nghiệp, lâm, thổ, hải sản và hàng hóa từ nước ngoài. Phương thức trao đổi, mua bán cũng rất đa dạng, từ trao đổi trực tiếp đến mua bán bằng tiền tệ. Lệ thuế chợ và lệ họp chợ cũng có ảnh hưởng đến hoạt động của chợ. Thành phần buôn bán ở chợ bao gồm cả thương nhân địa phương và thương nhân từ các vùng khác, thậm chí là thương nhân nước ngoài. Tổ chức quản lý chợ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự và đảm bảo hoạt động của chợ.

4.1. Nguồn hàng hóa cung ứng cho các chợ ở Nam Trung Bộ

Các chợ ở Nam Trung Bộ được cung ứng bởi nhiều nguồn hàng hóa khác nhau. Các mặt hàng nông sản như lúa gạo, rau củ, trái cây là những mặt hàng thiết yếu. Các mặt hàng thủ công nghiệp như gốm sứ, dệt may, mộc mỹ nghệ cũng được trao đổi phổ biến. Các mặt hàng lâm, thổ, hải sản như gỗ, quế, trầm hương, cá, tôm, mực cũng là những mặt hàng quan trọng. Ngoài ra, các chợ còn có các mặt hàng từ nước ngoài mang đến, như vải vóc, đồ sứ, đồ kim khí.

4.2. Phương thức trao đổi mua bán và các quy định về thuế

Phương thức trao đổi, mua bán tại chợ Nam Trung Bộ rất đa dạng. Trao đổi trực tiếp (hàng đổi hàng) vẫn còn phổ biến, đặc biệt ở các vùng nông thôn. Mua bán bằng tiền tệ ngày càng trở nên phổ biến hơn, đặc biệt ở các đô thị, thị tứ. Lệ thuế chợ và lệ họp chợ cũng có ảnh hưởng đến hoạt động của chợ. Theo Đại Nam nhất thống chí, phố chợ phần nhiều gọi theo tên của các thôn xã, và nếu chợ nào có tên tục thì cũng ghi theo tên tục ấy, nhưng có chú tên xã thôn sở tại ở dưới tên tục.

4.3. Thành phần buôn bán và tổ chức quản lý chợ thời Nguyễn

Thành phần buôn bán ở chợ Nam Trung Bộ rất đa dạng, bao gồm cả thương nhân địa phương và thương nhân từ các vùng khác, thậm chí là thương nhân nước ngoài. Thương nhân địa phương thường buôn bán các mặt hàng nông sản, thủ công nghiệp địa phương. Thương nhân từ các vùng khác thường buôn bán các mặt hàng đặc sản của vùng mình. Thương nhân nước ngoài thường buôn bán các mặt hàng vải vóc, đồ sứ, đồ kim khí. Tổ chức quản lý chợ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự và đảm bảo hoạt động của chợ.

V. Đặc Điểm và Vai Trò Của Chợ Đối Với Kinh Tế Xã Hội

Mạng lưới chợ Nam Trung Bộ có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội của vùng. Đường thủy đóng vai trò quan trọng trong lưu thông hàng hóa. Các chợ đầu mối thường gắn liền với phố chợ và chợ “vệ tinh”. Cơ cấu mặt hàng phong phú, đa dạng, từ sản phẩm địa phương đến hàng hóa nước ngoài. Lực lượng thương nhân chuyên nghiệp, nhất là thương nhân người Hoa, có vai trò quan trọng. Hoạt động của chợ đã vượt ra khỏi phạm vi làng xã, góp phần thúc đẩy kinh tế phát triển, giao lưu văn hóa và xã hội.

5.1. Vai trò của đường thủy và các chợ đầu mối trong lưu thông

Đường thủy đóng vai trò quan trọng trong lưu thông hàng hóa ở chợ Nam Trung Bộ, do vùng có nhiều sông ngòi và kênh rạch. Các chợ đầu mối thường nằm ở các vị trí thuận lợi về giao thông đường thủy, tạo điều kiện cho việc tập trung và phân phối hàng hóa. Các chợ đầu mối thường gắn liền với phố chợ và chợ “vệ tinh”, tạo thành một hệ thống chợ liên kết chặt chẽ.

5.2. Sự đa dạng hàng hóa và vai trò của thương nhân chuyên nghiệp

Cơ cấu mặt hàng ở chợ Nam Trung Bộ rất phong phú và đa dạng, từ sản phẩm địa phương đến hàng hóa nước ngoài. Điều này phản ánh sự phát triển của các ngành nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp địa phương, cũng như sự giao lưu kinh tế với các vùng khác và với nước ngoài. Lực lượng thương nhân chuyên nghiệp, nhất là thương nhân người Hoa, có vai trò quan trọng trong hoạt động của mạng lưới chợ, góp phần thúc đẩy thương mại và giao lưu kinh tế.

5.3. Ảnh hưởng của chợ đến kinh tế và giao lưu văn hóa xã hội

Hoạt động của mạng lưới chợ Nam Trung Bộ đã vượt ra khỏi phạm vi làng xã, góp phần thúc đẩy kinh tế phát triển, giao lưu văn hóa và xã hội. Chợ không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là nơi gặp gỡ, giao lưu văn hóa, trao đổi thông tin. Hoạt động ở chợ phản ánh những phong tục tập quán, truyền thống văn hóa của cư dân địa phương, góp phần định hình và làm giàu thêm văn hóa dân tộc.

VI. Kết Luận Giá Trị và Hướng Nghiên Cứu Mạng Lưới Chợ

Nghiên cứu về mạng lưới chợ Nam Trung Bộ thời Nguyễn (1802-1884) có giá trị khoa học và thực tiễn to lớn. Nghiên cứu này không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử kinh tế - xã hội của khu vực mà còn cung cấp những bài học kinh nghiệm để hoạch định chính sách phát triển kinh tế, thúc đẩy quá trình đô thị hóa và bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các khía cạnh khác nhau của mạng lưới chợ, như vai trò của chợ trong quá trình đô thị hóa, ảnh hưởng của chợ đến đời sống văn hóa tinh thần của người dân và các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa chợ.

6.1. Tổng kết những đóng góp của nghiên cứu về chợ Nam Trung Bộ

Nghiên cứu về mạng lưới chợ Nam Trung Bộ thời Nguyễn (1802-1884) đã góp phần làm sáng tỏ bức tranh kinh tế - xã hội của khu vực trong giai đoạn lịch sử đặc biệt này. Nghiên cứu này đã tái hiện diện mạo và hoạt động của các chợ tiêu biểu trong vùng, làm rõ hoạt động trao đổi, buôn bán hàng hóa, giá cả, lệ thuế, cách thức đo lường, thành phần buôn bán ở chợ. Nghiên cứu cũng đã chỉ ra những đặc điểm và khẳng định vai trò của mạng lưới chợ đối với sự phát triển kinh tế, văn hóa - xã hội ở Nam Trung Bộ.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và ứng dụng trong thực tiễn

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các khía cạnh khác nhau của mạng lưới chợ Nam Trung Bộ, như vai trò của chợ trong quá trình đô thị hóa, ảnh hưởng của chợ đến đời sống văn hóa tinh thần của người dân và các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa chợ. Nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong việc hoạch định chính sách phát triển kinh tế, thúc đẩy quá trình đô thị hóa và bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của chợ Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số: 92 29 013) với đề tài "Mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ thời Nguyễn (giai đoạn 1802 - 1884)" được tác giả Đinh Thị Thảo thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Đức Nhuệ tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, bảo vệ năm 2019.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong những thập niên gần đây, nghiên cứu làng xã truyền thống Việt Nam được tiếp cận toàn diện từ nhiều phương diện, trong đó hoạt động thương nghiệp nông thôn diễn ra chủ yếu tại các chợ và thị tứ là một nhân tố quan trọng gắn kết kinh tế, chính trị, văn hóa của làng xã với vùng và cả nước. Giới nghiên cứu lịch sử đã chú ý chuyển dịch từ các mảng đề tài chính trị - quân sự thuần túy sang mảng đề tài kinh tế - văn hóa, đặc biệt là hoạt động nội thương ở các địa phương. Thế kỷ XIX giữ vị trí bản lề trong lịch sử Việt Nam, đánh dấu bước chuyển từ xã hội truyền thống sang cận đại dưới sự thiết lập quyền cai trị của thực dân Pháp. Trong bối cảnh đó, nghiên cứu kinh tế thương nghiệp nông thôn Nam Trung Bộ thông qua mạng lưới chợ có ý nghĩa học thuật rõ rệt. Chợ không chỉ là nơi tiêu thụ sản phẩm nông - lâm - ngư - thủ công nghiệp, mà còn phản ánh mức độ phát triển kinh tế hàng hóa, tập quán văn hóa và sự liên kết vùng. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu này gắn liền với chủ trương phát triển mạng lưới chợ văn minh kết hợp duy trì yếu tố truyền thống đã được nêu trong Quyết định số 6481/QĐ-BCT ngày 26 tháng 6 năm 2015 của Bộ Công thương về Quy hoạch tổng thể phát triển mạng lưới chợ toàn quốc đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035, đồng thời đáp ứng nhu cầu tư liệu cho việc giảng dạy, học tập lịch sử địa phương.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu được xác định theo 3 nội dung:

1. Thu thập, hệ thống hóa tư liệu nhằm khái quát diện mạo mạng lưới chợ Nam Trung Bộ (1802 - 1884); làm rõ các phương diện hoạt động của chợ như trao đổi hàng hóa, giá cả, lệ thuế, đơn vị đo lường, thành phần buôn bán và tổ chức quản lý; từ đó rút ra nhận xét về đặc điểm và vai trò của chợ đối với sự phát triển kinh tế, văn hóa - xã hội.
2. Thông qua mạng lưới chợ để nhận diện các đặc trưng kinh tế, văn hóa, xã hội của các địa phương; lý giải mức độ phát triển kinh tế hàng hóa và nội thương ở Nam Trung Bộ trong giai đoạn 1802 - 1884.
3. Bổ sung nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu, giảng dạy lịch sử địa phương và giới thiệu về vùng đất, con người Nam Trung Bộ.

Nhiệm vụ nghiên cứu gồm 5 nhiệm vụ cụ thể:

1. Sưu tầm, hệ thống hóa tư liệu liên quan; kế thừa kết quả của các nghiên cứu trước và xác định những vấn đề cần tiếp tục giải quyết.
2. Phân tích các cơ sở điều kiện tự nhiên, kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội và giao thông hình thành, phát triển mạng lưới chợ.
3. Tái hiện diện mạo của các chợ tiêu biểu ở vùng trung du, miền núi, đồng bằng, ven biển và cửa sông.
4. Làm rõ hoạt động trao đổi, buôn bán ở chợ và mối liên hệ kinh tế nội vùng, liên vùng cũng như với bên ngoài.
5. Xác định các đặc điểm và vai trò của mạng lưới chợ đối với sự phát triển của vùng Nam Trung Bộ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ, tập trung khảo sát các điểm chợ tiêu biểu ở vùng trung du, miền núi, đồng bằng, ven biển và cửa sông.
• Phạm vi không gian: Địa bàn 5 tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ hiện nay gồm Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận. Về mặt lịch sử thời Nguyễn thế kỷ XIX, khu vực này tương ứng với phân vùng hành chính Tả kỳ (gồm 4 tỉnh: Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa và Bình Thuận bao gồm cả Ninh Thuận).
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1802 (khi triều Nguyễn thành lập, thống nhất đất nước) đến năm 1884 (khi ký Hiệp ước Patenotre xác lập quyền bảo hộ của Pháp, chấm dứt thời kỳ độc lập tự chủ của nhà Nguyễn).
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào diện mạo và hoạt động trao đổi, buôn bán ở chợ; các hoạt động văn hóa chỉ được xem xét trong mối quan hệ tương quan với hoạt động thương mại.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước mà tác giả điểm lại

Tác giả đã phân loại và khảo sát có hệ thống các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài:

Nghiên cứu của học giả trong nước:

• Về lịch sử kinh tế, văn hóa - xã hội: Nguyễn Thế Anh trong tác phẩm Kinh tế và xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn (1971, tái bản 2008) phân tích sự kiểm soát ngoại thương của chính quyền và vai trò thương mại của Hoa kiều. Trương Thị Yến (1981) trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử và luận án tiến sĩ (2004) về Chính sách thương nghiệp của triều Nguyễn nửa đầu thế kỉ XIX đã xem xét chính sách thuế, thu mua, giá cả, đo lường và quan hệ với Hoa thương. Châu Hải (1994) nhìn nhận chính sách của triều Nguyễn đối với người Hoa qua nguyên lý "nhu viễn nhân". Dương Văn Huy nghiên cứu về hoạt động mậu dịch lúa gạo và thuốc phiện của người Hoa nửa đầu thế kỷ XIX. Nguyễn Quang Ngọc và Phan Đại Doãn (1985) nghiên cứu thương nghiệp nông thôn đồng bằng Bắc Bộ với mô hình chợ phiên khép kín. Nguyễn Quang Ngọc (1989, 1993) mở rộng khảo sát vào Nam Trung Bộ và Nam Bộ, nhấn mạnh sự xuất hiện của các thị tứ (như Kiên Mỹ ở Bình Định) và vai trò của Hoa thương so với mô hình làng buôn phía Bắc. Phan Đại Doãn (1992) trong Làng Việt Nam - một số vấn đề kinh tế, xã hội phân loại chợ làng và cấu trúc thương nghiệp nông thôn. Đỗ Bang (1998) trong đề tài khoa học cấp Nhà nước về kinh tế và tổ chức bộ máy nhà nước triều Nguyễn đã phân tích hệ thống thương mại, giao thông, đo lường và tiền tệ. Nhóm tác giả Viện Sử học gồm Trương Thị Yến, Vũ Duy Mền, Nguyễn Đức Nhuệ, Nguyễn Hữu Tâm, Phạm Ái Phương trong Lịch sử Việt Nam tập 5 (2013) và Võ Kim Cương chủ biên Lịch sử Việt Nam tập 6 (2013) đã trình bày có hệ thống về hoạt động nội thương và chợ địa phương giai đoạn 1802 - 1896. Về lịch sử địa phương, công trình của Nguyễn Tấn Hiểu (1998) về Quy Nhơn, Đỗ Bang và Lê Thế Vịnh (2009) về Lịch sử Phú Yên thế kỉ XIX (trong đó phân tích các trường giao dịch Thủy Xá, Hỏa Xá) cùng các bộ địa chí Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa đã cung cấp nhiều tư liệu về chợ và thuế chợ.
• Về phố cảng, đô thị, thị tứ: Phan Đại Doãn và Vũ Hồng Quân (1992) nghiên cứu về thị tứ Bình Định (Nước Mặn, Gò Găng, An Thái, Đập Đá). Đỗ Bang (1996) nghiên cứu phố cảng Thuận Quảng (Hội An, Thanh Hà, Nước Mặn). Nguyễn Thừa Hỷ, Đỗ Bang, Nguyễn Văn Đăng (1999) trong Đô thị Việt Nam dưới triều Nguyễn xác định đô thị Quy Nhơn hình thành muộn nhất vào năm 1837 từ sự kết hợp làng - chợ và thương nhân. Nguyễn Công Thành (2007) khảo cứu thị tứ phía nam Bình Định. Nguyễn Văn Giác (2015) nghiên cứu 4 phố cảng Nam Trung Bộ (Nước Mặn - Quy Nhơn, Vũng Lấm, Nha Trang, Phan Rí). Nhóm nghiên cứu của Nguyễn Văn Kim, Đỗ Trường Giang, Vũ Thị Xuyến, Đỗ Thị Thùy Lan, Đinh Đức Tiến, Nguyễn Danh Hạnh (2011, 2018) tiếp cận mối quan hệ giữa biển với lục địa qua mạng lưới trao đổi ven các dòng sông miền Trung như sông Côn, sông Cái.

Nghiên cứu của học giả nước ngoài:

• Công trình Xứ An Nam vào năm 1906 (L’Annam en 1906) cung cấp số liệu địa lý, tài nguyên, thương mại của các tỉnh.
• Henri Maitre (1912) với Rừng người Thượng (Les Jungles Moi) khảo cứu quan hệ trao đổi hàng hóa và thuế khóa giữa miền núi với đồng bằng Nam Trung Bộ nửa sau thế kỷ XIX.
• Tập san Những người bạn Cố đô Huế (B.A.V.H, 1914 - 1944) đăng tải các ghi chép của Jean Baptiste Chaigneau (1820), Deloustal (về thuế và tài chính cổ), Raymond Le Jarriel (về các tuyến giao thương phía Tây qua vùng người Ba-na).
• Yoshiharu Tsuboi (1982) với Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa 1847-1885 nghiên cứu quan hệ thương mại và vai trò của thương nhân Hoa kiều thời Tự Đức.
• Li Tana trong Xứ Đàng Trong, Lịch sử kinh tế - xã hội Việt Nam thế kỉ 17 và 18 phân tích hệ thống thuế, mậu dịch và mối quan hệ giữa người Việt và người Thượng.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Qua điểm luận tư liệu, tác giả xác định 4 khoảng trống học thuật:

1. Chưa có công trình nào tích hợp toàn diện sự hình thành, phát triển của thị tứ cùng các điều kiện tự nhiên, chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội để lý giải cơ sở hình thành mạng lưới chợ.
2. Các nghiên cứu trước đây chỉ khảo sát hệ thống chợ ở từng địa phương đơn lẻ; chưa có công trình nào khảo cứu tổng thể mạng lưới chợ trên phạm vi cả 5 tỉnh Nam Trung Bộ trước và trong thời Nguyễn.
3. Chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu về hoạt động thực tế của mạng lưới chợ Nam Trung Bộ (nguồn hàng, phương thức trao đổi, đơn vị đo lường, giá cả, lệ thuế, thành phần buôn bán, tổ chức quản lý) gắn với mô hình kinh tế sông kết nối miền ngược và miền xuôi.
4. Chưa có công trình làm rõ những đặc trưng riêng biệt của mạng lưới chợ Nam Trung Bộ so với các vùng khác trong cả nước và đánh giá tác động của mạng lưới chợ trên phạm vi toàn vùng trong giai đoạn 1802 - 1884.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Lý thuyết, khái niệm và khung phân tích

Luận án vận dụng quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin; các luận điểm về nhà nước, phân công lao động, sản xuất và lưu thông hàng hóa, thị trường trong các tác phẩm kinh điển (Bàn về các xã hội tiền tư bản, Sản xuất hàng hóa, lưu thông và phân phối). Khung phân tích xem xét sự hình thành và hoạt động của mạng lưới chợ như một quá trình vận động khách quan dưới sự tác động đa chiều của điều kiện tự nhiên (địa hình phân tầng, mạng lưới sông ngòi hướng đông), chính sách nhà nước (thuế khóa, giao thông, tiền tệ), cấu trúc kinh tế nông nghiệp - thủ công nghiệp, sự phát triển của đô thị - thị tứ và truyền thống giao thương của các cộng đồng cư dân. Đồng thời, luận án sử dụng khái niệm "trường giao dịch" (nơi vừa thu thuế vùng núi vừa tổ chức các phiên chợ biên giới trao đổi sản vật giữa người Kinh và các tộc người thiểu số).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp hai phương pháp chuyên ngành lịch sử và các phương pháp liên ngành:

• Phương pháp lịch sử: Phục dựng mạng lưới chợ và hoạt động thương mại theo tiến trình thời gian gắn với bối cảnh chính trị - xã hội cụ thể dưới các triều vua Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị và Tự Đức.
• Phương pháp logic: Phân tích, tổng hợp các sự kiện để làm rõ bản chất kinh tế hàng hóa, xác lập mối liên hệ giữa chợ đầu mối với chợ vệ tinh, rút ra các đặc điểm và vai trò của mạng lưới chợ đối với vùng Nam Trung Bộ.
• Phương pháp điền dã thực địa: Khảo sát vị trí phân bố các chợ, bến đò, thị tứ tại các tỉnh Nam Trung Bộ để kiểm chứng và bổ sung cho tư liệu thành văn.
• Phương pháp thống kê, phân loại, đối chiếu tư liệu: Xử lý số liệu về số lượng chợ, thuế chợ, đơn vị đo lường và danh mục thổ sản từ các nguồn sử liệu thành văn khác nhau.

Nguồn tư liệu

• Nguồn tư liệu gốc triều Nguyễn: Các bộ địa chí (Hoàng Việt nhất thống dư địa chí của Lê Quang Định biên soạn năm 1806; Đại Nam nhất thống chí do Quốc Sử quán biên soạn); các bộ chính sử (Đại Nam thực lục, Đại Nam liệt truyện, Khâm định Việt sử thông giám cương mục); điển chế pháp luật (Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ tục biên, Hoàng Việt luật lệ / Luật Gia Long); tài liệu hành chính và địa bạ (Địa bạ triều Nguyễn, Châu bản triều Nguyễn).
• Nguồn tư liệu phương Tây: Các khảo sát, hồi ký của giáo sĩ và thương nhân thế kỷ XVII - XIX như Cristoforo Borri (1621), Alexandre de Rhodes, Pierre Poivre (1744), Jean Baptiste Chaigneau (1820); các báo cáo kinh tế của Tòa Công sứ Pháp tại Bình Định, Phú Yên, Bình Thuận cuối thế kỷ XIX.
• Nguồn tư liệu thực địa và địa phương: Các bộ địa chí tỉnh (Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa), sách sưu khảo dân gian, ca dao, hò vè và kết quả điền dã tại địa phương.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Chương này dành 32 trang để phân tích có hệ thống các tài liệu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo hai mạch chính: nghiên cứu lịch sử kinh tế, văn hóa - xã hội, đô thị, thị tứ và nghiên cứu chuyên biệt về chợ. Tác giả chỉ ra rằng các công trình đi trước chủ yếu xem xét chợ ở đồng bằng Bắc Bộ hoặc khảo cứu chợ ở quy mô từng tỉnh nhỏ lẻ. Chưa có công trình nào dựng lại bức tranh toàn cảnh về mạng lưới chợ trên toàn bộ 5 tỉnh Nam Trung Bộ trong bối cảnh phân vùng Tả kỳ thời Nguyễn. Tác giả xác lập rõ các kết quả kế thừa về mặt tư liệu địa chí, các chỉ dẫn về thị tứ và hệ sinh thái mậu dịch ven sông, đồng thời định vị các nội dung cần giải quyết về mạng lưới phân bố, hoạt động trao đổi, nguồn hàng, thuế khóa và đặc trưng liên kết vùng.

Chương 2: SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA MẠNG LƯỚI CHỢ Ở NAM TRUNG BỘ

Chương 2 trình bày các yếu tố tác động và tiến trình hình thành mạng lưới chợ từ trước thế kỷ XIX đến giai đoạn 1802 - 1884.

Các yếu tố tác động:

• Điều kiện tự nhiên: Chiều rộng lãnh thổ Nam Trung Bộ hẹp (trung bình 40 - 50 km, có nơi hẹp 20 km như phía nam đèo Cổ Mã). Địa hình chia làm 3 vùng rõ rệt: miền núi phía Tây, đồng bằng ven chân núi và vùng bờ biển khúc khuỷu nhiều đầm vịnh (đầm Trà Ổ, Nước Ngọt, Thị Nại, Thủy Triều, đầm Nại; vịnh Quy Nhơn, Xuân Đài, Nha Trang). Khí hậu chia thành vùng nhiệt đới ẩm (từ Bình Định đến bắc Khánh Hòa) và vùng nhiệt đới khô (từ cực nam Khánh Hòa đến Bình Thuận). Mạng lưới sông ngòi bắt nguồn từ dãy Trường Sơn đổ ra biển Đông tuy có chiều dài ngắn, lòng dốc nhưng tạo thành các trục liên kết tự nhiên quan trọng: sông Lại Giang, sông Côn, sông Hà Thanh (Bình Định); sông Ba - Đà Rằng, sông Kỳ Lộ (Phú Yên); sông Dinh, sông Cái Nha Trang (Khánh Hòa); sông Cái Phan Rang (Ninh Thuận); sông Lũy, sông Phú Hài, sông Dinh, sông La Ngà (Bình Thuận).
• Tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội: Nam Trung Bộ thời Nguyễn được cơ cấu thành vùng Tả kỳ. Về quan hệ ruộng đất, sở hữu tư nhân chiếm ưu thế áp đảo so với ruộng công (năm 1819, ruộng công, ruộng quan và ruộng muối cả nước chỉ chiếm 17,08% với 580.000 mẫu trên tổng số 3.584.000 mẫu; riêng Bình Định ruộng tư chiếm tỷ lệ rất lớn dẫn đến việc triều đình thực hiện chính sách quân điền năm 1839). Nền nông nghiệp lúa nước cùng cây công nghiệp (mía, dâu, cau, dừa) cung cấp nguyên liệu dồi dào. Các làng nghề thủ công phát triển tập trung: rèn Tây Phương Danh, nón Gò Găng (Bình Định), dệt Ngân Sơn (Phú Yên), nghề làm nước mắm tại Ninh Thuận, Bình Thuận. Cư dân đa tộc người (Kinh, Chăm, Ba-na, Raglai, Ê-đê, Hoa) tạo nên tư duy kinh tế mở, vượt ra khỏi khuôn khổ tự cấp tự túc.
• Chính sách thương nghiệp và hệ thống giao thông: Triều đình thống nhất đơn vị đo lường, tiền tệ, kiểm soát đường sông, đường biển và thiết lập các trạm dịch.
• Mạng lưới chợ thời Nguyễn: Số lượng chợ gia tăng so với giai đoạn trước. Chợ phân bố dọc theo các tuyến đường thiên lý, các trục giao thông đường thủy và cửa biển. Sự kết nối thương mại diễn ra trên hai bình diện: nội vùng (giữa các chợ vệ tinh nông thôn với chợ trung tâm/thị tứ ven sông) và liên vùng (với Bắc Kỳ, Nam Kỳ và vùng cao nguyên phía Tây).

Chương 3: HOẠT ĐỘNG TRAO ĐỔI, BUÔN BÁN Ở CHỢ NAM TRUNG BỘ

Chương này tái hiện chi tiết các hoạt động nghiệp vụ và sinh hoạt kinh tế tại chợ:

• Nguồn hàng hóa cung ứng: Gồm 4 nguồn hàng cơ bản:
  1. Hàng nông sản: Thóc gạo, rau củ, trầu cau, đường mía, dầu dừa.
  2. Hàng thủ công nghiệp: Vải lụa, đồ sắt rèn, nón lá, đồ gốm sứ, nước mắm, muối ăn.
  3. Hàng lâm, thổ, hải sản: Trầm hương, kỳ nam, quế, ngà voi, sừng tê giác, yến sào, cá khô, tôm khô.
  4. Hàng hóa nhập khẩu: Vải vóc, đồ đồng, thuốc bắc, thuốc phiện do thương thuyền nước ngoài (chủ yếu là người Hoa) vận chuyển tới qua các cửa biển.
• Phương thức trao đổi, mua bán: Kết hợp trao đổi tiền tệ và phương thức hàng đổi hàng tại các vùng giáp ranh cao nguyên. Hoạt động phân phối vận hành qua hai tầng nấc: bán buôn tại các chợ đầu mối/bến sông và bán lẻ tại các chợ làng nhỏ. Phương tiện vận chuyển chính là thuyền nan, thuyền ván trên sông và ghe bầu ngoài biển.
• Cách thức đo lường, tiền tệ và giá cả: Nhà nước quy định thống nhất các chuẩn đo lường (thước, cân, đấu, thăng) nhưng thực tế địa phương vẫn tồn tại các dụng cụ đong đếm dân gian. Tiền tệ lưu hành gồm tiền đồng, tiền kẽm và bạc thỏi. Giá cả hàng hóa biến động theo mùa vụ nông sản, thời tiết và mức độ chi phối nguồn cung của thương nhân đầu mối.
• Lệ thuế chợ và lệ họp chợ: Triều đình thực hiện thu thuế chợ theo các quy định trong Hội điển và Luật Gia Long; hình thức thu gồm khoán thuế cho dịch dịch hoặc đấu thầu thu thuế. Luận án phân tích mức thuế cụ thể tại một số chợ vùng núi tỉnh Bình Thuận dưới các triều vua Minh Mệnh, Thiệu Trị và Tự Đức, đồng thời lập thống kê số chợ và mức thuế chợ trung bình vào nửa sau thế kỷ XIX. Lệ họp chợ phân chia thành chợ họp hàng ngày (thường ở các thị tứ, cửa sông) và chợ họp theo phiên (định kỳ mỗi tháng tại các vùng nông thôn hẻo lánh).
• Thành phần buôn bán và tổ chức quản lý: Người buôn bán gồm nông dân, thợ thủ công tự sản tự tiêu, tiểu thương nữ giới người Việt và lực lượng thương nhân chuyên nghiệp người Hoa. Quản lý chợ do bộ máy hương lý địa phương, quan lại phủ huyện cùng các trạm tuần ty kết hợp kiểm soát an ninh, chống gian lận thương mại và thu thuế theo điển lệ triều đình.

Chương 4: ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA MẠNG LƯỚI CHỢ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ, VĂN HÓA-XÃ HỘI Ở NAM TRUNG BỘ

Chương 4 đúc kết 5 đặc điểm nổi bật của mạng lưới chợ Nam Trung Bộ:

1. Đường thủy giữ vai trò quan trọng: Mạng lưới sông ngòi và bờ biển đóng vai trò huyết mạch kết nối hàng hóa từ miền ngược xuống miền xuôi và ra hải cảng.
2. Cấu trúc chợ đầu mối - chợ vệ tinh: Các chợ lớn ven sông và thị tứ đảm nhận vai trò chợ đầu mối, xung quanh là hệ thống các chợ làng vệ tinh cung ứng nguyên liệu và tiêu thụ hàng hóa.
3. Cơ cấu mặt hàng phong phú: Tích hợp cả nông sản địa phương, lâm thổ sản miền núi, hải sản duyên hải và hàng hóa ngoại nhập.
4. Vai trò của thương nhân người Hoa: Lực lượng Hoa thương chuyên nghiệp đóng vai trò then chốt trong khâu thu mua khối lượng lớn, bán buôn và xuất nhập khẩu.
5. Phạm vi hoạt động vượt khỏi làng xã: Chợ Nam Trung Bộ có tính chất mở, kết nối trực tiếp với thị trường liên tỉnh và quốc tế, không khép kín như mô hình chợ làng ở châu thổ Bắc Bộ.

Về vai trò, mạng lưới chợ Nam Trung Bộ đã thúc đẩy kinh tế hàng hóa, khuyến khích sự phát triển của các làng nghề thủ công và mở rộng khai thác tài nguyên rừng - biển; đồng thời là không gian gắn kết xã hội, thúc đẩy giao lưu văn hóa giữa cộng đồng người Việt, người Chăm, người Hoa và các dân tộc thiểu số Tây Nguyên.

Tổng hợp hệ thống bảng thống kê số liệu của luận án

Dưới đây là danh mục các bảng biểu số liệu quan trọng được tác giả xây dựng trong luận án:

Ký hiệu bảng / sơ đồ	Tên bảng biểu, sơ đồ trong luận án	Nội dung dữ liệu chính
Bảng 2.1	Thống kê số lượng chợ và sự phân bố các chợ ở Nam Trung Bộ	Phân bố chợ theo các đơn vị hành chính cấp phủ, huyện thuộc 5 tỉnh Nam Trung Bộ
Sơ đồ 2.1	Mạng lưới kết nối thương mại nội vùng và liên vùng	Tuyến lưu thông hàng hóa ven sông, đường thủy, đường thiên lý và đường biển
Bảng 3.1	Thống kê số lượng thổ sản, hàng hóa nổi tiếng ở các tỉnh Nam Trung Bộ thế kỉ XIX	Danh mục các sản vật, lâm sản, hải sản tiêu biểu của từng địa phương
Bảng 3.2	Đơn vị đo lường và tiền tệ thời Nguyễn	Hệ thống thước, cân, đấu, thăng và các đơn vị tiền đồng, kẽm, bạc thỏi
Bảng 3.3	Thuế một số chợ vùng núi tỉnh Bình Thuận thời vua Minh Mệnh, Thiệu Trị và Tự Đức	Mức thuế chợ miền núi, so sánh biến động qua ba triều vua
Bảng 3.4	Thống kê số chợ, tiền thuế chợ và thuế chợ trung bình mỗi chợ (nửa sau thế kỉ XIX)	Số liệu tài chính thương nghiệp từ ghi chép của Quốc Sử quán triều Nguyễn
Bảng 4.1	Thống kê số lượng sông lớn, cầu, cống, bến đò ở các tỉnh Nam Trung Bộ (thế kỉ XIX)	Chỉ số về cơ sở hạ tầng giao thông thủy - bộ phục vụ mạng lưới chợ

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt học thuật và lý luận

1. Luận án đã sưu tầm, tập hợp và hệ thống hóa khối lượng tư liệu thành văn (địa chí, chính sử, hội điển, luật lệ, châu bản, địa bạ) kết hợp tư liệu khảo sát điền dã để tái hiện một cách khái quát và toàn diện mạng lưới chợ tại 5 tỉnh Nam Trung Bộ từ năm 1802 đến năm 1884.
2. Góp phần nhận diện diện mạo làng xã và kinh tế thương nghiệp nông thôn Nam Trung Bộ thế kỷ XIX; lý giải mức độ phát triển của kinh tế hàng hóa địa phương trong mối liên hệ mật thiết giữa nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp.
3. Xác định hệ thống 5 đặc điểm riêng của mạng lưới chợ Nam Trung Bộ (vai trò của đường thủy, cấu trúc chợ đầu mối - thị tứ - chợ vệ tinh, tính chất mở vượt khỏi lũy tre làng, cơ cấu sản vật đa dạng và vai trò của mạng lưới thương nhân người Hoa).
4. Khẳng định vai trò đa chiều của mạng lưới chợ trong việc phá vỡ tính tự cung tự cấp của nền kinh tế phong kiến, thúc đẩy sự phân công lao động xã hội và tạo dựng không gian giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng cư dân đa tộc người.
5. Cung cấp hệ thống tư liệu lịch sử phục vụ công tác nghiên cứu, biên soạn và giảng dạy lịch sử địa phương tại các trường đại học, cao đẳng và phổ thông ở các tỉnh Nam Trung Bộ.

Kiến nghị và giá trị ứng dụng thực tiễn

• Luận án cung cấp cơ sở khoa học để các cơ quan quản lý và chính quyền địa phương 5 tỉnh Nam Trung Bộ tham khảo trong việc hoạch định chính sách quy hoạch mạng lưới chợ truyền thống theo Quyết định số 6481/QĐ-BCT của Bộ Công thương, kết hợp giữa phát triển hạ tầng văn minh thương mại với việc bảo tồn các giá trị văn hóa chợ truyền thống.
• Cung cấp luận cứ lịch sử phục vụ công tác tuyên truyền, giáo dục nhận thức về truyền thống kinh tế biển, kinh tế sông và bản sắc văn hóa của cộng đồng cư dân Nam Trung Bộ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Nguồn tư liệu thành văn của triều Nguyễn và các ghi chép lịch sử trước thế kỷ XIX về kinh tế thương nghiệp nông thôn, làng xã và hoạt động cụ thể của từng chợ ở Nam Trung Bộ còn tản mạn, đứt đoạn và hiếm hoi.
• Kết quả từ các chuyến điền dã thực tế tại các địa phương chưa thu thập được nhiều dữ liệu chi tiết như mục tiêu ban đầu do tác động của thời gian, sự thay đổi địa giới hành chính và quá trình biến đổi của các điểm chợ cổ.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Tiếp tục khai thác sâu các nguồn tư liệu địa phương như gia phả, hương ước, văn bia, địa bạ của từng làng xã nhằm khôi phục cụ thể hơn sinh hoạt của các chợ phiên nông thôn.
• Mở rộng khảo sát điền dã dọc theo hệ thống các dòng sông lớn (sông Côn, sông Ba, sông Cái) để làm rõ hơn các tuyến trao đổi hàng hóa tại các trường giao dịch miền núi tiếp giáp vùng cao nguyên Tây Nguyên.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Lịch sử: Luận án là tài liệu tham khảo trực tiếp về phương pháp tiếp cận kinh tế thương nghiệp nông thôn, mô hình liên kết kinh tế sông - biển và hệ thống tư liệu địa chí triều Nguyễn (Hoàng Việt nhất thống dư địa chí, Đại Nam nhất thống chí).
• Đối với các nhà nghiên cứu văn hóa, dân tộc học và kinh tế học lịch sử: Cung cấp dữ liệu về sinh hoạt chợ phiên, cơ chế hoạt động của trường giao dịch, đơn vị đo lường cổ và mối quan hệ trao đổi giữa người Kinh với người Chăm, người Hoa và các dân tộc thiểu số miền núi.
• Đối với cán bộ quản lý thương mại và quy hoạch kinh tế - xã hội địa phương: Cung cấp bức tranh phân bố mạng lưới chợ truyền thống gắn với địa hình tự nhiên, phục vụ công tác quy hoạch chợ và bảo tồn di sản văn hóa thương mại địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Không gian nghiên cứu Nam Trung Bộ trong luận án được xác định gồm những địa bàn nào?

Không gian nghiên cứu của đề tài gồm 5 tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ hiện nay: Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận. Về mặt phân vùng hành chính thời Nguyễn thế kỷ XIX, khu vực này thuộc quyền quản lý trực tiếp của triều đình trung ương dưới tên gọi Tả kỳ (gồm 4 tỉnh: Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa và Bình Thuận bao gồm cả vùng Ninh Thuận).

2. Các nguồn sử liệu gốc chủ yếu nào của triều Nguyễn được sử dụng để khảo cứu tên gọi, vị trí và số lượng chợ?

Tác giả dựa vào hai bộ địa chí lớn của triều Nguyễn: Hoàng Việt nhất thống dư địa chí do Lê Quang Định biên soạn năm 1806 (ghi nhận hệ thống giao thông, trạm dịch, chợ búa đầu thế kỷ XIX) và Đại Nam nhất thống chí do Quốc Sử quán biên soạn (hoàn thành bản thảo năm 1882, in năm 1910, ghi chép đầy đủ về vị trí phố chợ, tên chợ theo thôn xã, tên tục và tiền thuế chợ). Bên cạnh đó là Đại Nam thực lục, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ và các tập Địa bạ, Châu bản triều Nguyễn.

3. Khái niệm "trường giao dịch" ở Phú Yên được văn bản giải thích với cơ chế hoạt động ra sao?

Trường giao dịch là nơi đặt cơ quan thu thuế của triều đình tại các vùng đầu nguồn miền núi. Thuế tại đây được trưng thu bằng hiện vật; sau khi thu xong, phần nộp cho triều đình được niêm phong chuyển về kinh đô. Ngay tại địa điểm đó, trong khoảng 4 đến 5 ngày tiếp theo sẽ diễn ra một phiên chợ miễn thuế. Đây chính là điểm họp chợ biên giới để người Kinh và các tộc người thiểu số sinh sống tại Thủy Xá và Hỏa Xá đem sản phẩm nông - lâm sản ra trao đổi, mua bán.

4. Lực lượng thương nhân người Hoa giữ vai trò gì trong hoạt động của mạng lưới chợ Nam Trung Bộ?

Thương nhân người Hoa là lực lượng thương nhân chuyên nghiệp then chốt trên thương trường Nam Trung Bộ thời Nguyễn. Hoa thương nắm giữ khâu thu mua, cung ứng hàng hóa lớn, chi phối hoạt động bán buôn từ nông thôn, liên kết các chợ vệ tinh với đô thị, thị tứ và kết nối mạng lưới nội thương với hoạt động ngoại thương ra nước ngoài (Trung Quốc, Singapore, Malaysia).

5. Đặc điểm giao thương đường thủy của mạng lưới chợ Nam Trung Bộ có gì khác biệt?

Các con sông ở Nam Trung Bộ (như sông Côn, sông Ba - Đà Rằng, sông Cái) ngắn và có độ dốc lớn từ Tây sang Đông, đóng vai trò là trục giao thông kết nối các sản vật của miền núi, trung du xuống đồng bằng và đưa ra các cửa biển. Chợ Nam Trung Bộ phần lớn nằm cạnh sông, gắn liền với các bến đò, bến chợ, hình thành cấu trúc chợ đầu mối kết hợp phố chợ ven sông và liên kết trực tiếp với các thuyền buôn, ghe bầu trên biển.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ thời Nguyễn (giai đoạn 1802 - 1884)" của Đinh Thị Thảo là công trình nghiên cứu lịch sử chuyên sâu về hoạt động kinh tế thương nghiệp nông thôn tại 5 tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ trong thế kỷ XIX. Tác phẩm đã làm rõ các nhân tố tự nhiên, chính trị, kinh tế, xã hội tác động đến sự hình thành mạng lưới chợ; phục dựng chi tiết các hoạt động trao đổi hàng hóa, biểu thuế, đơn vị đo lường và tổ chức quản lý chợ. Luận án đã chỉ ra các đặc trưng riêng của mạng lưới chợ Nam Trung Bộ với cấu trúc mở dựa trên trục giao thông thủy ven sông và liên kết biển - lục địa, khẳng định vai trò của chợ đối với sự chuyển dịch kinh tế hàng hóa và giao lưu văn hóa đa tộc người dưới triều Nguyễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu của bài viết Gạo và thuốc phiện: Nghiên cứu về hoạt động mậu dịch của người Hoa ở Việt Nam nửa đầu thế kỉ XIX, tác giả Dương Văn Huy đã khẳng định: “Người Hoa đã trở thành lực lượng quan trọng, nắm giữ các hoạt động mậu dịch quan trọng của Việt Nam kể cả nội thương và ngoại thương và nhất là trong hoạt động mậu dịch giữa Việt Nam và Trung Quốc” [38]. Mặc dù có những đánh giá khác nhau về chính sách của nhà Nguyễn đối với Hoa thương; song cũng không thể phủ nhận vai trò của người Hoa trong hoạt động mậu dịch ở nước ta suốt nhiều thế kỉ, đặc biệt là từ thế kỉ XVII đến nửa đầu thế kỉ XIX. Trong bài viết Mấy ý kiến về hoạt động thương nghiệp nông thôn đồng bằng Bắc Bộ thế kỉ XVII-XIX (hiện tượng và bản chất) in trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 5/1985, tác giả Nguyễn Quang Ngọc và Phan Đại Doãn khẳng định buôn bán nhỏ và chợ làng là hoạt động phổ biến ở nông thôn đồng bằng Bắc Bộ. Ở đây, nông nghiệp gắn liền với thủ công nghiệp, gia đình nông dân là một đơn vị kinh tế không tách rời mà gắn bó trong làng xã.

Do đó, nhu cầu mua bán, trao đổi có điều kiện nảy sinh sớm, thậm chí trong làng xã. Để làm rõ cho nhận định này, các tác giả đưa ra bằng chứng về số lượng chợ, mật độ phân bố các chợ, mặt hàng buôn bán trong chợ, thành phần tham gia buôn bán…. Theo các tác giả, vùng đồng bằng Bắc Bộ hầu như làng nào cũng có chợ, mỗi huyện có từ 18 đến 22 chợ và từ 4 đến 7 làng lại có một chợ chung. Các chợ chung này hoạt động theo định kì mỗi tháng 5 đến 6 14 phiên và mỗi phiên khoảng nửa ngày.

Khoảng 4 đến 5 chợ phiên họp lại thành một chu kì chợ khép kín. Thương phẩm ở chợ chủ yếu là của tiểu nông hay tiểu nông kiêm thương nghiệp và phục vụ, bổ sung cho tiểu nông. Không dừng lại ở việc nghiên cứu về hoạt động thương nghiệp nông thôn ở đồng bằng Bắc Bộ, tác giả Nguyễn Quang Ngọc đã mở rộng phạm vi nghiên cứu ra các tỉnh Nam Trung Bộ và Nam Bộ. Trong bài viết in trên Tạp chí Kinh tế, số 5 (171), năm 1989 với tựa đề Thương nghiệp ở nông thôn Việt Nam truyền thống: mấy hiện tượng đáng lưu ý, ngoài việc đề cập đến vai trò của làng xã đối với sự ra đời các địa điểm, trung tâm buôn bán ở nông thôn, hiện tượng mở rộng hệ thống chợ làng ở thế kỉ XVIII - XIX, vai trò của phụ nữ trong việc đảm nhiệm công việc buôn bán ở nông thôn,… tác giả cũng đã nhấn mạnh đến hiện tượng làng buôn ở miền Bắc và thị tứ ở miền Nam.

Tác giả không đánh giá cao hiện tượng làng buôn; ngược lại, tác giả đánh giá cao hoạt động thương nghiệp nông thôn ở miền Nam với sự ra đời và phát triển của các thị tứ. Tác giả viết: “Trên vùng đất phía Nam, tổ chức làng xã, tình hình kinh tế, xã hội tuy vẫn nằm trong xu thế phát triển chung của cả nước nhưng cũng có nhiều đặc điểm riêng…. Kinh tế hàng hóa tuy chưa có lịch sử phát triển lâu dài nhưng lại có tốc độ phát triển mạnh và ở thời điểm thế kỉ XVIII- XIX, nó ở trình độ cao hơn so với đồng bằng Bắc Bộ…. Ở khu vực này có nhiều trung tâm công thương nghiệp nhỏ ra đời giữa vùng nông thôn mà nhân dân thường gọi là thị tứ” [63].

Để làm sáng tỏ cho nhận định này, tác giả đã lấy làng Kiên Mỹ (Tây Sơn, Bình Định) làm minh chứng. Trong đó, tác giả đề cập đến chợ Kiên Mỹ và cho rằng chợ rất đông đúc, nhân dân ở thành dãy như dãy phố…. Cuối bài viết, tác giả đã đề cập đến vai trò của thương nhân người Hoa và người Việt gốc Hoa trong các hoạt động buôn bán ở nông thôn Việt Nam nói chung và trong các chợ ở thị tứ miền Trung nói riêng. Đây là những thông tin cần thiết cho việc tìm hiểu cơ sở hình thành và phát triển mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ thời Nguyễn với sự hình thành, phát triển của các thị tứ ở khu vực này trước thế kỉ XIX.

Làng Việt Nam - một số vấn đề kinh tế, xã hội (Nxb. Mũi Cà Mau, 1992) là một trong những nghiên cứu chuyên sâu về làng xã Việt Nam của tác giả Phan Đại Doãn. Xuất phát từ góc độ lịch sử, xã hội học gắn với thực tiễn đất nước, nội dung cuốn sách tập trung phân tích những vấn đề chính thuộc làng xã Việt Nam. Trong 15 khi đề cập đến thương nghiệp nông thôn, tác giả khẳng định: Chợ làng có vai trò thương nghiệp rất quan trọng.

Trên cơ sở phân loại chợ làng, phân tích cơ cấu mặt hàng của chợ… tác giả đưa ra một số nhận xét bước đầu về mạng lưới chợ nông thôn. Tuy nhiên, tác giả cũng mới chỉ đề cập một số vấn đề chung nhất về chợ thông qua tìm hiểu đặc điểm kinh tế - xã hội của nông thôn truyền thống ở đồng bằng sông Hồng và các tỉnh miền Trung. Tác giả chưa dành nhiều dung lượng để nghiên cứu một cách sâu sắc và cụ thể về chợ của từng vùng hay từng địa phương, nhất là ở các tỉnh Nam Trung Bộ. Năm 1993, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho xuất bản cuốn Về một số làng buôn ở đồng bằng Bắc Bộ thế kỉ XVIII - XIX của tác giả Nguyễn Quang Ngọc.

Đây là tác phẩm nghiên cứu về kinh tế thương nghiệp làng xã Việt Nam lấy đối tượng nghiên cứu là một số làng buôn ở đồng bằng Bắc Bộ. Tác giả đã trình bày, phân tích những nét cơ bản về hoạt động mua bán ở chợ và hình thức làng buôn. Tuy nhiên, hoạt động của chợ chỉ được nhắc đến trong mối tương quan so sánh với làng buôn. Trong đề tài khoa học cấp Nhà nước với tựa đề Khảo cứu kinh tế và tổ chức bộ máy nhà nước triều Nguyễn; những vấn đề đặt ra hiện nay (1998), tác giả Đỗ Bang mặc dù tập trung hướng vào việc khảo cứu tổ chức bộ máy nhà nước triều Nguyễn nhưng cũng dành một phần đáng kể khảo cứu về kinh tế.

Khi đề cập đến kinh tế thương nghiệp triều Nguyễn, tác giả đã phân tích chính sách của triều Nguyễn đối với thương nghiệp, những điều kiện để giao lưu hàng hóa (giao thông, đo lường, tiền tệ). Trên cơ sở đó, tác giả khái quát tình hình nội thương và ngoại thương dưới triều Nguyễn. Theo tác giả, Hoa thương là đối tượng chính trên thương trường nước ta dưới triều Nguyễn. Trong khi đó, thương nhân người Việt phần lớn là các tiểu thương; một số trường hợp buôn bán lớn, buôn bằng ghe bầu nhưng tỉ lệ này không cao so với lực lượng Hoa thương.

Đề cập đến thị trường trong nước, tác giả khẳng định: “Phố phường, chợ búa đã tạo nên hệ thống thương mại tuy không trù phú, sầm uất nhưng đã thể hiện một sức sống của nền sản xuất với bao kiềm tỏa của chính sách, quan niệm và tập quán của nhân dân” [11, tr. Trong Luận án Tiến sĩ (năm 2004) với nhan đề Chính sách thương nghiệp của triều Nguyễn nửa đầu thế kỉ XIX, tác giả Trương Thị Yến đã có những khái quát, phân tích, đánh giá các chính sách thương nghiệp (nội thương, ngoại thương) của 16 triều Nguyễn ở nửa đầu thế kỉ XIX. Những nghiên cứu cụ thể của tác giả về chính sách nội thương của triều Nguyễn như: Chính sách thuế thương nghiệp, chính sách thu mua hàng hóa, chính sách giá cả, tiền tệ, thống nhất đơn vị đo lường,… là những dữ liệu quan trọng giúp chúng tôi tìm hiểu về chính sách phát triển nội thương của triều Nguyễn (một trong những cở sở đưa đến sự ra đời hoặc tiếp tục phát triển của các chợ ở Nam Trung Bộ). Một trong những công trình tiêu biểu nhất liên quan đến đề tài tiếp cận dưới góc độ nghiên cứu lịch sử Việt Nam là cuốn Lịch sử Việt Nam, tập 5, từ năm 1802 đến năm 1858 của nhóm các tác giả Viện Sử học biên soạn, Nxb.

Khoa học Xã hội, năm 2013 (tái bản năm 2017). Công trình là kết quả nghiên cứu có hệ thống của các nhà nghiên cứu Trương Thị Yến, Vũ Duy Mền, Nguyễn Đức Nhuệ, Nguyễn Hữu Tâm và Phạm Ái Phương về lịch sử Việt Nam (từ năm 1802 đến năm 1858) trên tất cả các lĩnh vực: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, ngoại giao…. Trong đó, các tác giả đã dành nhiều dung lượng nghiên cứu về hoạt động thương nghiệp Việt Nam giai đoạn 1802-1858. Ngoài việc đề cập đến hoạt động thương nghiệp của nhà nước (thu mua hàng hóa, thống nhất đơn vị đo lường, tiền tệ, thuế thương nghiệp), hoạt động ngoại thương, các tác giả đặc biệt quan tâm đến hoạt động thương nghiệp của nhân dân, nhấn mạnh đến các đô thị với vai trò trung tâm thương nghiệp, các phường buôn và các chợ ở địa phương.

Khi đề cập đến chợ, các tác giả cho rằng: Mạng lưới thị trường địa phương đã có từ lâu đời. Sự phát triển về mặt số lượng cũng như sự phong phú về mặt hàng hóa của chợ đã phản ánh sinh động hoạt động thương nghiệp của nhân dân. Trên đà phát triển của kinh tế hàng hóa, các thị trường địa phương có xu hướng ngày càng mở rộng, nhưng vẫn chưa thấy có biểu hiện của sự liên kết, tập trung để tiến tới sự ra đời của thị trường cả nước. Nối tiếp Lịch sử Việt Nam, tập 5; cuốn Lịch sử Việt Nam, tập 6 (từ năm 1858 đến năm 1896) do tác giả Võ Kim Cương (chủ biên), Nxb.

Khoa học Xã hội, năm 2013 (tái bản năm 2017) đã cung cấp những nội dung cơ bản về giai đoạn lịch sử rất đặc biệt-giai đoạn thực dân Pháp tiến hành quá trình xâm lược Việt Nam. Ngoài việc đề cập đến tình hình Việt Nam trước khi Pháp xâm lược; công trình này đã làm rõ cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam chống Pháp xâm lược cũng như những chuyển biến về kinh tế, chính trị, xã hội Việt Nam ở nửa cuối thế kỉ XIX. 17 Các công trình nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử hình thành, phát triển của một vùng đất/địa phương cũng đã dành nhiều dung lượng tìm hiểu về kinh tế địa phương nói chung và kinh tế thương nghiệp nói riêng, trong đó có nhắc đến chợ, thời gian họp chợ hay vị trí các chợ…. Ví như, Lịch sử thành phố Quy Nhơn của tác giả Nguyễn Tấn Hiểu (cb), Nxb.