Macht und Ohnmacht in der Psychotherapie: Konstruktive und destruktive Machtausübung nach Althoff

• Tác giả: Marie-Luise Althoff
• Chuyên ngành: Liệu pháp tâm lý
• Đề tài: Tâm lý hóa quyền lực và bất lực: Thực hành quyền lực mang tính xây dựng và phá hủy trong liệu pháp tâm lý
• Loại tài liệu: Sách chuyên ngành
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Berlin

Tóm tắt

I. Tổng quan về quyền lực và bất lực trong tâm lý trị liệu

Quyền lực và bất lực là hai khái niệm cốt lõi trong tâm lý trị liệu hiện đại. Quyền lực, hay Macht trong tiếng Đức, chỉ khả năng tác động đến hành vi, cảm xúc và quyết định của người khác. Bất lực, hay Ohnmacht, là trạng thái mất kiểm soát, không có khả năng hành động hoặc ảnh hưởng đến hoàn cảnh. Trong xã hội hiện đại, chủ đề quyền lực thường bị né tránh. Người ta sẵn sàng nói về sự bất lực của bản thân. Nhưng hiếm khi thừa nhận khao khát quyền lực. Sự thực hiện quyền lực trong đời sống hàng ngày thường diễn ra vô thức. Nó bị che giấu và trở thành điều cấm kỵ. Nhà tâm lý trị liệu Marie-Luise Althoff đã nghiên cứu sâu về chủ đề này. Bà chỉ ra rằng quyền lực không phải lúc nào cũng tiêu cực. Quyền lực mang tính xây dựng có thể hỗ trợ sự phát triển lành mạnh. Quyền lực mang tính phá hoại lại gây tổn thương và phụ thuộc. Hiểu rõ mối quan hệ giữa quyền lực và bất lực giúp nhà trị liệu làm việc hiệu quả hơn. Nhận diện các chiến lược quyền lực của khách hàng là bước đầu tiên quan trọng trong quá trình trị liệu.

1.1. Định nghĩa quyền lực và bất lực

Quyền lực trong bối cảnh tâm lý trị liệu không đơn giản chỉ là sự kiểm soát. Nó bao gồm khả năng ảnh hưởng, truyền cảm hứng và tạo ra thay đổi tích cực. Quyền lực có thể xuất phát từ kiến thức chuyên môn, vị trí xã hội hoặc mối quan hệ giữa các cá nhân. Bất lực là mặt đối lập của quyền lực. Khách hàng thường đến trị liệu trong trạng thái bất lực. Họ cảm thấy mất kiểm soát trước cảm xúc, hoàn cảnh hoặc các triệu chứng tâm lý. Sự bất lực này có thể là nguyên nhân hoặc kết quả của vấn đề tâm lý. Nhận diện nguồn gốc quyền lực và bất lực giúp hiểu rõ động lực hành vi con người.

1.2. Vai trò của quyền lực trong quan hệ trị liệu

Trong quan hệ trị liệu, quyền lực không cân đối là điều hiển nhiên. Nhà trị liệu nắm giữ quyền lực nhờ kiến thức chuyên môn và vị trí người hướng dẫn. Khách hàng thường ở vị trí dễ bị tổn thương hơn. Sự mất cân bằng quyền lực này có thể là công cụ chữa lành. Nhưng nó cũng có thể trở thành rào cản nếu không được quản lý đúng cách. Nếu nhà trị liệu sử dụng quyền lực một cách áp đặt, khách hàng sẽ cảm thấy bất lực hơn. Điều này cản trở quá trình trị liệu. Mục tiêu là xây dựng quan hệ đối tác cân bằng. Nhà trị liệu cần nhận diện quyền lực của mình và sử dụng nó một cách có trách nhiệm.

II. Phân tích tác động của quyền lực đến tâm lý con người

Quyền lực tác động đến tâm lý con người theo nhiều cách khác nhau. Abraham Lincoln từng nói rằng cách tốt nhất để hiểu tính cách một người là trao cho họ quyền lực. Quyền lực có thể làm thay đổi hành vi và thái độ một cách đáng kể. Trong trị liệu, nhà trị liệu thường gặp phải hai loại quyền lực cơ bản. Quyền lực mang tính xây dựng giúp khách hàng cảm thấy được hỗ trợ và phát triển. Quyền lực mang tính phá hoại lại gây ra sự phụ thuộc và sợ hãi. Nhiều người mang theo những cấm kỵ vô thức về quyền lực từ thời thơ ấu. Ví dụ điển hình là câu lệnh ngầm: Không được mạnh hơn bố. Không được thành công hơn người thân trong gia đình. Những cấm kỵ này trở thành rào cản vô hình ngăn cản sự phát triển cá nhân. Một số trường hợp cho thấy triệu chứng tâm lý hoạt động như chiếc phanh hãm. Chúng ngăn cản cá nhân đạt được thành công vượt trội. Nhận diện tác động của quyền lực là bước quan trọng trong trị liệu. Nhà trị liệu giúp khách hàng nhận ra các mẫu quyền lực đang chi phối hành vi.

2.1. Quyền lực mang tính xây dựng

Quyền lực mang tính xây dựng xuất hiện khi cá nhân sử dụng ảnh hưởng để hỗ trợ người khác phát triển. Nó dựa trên sự tôn trọng, đồng cảm và hợp tác chân thành. Quyền lực này thúc đẩy sự phát triển cá nhân và mối quan hệ lành mạnh. Trong trị liệu, quyền lực xây dựng thể hiện qua việc tạo không gian an toàn cho khách hàng khám phá bản thân. Nhà trị liệu sử dụng kiến thức để hướng dẫn, không áp đặt. Khách hàng được khuyến khích đưa ra quyết định riêng dựa trên giá trị cá nhân. Quyền lực xây dựng cũng liên quan đến khả năng mentalization. Đây là khả năng hiểu bản thân và người khác một cách sâu sắc.

2.2. Quyền lực mang tính phá hoại

Quyền lực mang tính phá hoại sử dụng ảnh hưởng để kiểm soát và thao túng người khác. Nó dựa trên sự sợ hãi, phụ thuộc và bất bình đẳng quyền lực. Quyền lực này gây tổn thương cho cả người sử dụng lẫn người nhận. Dấu hiệu của quyền lực phá hoại bao gồm sự im lặng bắt buộc và tạo cảm giác tội lỗi. Khách hàng bị kiểm soát thường cảm thấy bất lực và mất tự chủ trong mối quan hệ. Trong lịch sử, nhiều gia đình truyền tải cấm kỵ về quyền lực qua nhiều thế hệ. Những câu lệnh như Đừng bao giờ vượt trội hơn người khác trở thành quy tắc ngầm. Chúng ngăn cản sự phát triển lành mạnh của cá nhân.

III. Phương pháp tiếp cận quyền lực mang tính xây dựng

Tiếp cận quyền lực mang tính xây dựng đòi hỏi sự nhận diện và lựa chọn có ý thức từ phía cá nhân. Nhà trị liệu giúp khách hàng hiểu rõ các chiến lược quyền lực hiện tại đang được sử dụng. Từ đó, họ có thể điều chỉnh phù hợp với giá trị cá nhân và hoàn cảnh cụ thể. Mentalization là công cụ quan trọng trong quá trình này. Khả năng hiểu bản thân và người khác giúp nhận diện động lực quyền lực một cách sâu sắc. Khi mentalization hoạt động tốt, cá nhân có thể chọn cách sử dụng quyền lực tỉnh thức hơn. Trị liệu cũng giúp giải phóng các cấm kỵ vô thức về quyền lực. Khách hàng được khuyến khích khám phá nguồn gốc sợ hãi liên quan đến quyền lực. Họ học cách tách biệt giữa quyền lực lành mạnh và sự kiểm soát độc hại. Xây dựng mối quan hệ trị liệu dựa trên đối tác là yếu tố then chốt. Nhà trị liệu và khách hàng cùng nhau tạo ra không gian bình đẳng. Điều này giúp khách hàng phát triển sự tự chủ và tính toàn vẹn trong đời sống.

3.1. Kỹ năng nhận diện chiến lược quyền lực

Nhận diện chiến lược quyền lực đòi hỏi sự quan sát và phản tư liên tục. Khách hàng cần học cách nhận ra các mẫu hành vi quyền lực trong đời sống hàng ngày. Điều này bao gồm cả chiến lược rõ ràng và ngầm mà bản thân đang sử dụng. Một số chiến lược phổ biến bao gồm kiểm soát qua im lặng hoặc tạo cảm giác tội lỗi. Khách hàng cũng có thể sử dụng sự bất lực như một cách kiểm soát người khác. Nhà trị liệu giúp khách hàng nhận diện chiến lược mà không phán xét. Mục tiêu là hiểu rõ động lực đằng sau mỗi chiến lược quyền lực. Từ đó, khách hàng có thể lựa chọn cách tiếp cận phù hợp hơn với giá trị bản thân.

3.2. Xây dựng tính toàn vẹn và sự tự chủ

Tính toàn vẹn là mục tiêu của việc tiếp cận quyền lực lành mạnh trong đời sống. Nó có nghĩa là sự phù hợp giữa giá trị cốt lõi, suy nghĩ và hành động bên ngoài. Khi đạt được tính toàn vẹn, cá nhân cảm thấy hài hòa nội tâm và ổn định. Xây dựng tính toàn vẹn đòi hỏi nhận diện giá trị cá nhân một cách rõ ràng. Khách hàng cần hiểu rõ điều gì thực sự quan trọng với bản thân. Họ cũng cần nhận ra các cấm kỵ vô thức đang chi phối hành vi hàng ngày. Nhà trị liệu hỗ trợ quá trình này bằng cách tạo không gian an toàn để khám phá. Khách hàng học cách sử dụng quyền lực phù hợp với giá trị cốt lõi. Kết quả là sự phát triển lành mạnh và bền vững trong mọi mối quan hệ.

IV. Kết luận và ứng dụng lý thuyết quyền lực trong trị liệu

Hiểu rõ quyền lực và bất lực mang lại nhiều lợi ích thiết thực trong trị liệu tâm lý. Nhận diện mối quan hệ giữa hai khái niệm này giúp nhà trị liệu làm việc hiệu quả hơn. Khách hàng cũng được hưởng lợi từ sự nhận diện sâu sắc này. Ứng dụng rộng rãi của lý thuyết quyền lực không chỉ giới hạn trong trị liệu cá nhân. Nó áp dụng cho mối quan hệ gia đình, công việc và xã hội nói chung. Hiểu rõ quyền lực giúp xây dựng mối quan hệ lành mạnh hơn giữa các cá nhân. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, quyền lực và bất lực ngày càng phức tạp hơn. Sự tập trung quyền lực trong xã hội hiện đại đặt ra nhiều thách thức mới. Nhận diện và tiếp cận quyền lực một cách tỉnh thức trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Kết luận, quyền lực và bất lực là hai mặt của cùng một đồng xu. Cả hai đều là phần tự nhiên của đời sống con người. Mục tiêu không phải là loại bỏ quyền lực mà là sử dụng nó một cách có trách nhiệm và mang tính xây dựng.

4.1. Ý nghĩa đối với nhà trị liệu tâm lý

Nhà trị liệu cần nhận diện quyền lực của mình trong mối quan hệ trị liệu. Sự mất cân bằng quyền lực là điều không thể tránh khỏi trong bối cảnh chuyên môn. Nhưng nó có thể được quản lý một cách có trách nhiệm và minh bạch. Đào tạo về quyền lực nên là phần không thể thiếu trong chương trình đào tạo trị liệu. Nhà trị liệu cần hiểu rõ các chiến lược quyền lực đa dạng. Họ cũng cần nhận diện cấm kỵ cá nhân về quyền lực để tránh ảnh hưởng đến quá trình trị liệu. Supervision là công cụ quan trọng để phản tư về cách sử dụng quyền lực. Nhà trị liệu học cách cân bằng giữa hướng dẫn chuyên môn và tôn trọng sự tự chủ của khách hàng.

4.2. Ứng dụng rộng rãi trong đời sống hàng ngày

Lý thuyết về quyền lực và bất lực áp dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực đời sống. Trong gia đình, nhận diện quyền lực giúp xây dựng mối quan hệ lành mạnh hơn giữa các thành viên. Cha mẹ có thể sử dụng quyền lực để hỗ trợ sự phát triển của con cái thay vì kiểm soát. Trong công việc, hiểu rõ quyền lực giúp quản lý và lãnh đạo hiệu quả hơn. Người lãnh đạo có thể sử dụng quyền lực để truyền cảm hứng và thúc đẩy đội nhóm. Trong xã hội, nhận diện quyền lực giúp công dân tham gia tích cực hơn vào đời sống cộng đồng. Họ có thể đòi hỏi quyền lực một cách hợp pháp và sử dụng nó để thúc đẩy công bằng xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Psychotherapie: Praxis Die Reihe Psychotherapie: Praxis unterstützt Sie in Ihrer täglichen Arbeit – praxisorientiert, gut lesbar, mit klarem Konzept und auf dem neuesten wissenschaftlichen Stand. Mehr Informationen zu dieser Reihe auf http://www.com/series/13540 Marie-Luise Althoff Macht und ­Ohnmacht ­mentalisieren Konstruktive und destruktive Machtausübung in der ­Psychotherapie Marie-Luise Althoff Bielefeld Nordrhein-Westfalen Deutschland Psychotherapie: Praxis ISBN 978-3-662-50328-7   ISBN 978-3-662-50329-4 (eBook) DOI 10.1007/978-3-662-50329-4 Die Deutsche Nationalbibliothek verzeichnet diese Publikation in der Deutschen Nationalbib- liografie; detaillierte bibliografische Daten sind im Internet über http://dnb. © Springer-Verlag Berlin Heidelberg 2017 Das Werk einschließlich aller seiner Teile ist urheberrechtlich geschützt. Jede Verwertung, die nicht ausdrücklich vom Urheberrechtsgesetz zugelassen ist, bedarf der vorherigen Zustim- mung des Verlags. Das gilt insbesondere für Vervielfältigungen, Bearbeitungen, Übersetzun- gen, Mikroverfilmungen und die Einspeicherung und Verarbeitung in elektronischen Systemen. Die Wiedergabe von Gebrauchsnamen, Handelsnamen, Warenbezeichnungen usw. in diesem Werk berechtigt auch ohne besondere Kennzeichnung nicht zu der Annahme, dass solche Namen im Sinne der Warenzeichen- und Markenschutz–Gesetzgebung als frei zu betrachten wären und daher von jedermann benutzt werden dürften. Der Verlag, die Autoren und die Herausgeber gehen davon aus, dass die Angaben und Infor- mationen in diesem Werk zum Zeitpunkt der Veröffentlichung vollständig und korrekt sind. Weder der Verlag, noch die Autoren oder die Herausgeber übernehmen, ausdrücklich oder implizit, Gewähr für den Inhalt des Werkes, etwaige Fehler oder Äußerungen. Umschlaggestaltung: deblik Berlin Fotonachweis Umschlag: © dadima/de.com Gedruckt auf säurefreiem und chlorfrei gebleichtem Papier Springer ist Teil von Springer Nature Die eingetragene Gesellschaft ist Springer-Verlag GmbH Germany Die Anschrift der Gesellschaft ist: Heidelberger Platz 3, 14197 Berlin, Germany V Vorwort Machtstreben und Machtausübung sind oft negativ konnotiert. Es wird meist über die eigene Ohnmacht und die Macht „der da oben“ gesprochen, äußerst selten über das eigene Streben nach Macht. Die alltägliche Machtausübung bzw. Machtergreifung geschieht unbemerkt, heimlich und ist tabuisiert. Es scheint erforderlich, sich ange- sichts der Phänomene der unsichtbaren Macht und auch der zunehmenden Macht- und Herrschaftskonzentration in unserer globalisierten Gesellschaft mit eigenen und fremden Vorstellungen von Macht zu konfrontieren. „Willst du den Charakter eines Menschen erkennen, so gib ihm Macht“, soll Abra- ham Lincoln gesagt haben. Heute wird meist entgegnet, dass dann nicht der wahre Charakter sichtbar werde, sondern ein neuer. Möglicherweise ist letztere Feststellung erst in unserer Gegenwart zutreffend, in welcher der Charakter nicht festgefügt, son- dern wandelbar scheint, in der Menschen sich vielschichtige Identitäten erarbeiten – vor dem Hintergrund moderner Individualisierungstendenzen, in der Konzepte wie „Bastelbiografie“, „Patchwork-Identität“, „Der flexible Mensch“ (Eickelpasch u. Rade- macher 2010) formuliert werden können. Oder kann man das so genannte Stanford-Gefängnis-Experiment (Zimbardo 1971) doch als Beweis für die unter bestimmten Umständen zum Bösen tendierende Natur des Menschen nehmen, unabhängig davon, in welchem Zeitalter wir uns gerade befin- den? Das Stanford-Gefängnis-Experiment, das Philip Zimbardo mit Freiwilligen im Sommer 1971 im Keller der Psychologischen Fakultät der Universität in Kalifornien durchgeführt hat, wurde vorzeitig nach sechs Tagen in einem Desaster abgebrochen. Die Teilnehmer, die sich freiwillig gemeldet hatten, waren sorgfältig ausgesucht und auf psychische Durchschnittlichkeit und Gesundheit getestet worden. Und verwan- delten sich bis auf wenige Ausnahmen in machtbesessene Wärter und unterwürfige, sich selbst erniedrigende Gefangene. Zimbardo geht davon aus, dass wir alle, wenn wir in eine Machtposition kommen, damit in einer neuen Situation sind und uns anders verhalten, also einen anderen Charakter ausbilden können. Zimbardo (2008) spitzt seine These zu, indem er meint, dass jeder unter bestimmten Umständen gut oder böse werden könne. Welcher Anteil daran muss den Umständen bzw. dem Rahmen zu- gerechnet werden, welcher Anteil der Integrität oder Charakterstärke des Einzelnen? Wie kann der Einzelne seine Integrität bewahren angesichts widriger Umstände? Nietzsche z. befasste sich mit der Überwindung von Ohnmacht. Er formulierte einen Willen zur Macht: „Nur wo Leben ist, da ist auch Wille: aber nicht Wille zum Leben, sondern – so lehr ich’s dich – Wille zur Macht“ (Nietzsche 1980). Wille zur Macht zeigt sich seiner Meinung nach, indem einem Menschen Weltinterpretation angesichts von Schicksalsmächten gelingt., sein Schicksal nicht zu erdulden, sondern es zu wollen. Wollen – so Nietzsche – befreie von Abhängigkeit und Ohnmacht. Deshalb habe der freie Mensch „das größte Machtgefühl über sich“. Wenn der Mensch aber bestimmte Erfahrungen machen will, dann ändert sich die Frage „Warum ich?“ zu einem „Wozu will ich diese Erfahrung machen? Welche Er- kenntnisse sind mit dieser Erfahrung verbunden?“. VI Vorwort Machterfahrung und Machtausübung in Beziehungen werden in diesem Buch unter- sucht im Hinblick auf die dabei wirksamen Faktoren des inneren Rahmens eines Individuums, u. Ethik, Moral, Überzeugungen über gutes Zusammensein, religiöse Vorstellungen, Sinngebungen, und die wirksamen Faktoren des äußeren Rahmens, u. Menschenrechte, Gesetze, Rechte, Institutionen, Berufsordnungen, Patienten- rechtegesetz, Psychotherapie-Richtlinien sowie die Wechselwirkungen von innen und außen. Dadurch wird es möglich, herauszustellen, wie Machtausübung und Überwin- dung von Ohnmacht in privaten und professionellen Beziehungen gelingen können und dabei gleichzeitig der gesellschaftliche Kontext einbezogen sein kann. Stellen Sie sich eine Person namens Herr Gutwille vor, die davon überzeugt ist, dass alles auf friedlichem Weg erreicht bzw. gelöst werden kann. Was passiert, wenn je- mand Herrn Gutwille in einem „Überraschungsangriff “ etwas vorsetzt, was er nicht gut findet und auch nicht will? Beispielsweise könnte Herr Gutwille mit seiner Frau zusammen kürzlich ein Reihenhaus in einem Neubaugebiet erworben haben. Eines Samstagmorgens wacht er von lautem Rufen und Hämmern auf. Er geht zum Fenster. Er sieht, dass sein Nachbar mit zwei anderen Männern begonnen hat, einen Zaun (auf seinem eigenen Grundstück – der Nachbar übertritt also kein Gesetz) zu errichten. Seine Frau ist empört: „Der hätte uns fragen müssen. Geh raus und sprich mit ihm! Übrigens, das Grün des Zauns finde ich schrecklich.“ Beide Eheleute erleben es so, dass eine Kampfansage vom Nachbarn ausgeht. Herr Gutwille denkt nicht, dass er selbst es z. versäumt hat, über einen Zaun nachzudenken und sich mit dem Nach- barn in Verbindung zu setzen, dass er nun seine Ansprüche durchsetzen müsste. Stattdessen definiert er sich als Opfer seines aggressiven Nachbarn und bedenkt nicht, dass er damit verdeckte Kampftechniken anwendet wie Keine-Ansprüche-Stellen, Un- auffällig-Bleiben, Pflegeleicht-Sein und dass er damit unter Zuhilfenahme des Macht- tabus agiert, als Reagierender den anderen schlecht macht und die eigene Meinung über die des anderen setzt. Ich will damit nicht sagen, dass diese Reaktionen von Herrn Gutwille schlecht sind, will sie also nicht bewerten, sondern lediglich feststellen, dass seine Reaktionen die Anwendung einer speziellen Machtstrategie unter Ausnutzung des Machttabus beinhalten. Nebenbei bemerkt, bedient er sich einer Strategie, die häufig mit Selbstschädigung und Krankheit einhergeht, weil es ein Kampf darum werden kann, wer zuerst angesichts von Schuldgefühlen kapituliert. Die bewusste Entscheidung zur Durchsetzung des eigenen Willens und der eigenen Interessen ist eine notwendige und oft sogar überlebenswichtige Fähigkeit. Ich werde untersuchen, warum die Fähigkeit zur Machtausübung dennoch in weiten Teilen unse- rer Kommunikation so ausgeblendet bzw. Insbesondere geschieht die Ausblendung dieser Fähigkeit auch in psychotherapeutischen Beziehungen (Sprin- ger et al. 2005), obwohl paradoxerweise die Frage des Umgangs mit Macht und damit auch die Gefahr von Machtmissbrauch in jeder Therapie gegeben sind. Die Gefahr besteht aufgrund der Asymmetrie der therapeutischen Beziehung. Es stellt sich dar- über hinaus die Frage, wie Macht in Psychotherapie auf beiden Seiten ausgeübt wird. In erster Näherung könnte man die Situation so charakterisieren, dass ein Hilfesu- chender mit einer ungelösten Fragestellung, gegenüber der er sich ohnmächtig fühlt, zu jemandem kommt, der Wissen und Expertentum anbietet, also implizit erklärt, VII Vorwort dass er sich mächtig genug fühlt, das Problem meistern zu können. Dieser Sachver- halt ändert sich auch nicht, wenn Therapie als Hilfe zur Selbsthilfe verstanden wird. Umgekehrt sind Psychotherapeuten Anbieter einer Leistung, die auch von Kollegen angeboten wird. Der Hilfesuchende ist also nicht auf den Psychotherapeuten ange- wiesen, kann auch zu einem Kollegen wechseln und dadurch Macht ausüben. Angenommen eine Patientin, nennen wir sie Frau Spielviel, wäre bei Ihnen zu einem Erstgespräch. Das Gespräch läuft gut, Sie können sich vorstellen, sie weiterhin zu sehen, und Sie bieten ihr am Ende weitere Termine an. Nun lächelt Frau Spielviel: „Ja, ich habe mich gut gefühlt bei Ihnen, aber ich habe noch drei weitere Erstgespräche bei Therapeuten, die ich mir auch noch anschauen möchte.“ Ich will nicht sagen, dass Frau Spielviels Verhalten schlecht ist oder sie das so nicht machen sollte, sondern dass sie ihre Machtposition nutzt und Sie als Therapeut möglicherweise in einer derartigen Situation ein Ohnmachtsgefühl spüren könnten. Dass Macht und Machtausübung in der Psychotherapie auf beiden Seiten ein grund- sätzlich unausweichliches Thema darstellt, dürfte unstrittig sein. Dennoch begin- nen Psychotherapeuten gerade erst, die konstruktiven und destruktiven Aspekte von Macht zu reflektieren. Ich verstehe diese Lücke sowohl aufseiten der Psychotherapeu- ten als auch aufseiten der Patienten als Mentalisierungsdefizit. Kürzlich fragte mich eine Supervisandin, als ich von der Entfaltung der destruktiven Seite von Macht in einer von ihr durchgeführten Psychotherapie sprach, ob es denn überhaupt auch „gute Machtausübung“ gebe. Die Gefahr, die mit einer Verleugnung der Machtverhältnisse in einer Psychotherapie einhergeht, ist die, dass destruktive und missbräuchliche Strukturen unbemerkt, z. durch gemeinsames Verlagern nach außen, verschleiert und bagatellisiert werden und dann nicht mehr bearbeitet werden oder dass sie unbemerkt zu einer malignen Entwicklung in der Psychotherapie führen können. Psychotherapeut Winsoft und Patient Immerschwarz glauben, dass sie beide unter der Macht leiden, die vonseiten der gesetzlichen Krankenversicherung auf sie ausgeübt wird. Sie regen sich darüber auf und können nicht verstehen, dass der Kostenträger – in der Person des Gutachters – wissen möchte, wie lange die Therapie voraussichtlich noch laufen wird und ob eine gute Entwicklung absehbar ist. Beide fragen sich gegenseitig nicht, ob der jeweils andere nicht aktiver und hilfreicher oder motivierter sein könnte und „ob das Ganze denn überhaupt schon etwas gebracht hat“. Damit klammern sie das Machtthema aus ihrem Verhältnis aus. Ich will nicht sagen, dass das gemeinsame Klagen über das Außen schlecht ist bzw. letztgenannte Fragen für sich genommen gut sind. Vielleicht würde jeder von uns derartige Fragen aus Bequemlichkeitsgründen sogar ausklammern wollen. Meiner Meinung nach gehen Herr Winsoft und Herr Immerschwarz mit einer Auslagerung der Machtthemen nach Außen das Risiko ein, dass sich zwar ihr psychologisches Allgemeinwissen und ihr persönlicher Hand- lungsspielraum erweitern – z. erlebt Herr Immerschwarz neue Dimensionen in der therapeutischen Beziehung wie Zuhören-Können, Empathie, Authentizität, Nähe –, dabei jedoch die Dimensionen der Entwicklung eigener Durchsetzungsfähigkeit, des eigenen taktischen und strategischen Denkens und Verhaltens außen vor bleiben. VIII Vorwort Dieses Buch handelt von bewusster und ausgesprochener Machtanwendung, ist ein Plädoyer für gemeinsam verhandelte Machtgestaltung und -kultivierung sowie für den Erwerb von Machtkompetenz auf beiden Seiten. Diese Themen werden für den Bereich der Psychotherapie expliziert, jedoch beschränken sich die Anwendungs- möglichkeiten natürlich nicht darauf (7 Kap. Die Fallvignetten, die in 7 Kap. 6 dargestellt werden, sind gegenüber der Realität so verändert, dass eine Identi- fizierung der jeweiligen Patienten und Psychotherapeuten nicht mehr möglich ist. Erwarten dürfen Sie u. Antworten auf die Fragen: 5 Ist es etwas Schlechtes, Macht zu nutzen, Einfluss auszuüben, um sich durchzusetzen? 5 Wie kann man lernen, machtvoll zu agieren? 5 Wo ist die Grenze zwischen konstruktiver und destruktiver Machtausübung? 5 Wie kann ich konstruktive Machtspiele genießen und aus destruktiven Macht- spielen aussteigen? 5 Wie kann ich Ohnmacht überwinden? 5 Erfordern manche Situationen Durchsetzungsstärke und eine gewisse Distanz und andere Situationen eher Nähe und Glaubwürdigkeit und Überzeugungskraft? 5 Wie können Interventionen und Reaktionen hinsichtlich ihrer Wirkung evaluiert werden? 5 Wie kann es gelingen, eine Vorstellung von der Macht der initiierten Bewusst- seinsprozesse und Visionen für die individuelle psychotherapeutische und private sowie gesellschaftliche Dimension zu gewinnen? Marie-Luise Althoff Bielefeld, im Sommer 2016 IX Danksagung Mein herzlicher Dank gilt zunächst meiner wunderbaren Familie, die mich in der Phase der Manuskripterstellung ermutigt und unterstützt haben. Durch die Geduld aller konnte ich überhaupt die Kraft für die Fertigstellung des Buches erfahren. Allen Freunden, Supervisanden und Seminarteilnehmern, die mich motiviert haben, mich diesem Thema zuzuwenden und es zum Abschluss zu bringen, danke ich vielmals. Meinen Patienten und Selbsterfahrungsteilnehmern, durch die ich so viel lernen durfte und die Geduld mit mir haben, danke ich ganz besonders. Das kritische Korrekturlesen und die anregenden Gespräche mit Freunden und Verwandten war mir eine Freude – vielen, vielen Dank dafür! Ich danke ganz herzlich meiner Bürokraft, die mich in dieser Zeit besonders unterstützt hat und die Abbildungen grafisch umgesetzt hat, für ihre Treue und ihr Engagement.