CHƯƠNG I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỢP ĐỒNG LAO ĐỘNG VÀ ĐƠN PHƯƠNG CHẤM DỨT HỢP ĐỒNG LAO ĐỘNG. Khái niệm chung về hợp đồng lao động và đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động. Hợp đồng lao động. Khái niệm hợp đồng lao động.
Hợp đồng lao động là chế định riêng không thể thiếu trong bất kỳ ngành luật lao động của một quốc gia nào trên thế giới. Đó là căn cứ để biểu hiện mối quan hệ lao động giữa người lao động và người sử dụng lao động trong việc phát sinh, thay đổi, chấm dứt và thực hiện quyền cũng như là căn cứ để tòa án xác định quyền và nghĩa vụ của các bên khi tranh chấp xảy ra. Tính chất biểu hiện của hợp đồng lao động là sự thỏa thuận của hai phía để xác lập quyền và nghĩa vụ hợp pháp của các bên trong quan hệ lao động. Bằng việc bán sức lao động, người lao động thu lại thù lao được gọi là tiền lương.
Còn người sử dụng lao động hoàn thành được công việc mà họ đã giao cho người lao động. Trước đây, dưới cơ chế tập trung bao cấp người lao động phần lớn được quản lý theo mệnh lệnh hành chính, hợp đồng lao động là một khái niệm rất mới mẻ trong thời kỳ này. Sắc lệnh số 29/SL ngày 12/03/1947 của Chủ tịch Hồ Chí Minh quy định về “khế ước làm công” hay sắc lệnh số 77/SL ngày 22/05/1950 quy định về “công dân tuyển dụng theo giao kèo”. Nhìn chung, “khế ước” hay “giao kèo” trong thời kỳ này được thực hiện bằng miệng do trình độ dân trí thấp, người biết chữ còn hạn chế.
Do đó, việc thực hiện "giao kèo" hay "khế ước" này thường không có cơ sở chắc chắn khi xảy ra tranh chấp. Cùng với đó, Bộ luật Lao động chưa được coi là chế định luật tư nên khế ước hay giao kèo này chịu ảnh hưởng sâu sắc bằng pháp luật dân sự. Ngày nay, trước trình độ khoa học kỹ thuật không ngừng nâng cao, máy móc thay thế dần sản xuất chân tay. Đồng thời với cơ chế thị trường mở, giao thương sâu rộng với nước ngoài để có được việc làm yêu cầu người lao động phải có trình độ chuyên môn cũng như khả năng ngoại ngữ tốt.
Tìm kiếm việc làm là nhu cầu bức thiết được đặt ra và ngày càng được quan tâm. Vì vậy chế định hợp đồng nhằm quy định các vấn đề về lao động bảo vệ quyền lợi của các bên, xây dựng văn hóa lao động tốt đẹp giảm thiểu tác hại của tình trạng cung cầu lao động mất cân đối hay khi tranh chấp lao động xảy ra. Luật pháp nước Anh quy định: “Hợp đồng lao động là một loại hợp đồng cụ thể trong đó một người thực hiện công việc dưới sự chỉ đạo của người khác”. Hai tính năng chính của một hợp đồng trong luật pháp nước này là công việc được trao đổi 7 Luan van bằng tiền lương và một bên đứng trong một mối quan hệ phụ thuộc tương đối, hoặc bất bình đẳng về khả năng thương lượng.
Theo tổ chức lao động quốc tế ILO, hợp đồng lao động được định nghĩa là: “Một thỏa thuận ràng buộc pháp lý giữa một người sử dụng lao động và một công nhân, trong đó xác lập các điều kiện và chế độ việc làm”. Khái niệm này đã phản ánh được bản chất của hợp đồng nói chung chỉ sự ràng buộc pháp lý về mặt pháp luật đơn giản nhất. Tuy nhiên pháp luật Anh quy định tách biệt về công nhân và nhân viên thì trong khái niệm này chỉ đề cập tới công nhân. Đó là yếu điểm về đối tượng điều chỉnh của luật.
Theo từ điển tiếng Việt: “Hợp đồng là sự thỏa thuận thường bằng văn bản và bị rằng buộc về mặt pháp lý”, và “lao động là hoạt động có mục đích của con người nhằm tạo ra các loại sản phẩm vật chất và tinh thần cho xã hội”. Về tổng thể, hợp đồng lao động là sự thỏa thuận về hoạt động có mục đích nhằm tạo ra của cải chịu sự ràng buộc với thỏa thuận này về mặt pháp lý. Bộ luật Lao động năm 2012 của Việt Nam tại Điều 15 có quy định: “Hợp đồng lao động là sự thỏa thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động về việc làm có trả lương, điều kiện làm việc, quyền và nghĩa vụ mỗi bên trong quan hệ lao động”. Trong khái niệm này ta thấy rõ được tầm quan trọng của chủ thể và nội dung của hợp đồng lao động.
Ba yếu tố cấu thành hợp đồng lao động gồm: sự cung ứng một công việc, có sự trả công người lao động dưới dạng tiền lương, có sự phụ thuộc về mặt pháp lý của người lao động trước người sử dụng lao động. Đặc điểm của hợp đồng lao động. Là một loại hợp đồng, hợp đồng lao động mang những đặc điểm của hợp đồng nói chung, đồng thời có những nét đặc trưng của hợp đồng lao động giúp phân biệt nó với các loại hợp đồng khác. Ở nước ta có những sự khác biệt nhất định về góc độ và cách tiếp cận nhưng về cơ bản đều coi yếu tố của người sử dụng lao động với người lao động là quan trọng nhất.
Cụ thể là, đặc trưng của hợp đồng lao động được xem xét ở những nội dung sau: Thứ nhất, hợp đồng lao động có sự phụ thuộc pháp lý của người lao động với người sử dụng lao động. Đây là đặc điểm được coi là tiêu biểu nhất của HĐLĐ mà các hệ thống pháp luật khác nhau nên thừa nhận. Khi tham gia quan hệ HĐLĐ, mỗi NLĐ thực hiện các nghĩa vụ có tính cá nhân, đơn lẻ nhưng lao động ở đây là lao động mang tính xã hội hóa, vì thế hiệu quả cuối cùng lại phụ thuộc vào sự phối hợp của cả tập thể, của tất cả các quan hệ lao động. Vì vậy, cần thiết phải có sự thống nhất, liên kết, điều phối bằng các yêu cầu, đòi hỏi, rằng buộc, mệnh lệnh… của chủ sở hữu doanh nghiệp.
8 Luan van Thứ hai, đối tượng của hợp đồng lao động là việc làm có trả công. Mặc dù HĐLĐ là một loại quan hệ mua bán đặc biệt. Một trong những khía cạnh đặc biệt của quan hệ này thể hiện ở chỗ hàng hóa mang trao đổi – sức lao động, luôn tồn tại gắn liền với cơ thể NLĐ. Do đó, khi NSDLĐ mua hàng hóa sức lao động thì cái mà họ được “sở hữu” đó là một quá trình lao động biểu thị thông qua thời gian làm việc, trình độ chuyên môn nghiệp vụ, thái độ, ý thức… của NLĐ và để thực hiện được những yêu cầu nói trên, NLĐ phải cung ứng sức lao động từ thể lực và trí lực của chính mình biểu thị qua những thời gian đã được xác định (ngày làm việc, tuần làm việc…).
Như vậy, lao động được mua bán trên thị trường không phải là lao động trừu tượng mà là lao động cụ thể, lao động thể hiện thành việc làm Thứ ba, hợp đồng lao động do đích danh người lao động thực hiện. Đặc điểm này xuất phát từ bản chất của quan hệ HĐLĐ. HĐLĐ thường được thực hiện trong môi trường xã hội hóa, có tính chuyên môn hóa và hợp tác hóa rất cao, vì vậy, khi NSDLĐ thuê mướn NLĐ người ta không chỉ quan tâm tới đạo đức, ý thức, phẩm chất… tức nhân thân của NLĐ. Do đó, NLĐ phải trực tiếp thực hiện các nghĩa vụ đã cam kết, không được chuyển dịch vụ cho người thứ ba.
Thứ tư, trong hợp đồng lao động có sự thỏa thuận của các bên thường bị khống chế bới những giới hạn pháp lý nhất định. Đặc điểm này của HĐLĐ xuất phát từ nhu cầu cần bảo vệ, duy trì và phát triển sức lao động trong điều kiện nền kinh tế thị trường không chỉ với tư cách là các quyền cơ bản của công dân mà còn có ý nghĩa xã hội đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước. Mặt khác, HĐLĐ có quan hệ tới nhân cách của NLĐ, do đó quá trình thỏa thuận, thực hiện HĐLĐ không thể tách rời với việc bảo vệ và tôn trọng của nhân cách NLĐ. Thứ năm, hợp đồng lao động được thực hiện liên tục trong thời gian nhất định hay vô định.
Thời hạn của hợp đồng có thể được xác định rõ từ ngày có hiệu lực tới một thời điểm nào đó, xem cũng có thể không xác định trước thời hạn kết thúc. Ở đây, các bên – đặc biệt là người lao động không có quyền lựa chọn hay làm việc theo ý chí chủ quan của mình mà công việc phải được thi hành tuần tự theo thời gian đã được người sử dụng lao động xác định (ngày làm việc, tuần làm việc). Đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động. Khái niệm đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động.
Hợp đồng lao động không phải bao giờ cũng suôn sẻ diễn ra theo tiến trình đã được vạch sẵn. Thực tiễn xã hội, cách ứng xử, hành vi của các bên diễn ra có khả năng làm thay đổi một phần hay toàn bộ nội dung hợp đồng lao động. Đơn phương chấm 9 Luan van dứt hợp đồng lao động là trường hợp chấm dứt hợp đồng lao động chỉ phụ thuộc vào ý chí của một bên chủ thể nhưng được pháp luật thừa nhận và đảm bảo thực hiện. Đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động là quyền của người lao động cũng như của người sử dụng lao động trong những điều kiện thích hợp được pháp luật quy định.
So với việc chấm dứt hợp đồng lao động do ý chí của các bên thì đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động để lại nhiều hậu quả pháp lý bất lợi cho chủ thể bị chấm dứt. Vì vậy, hành vi này thường gây tranh chấp, bất đồng và đa phần sẽ gây thiệt hại đối với bên bị đơn phương chấm dứt. Do đó, pháp luật quy định hợp lý trường hợp các bên trong quan hệ lao động có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động khi thấy có những yếu tố ảnh hưởng nghiêm trọng ảnh hưởng tới việc thực hiện hợp đồng lao động. Có thể thấy đơn phương chấm dứt hợp động lao động là hành vi pháp lý chủ quan của một bên trong quan hệ lao động nhằm chấm dứt việc thực hiện hợp đồng lao động.
Đơn phương chấm dứt hợp động lao động là một quyền năng của người lao động cũng như người sử dụng lao động nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Khi đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động đồng nghĩa chấm dứt hiệu lực của hợp đồng lao động. Pháp luật các nước đều quy định và thừa nhận quyền năng nàytrong hợp đồng lao động.