Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Giáo dục học của nghiên cứu sinh Cao Thị Sông Hương, thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đỗ Hương Trà tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (bảo vệ năm 2014), mang tiêu đề: “Tổ chức dạy học dự án một số kiến thức thuộc chương Điện học (Vật lí lớp 9 Trung học cơ sở) nhằm phát huy tính năng động, bồi dưỡng năng lực sáng tạo và hợp tác của học sinh”. Luận án thuộc chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí, mã số đào tạo 62.11.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ bối cảnh kinh tế, văn hóa, xã hội và công nghệ biến đổi nhanh chóng, cùng tác động của nền kinh tế tri thức và sự bùng nổ thông tin. Thực tế này đòi hỏi quá trình giáo dục phải đào tạo những con người có tính năng động, sáng tạo, có trách nhiệm, biết hợp tác và có khả năng tự học giải quyết vấn đề. Chủ trương đổi mới phương pháp dạy học đã được khẳng định trong Nghị quyết lần 2, khóa VIII Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Điều 27 Luật Giáo dục (2005). Mặc dù nhiều nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lí đã được triển khai, thực tiễn dạy học ở trường phổ thông vẫn còn tình trạng học sinh học vẹt, học chưa đi đôi với hành và thiếu tính sáng tạo. Dạy học dự án (DHDA) là mô hình dạy học mở, gắn lí thuyết với thực hành và tạo ra sản phẩm thực tế, nhưng việc vận dụng vào cấp trung học cơ sở (THCS) – đặc biệt là chương Điện học lớp 9 – vẫn còn là một khoảng trống nghiên cứu cần được giải quyết một cách có hệ thống.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là tổ chức DHDA một số kiến thức trong chương Điện học Vật lí lớp 9 THCS nhằm phát huy tính năng động, bồi dưỡng năng lực sáng tạo và năng lực hợp tác của người học.

Giả thuyết khoa học của luận án được xác định: Nếu vận dụng cơ sở lí luận của DHDA vào dạy học các kiến thức Điện học trong chương trình Vật lí lớp 9 để tổ chức cho học sinh hoạt động tìm tòi, giải quyết các vấn đề liên quan đến thực tiễn đời sống thì có thể phát huy được tính năng động, bồi dưỡng được năng lực sáng tạo và hợp tác của học sinh.

Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài bao gồm 6 nhiệm vụ cụ thể:

  1. Nghiên cứu các quan điểm hiện đại về dạy và học, cơ sở lí luận của DHDA, mối quan hệ giữa DHDA với việc phát huy tính năng động, sáng tạo và hợp tác của người học.
  2. Nghiên cứu mục tiêu giáo dục phổ thông, đặc thù của môn Vật lí, tiến trình giải quyết vấn đề trong nghiên cứu khoa học và tiến trình DHDA nói chung, từ đó xây dựng tiến trình DHDA trong dạy học Vật lí ở trường phổ thông.
  3. Điều tra thực trạng dạy và học một số kiến thức Điện học (SGK Vật lí 9 THCS), phân tích các khó khăn của giáo viên và học sinh, từ đó đề xuất giải pháp khắc phục.
  4. Nghiên cứu nội dung chương trình Điện học Vật lí lớp 9 và các tài liệu khoa học liên quan.
  5. Soạn thảo tiến trình DHDA một số kiến thức chương Điện học đáp ứng yêu cầu phát triển năng lực của học sinh.
  6. Tiến hành thực nghiệm sư phạm theo các tiến trình đã soạn thảo, kiểm tra và đánh giá hiệu quả đối với tính năng động, sáng tạo và hợp tác của học sinh nhằm kiểm chứng giả thuyết khoa học.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là nội dung kiến thức chương Điện học Vật lí lớp 9 và hoạt động dạy - học các kiến thức này ở trường THCS. Phạm vi không gian nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại các trường THCS trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp (bao gồm các trường THCS: Nguyễn Thị Lựu, Võ Trường Toản, Trần Đại Nghĩa, Tân Mỹ, Vĩnh Thạnh, Tân Khánh Trung, Nguyễn Minh Trí, Nguyễn Chí Thanh, Thống Linh, Bình Thành, Nhị Mỹ) cùng sự phối hợp chuyên môn của Trường Đại học Đồng Tháp.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Về lịch sử hình thành và phát triển của DHDA trên thế giới, thuật ngữ "Project" ban đầu xuất hiện trong các trường kiến trúc tại Ý vào cuối thế kỷ 16, sau đó lan sang Pháp, châu Âu và Mỹ. Cuối thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20, các nhà sư phạm Mỹ đưa DHDA vào nhà trường phổ thông nhằm hiện thực hóa quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm. Năm 1918, Kilpatrick W. công bố bài viết về phương pháp dự án. Sau giai đoạn suy giảm vào những năm 1970 do thiếu tính cấu trúc, DHDA phục hồi mạnh mẽ nhờ sự hỗ trợ của công nghệ kĩ thuật số và các quy trình hướng dẫn, đánh giá chuẩn xác của giáo viên.

Các nghiên cứu quốc tế về lí luận và thực tiễn DHDA đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh:

  • Về khái niệm và đặc trưng: Các công trình của Kilpatrick W. (1918), Frey K. (1982), Thomas J.W. (2000), Gordon R. (1998) xác lập các thuộc tính cốt lõi của DHDA gồm tính tự lực, tính phức hợp, tính mở, tính thực tiễn và định hướng tạo ra sản phẩm.
  • Về tiến trình dạy học: Frey K. đề xuất 5 thành phần (sáng kiến, thảo luận, lập kế hoạch, thực hiện, kết thúc); Kilpatrick W. chia 4 giai đoạn (ý tưởng, lập kế hoạch, thực hiện, đánh giá); Renata Holubova (2008) bước đầu đề xuất tiến trình dạy học dự án môn Vật lí ở bậc đại học.
  • Về hiệu quả và thách thức: Nghiên cứu của nhóm tác giả Đại học Vanderbilt (1992), Boaler J. (1997), Joel I. (về rèn luyện kỹ năng nghiên cứu ở cấp THCS), Tim B. (2012, nhấn mạnh 3 yếu tố: dự thảo nhiều lần, phê phán ngang hàng, triển lãm công khai). Các nghiên cứu của Peck J., Blumenfeld P., Edelson D.C. chỉ ra các khó khăn mà học sinh và giáo viên thường gặp về quản lí thời gian, kỹ năng làm việc nhóm, xác định câu hỏi cốt lõi và xây dựng tình huống có vấn đề.

Tại Việt Nam, DHDA được giới thiệu qua bài viết chuyên khảo của Nguyễn Văn Cường (1997), sau đó được phổ biến thông qua các chương trình tập huấn Intel Teach Program (ITP), Partners in Learning (PIL) của Microsoft và Dự án Giáo dục Việt - Bỉ. Nhiều tác giả đã nghiên cứu phát triển lí luận như Đỗ Hương Trà (2007, 2011), Phùng Việt Hải (2007, 2010), Phạm Thị Phú (2010), Nguyễn Lăng Bình cùng cộng sự (2010). Vận dụng DHDA vào môn Vật lí đã được triển khai trong một số luận văn thạc sĩ của Nguyễn Diệu Linh (2009), Phạm Văn Hoạch (2009), Nguyễn Nguyệt Huệ (2010), Nguyễn Văn Kiệt (2009), Trần Tấn Quốc (2009), Nguyễn Cao Cường (2009). Ở cấp THCS, tác giả Trần Văn Thành (2011) đã xây dựng tiến trình DHDA 7 pha áp dụng cho các ứng dụng kĩ thuật phần Điện từ học lớp 9.

Về vấn đề rèn luyện năng lực sáng tạo, tác giả điểm lại các quan điểm tư tưởng từ Khổng Tử, J.A. Comenius, J.J. Rousseau, John Dewey đến I.Ia. Lerner (dạy học nêu vấn đề), cùng các nghiên cứu trong nước của Thái Duy Tuyên, Trần Bá Hoành, Đặng Vũ Hoạt, Nguyễn Đức Thâm, Phạm Hữu Tòng, Nguyễn Ngọc Hưng, Phạm Xuân Quế, Đỗ Hương Trà.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Phần lớn các nghiên cứu trong nước trước đó tập trung vào cấp THPT hoặc đại học; các tiến trình DHDA đã có còn mang tính khái quát chung hoặc chỉ áp dụng riêng cho mảng ứng dụng kĩ thuật; cách tiếp cận mở đầu dự án thường phụ thuộc vào hệ thống câu hỏi định hướng tĩnh. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách xây dựng tiến trình DHDA 8 giai đoạn đặc thù cho môn Vật lí THCS, sử dụng video clip/phim tình huống thực tế để kích hoạt ý tưởng dự án và thiết kế bộ công cụ đánh giá xác nhận thành tích cho học sinh lớp 9 khi học chương Điện học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án tích hợp các cơ sở lí luận và tâm lí học sư phạm sau:

  1. Đặc điểm tâm - sinh lí lứa tuổi thiếu niên (học sinh THCS): Sự chuyển biến về động cơ học tập gắn với nhu cầu tìm hiểu tri thức khoa học để áp dụng vào thực tế; sự phát triển đồng thời giữa tư duy trực quan cụ thể và tư duy trừu tượng; nhu cầu khẳng định bản thân và giao tiếp hợp tác trong tập thể.
  2. Lí thuyết về dạy học dự án và dạy học giải quyết vấn đề: Luận án vận dụng quan điểm dạy học giải quyết vấn đề của Phạm Hữu Tòng và I.Ia. Lerner, cụ thể hóa 3 pha giải quyết vấn đề khoa học vào tiến trình dạy học dự án, gắn với 6 kiểu tình thế nhận thức (lựa chọn, bất ngờ, bế tắc, không phù hợp, phán xét, đối lập).
  3. Mô hình cấu trúc năng lực hành động: Xác định các thành tố của tính năng động, năng lực sáng tạo và năng lực hợp tác của học sinh trong hoạt động nhóm và giải quyết nhiệm vụ phức hợp.
  4. Lí thuyết đánh giá trong giáo dục: Kết hợp đánh giá quá trình và đánh giá tổng kết; kết hợp tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng và đánh giá của giáo viên thông qua hệ thống phiếu tiêu chí, bảng kiểm định lượng.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án phối hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

  • Phương pháp nghiên cứu lí luận: Phân tích, tổng hợp các tài liệu triết học, tâm lí học, giáo dục học, lí luận dạy học môn Vật lí và các tài liệu chuyên ngành về DHDA.
  • Phương pháp điều tra khảo sát: Sử dụng phiếu hỏi kết hợp phỏng vấn sâu giáo viên và học sinh THCS tại tỉnh Đồng Tháp để thu thập dữ liệu thực trạng dạy học chương Điện học.
  • Phương pháp tổng kết kinh nghiệm: Phân tích kinh nghiệm thực tiễn từ các trường học triển khai phương pháp dạy học tích cực.
  • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm có đối chứng tại các trường THCS, quan sát diễn biến hoạt động học tập, thu thập biên bản thảo luận, nhật kí làm việc, bản vẽ thiết kế và mô hình sản phẩm của học sinh.
  • Phương pháp thống kê toán học: Xử lí dữ liệu điểm kiểm tra khảo sát đầu vào và đầu ra, tính toán các tham số đặc trưng thống kê, xác định hệ số tương quan giữa đánh giá của giáo viên và đánh giá của học sinh.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Dữ liệu nghiên cứu bao gồm: SGK, sách giáo viên Vật lí lớp 9; phiếu khảo sát thực trạng giáo viên và học sinh tại Đồng Tháp; sản phẩm học tập thực tế (bản vẽ sơ đồ mạch điện, kế hoạch dự án bằng sơ đồ tư duy, mô hình mạch điện vật chất); dữ liệu điểm số từ các bài kiểm tra thực nghiệm sư phạm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan lịch sử vấn đề nghiên cứu

Chương này hệ thống hóa lịch sử hình thành và phát triển của phương pháp DHDA trên thế giới từ thế kỷ 16 đến nay, phân tích các xu hướng nghiên cứu lý luận và thực nghiệm quốc tế. Đồng thời, tác giả tổng kết quá trình du nhập, nghiên cứu và áp dụng DHDA tại Việt Nam, điểm lại các công trình nghiên cứu về rèn luyện năng lực sáng tạo trong dạy học Vật lí. Từ việc phân tích các hạn chế của những công trình đi trước, chương 1 khẳng định tính cấp thiết, vị trí và tính khả thi của đề tài luận án trong việc giải quyết vấn đề dạy học chương Điện học Vật lí lớp 9 THCS.

Chương 2: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức dạy học dự án các kiến thức Vật lí ở bậc Trung học cơ sở

Chương 2 trình bày các cơ sở tâm lí học lứa tuổi thiếu niên, bản chất và các đặc trưng cơ bản của DHDA (tính mở, tính phức hợp, tính thực tiễn, tính tự lực, định hướng sản phẩm). Tác giả làm rõ cơ sở lí luận của việc tổ chức tình huống có vấn đề trong dạy học Vật lí, phân tích 6 kiểu tình thế nhận thức và xác định cấp độ 2 trong 4 mức độ giải quyết vấn đề là mức độ phù hợp để triển khai ở cấp THCS.

Trọng tâm của chương 2 là việc tác giả đề xuất Tiến trình DHDA 8 giai đoạn trong dạy học Vật lí ở trường phổ thông, bao gồm:

  1. Giai đoạn 1: Tổ chức tình huống học tập gắn với thực tiễn – Phát hiện vấn đề cần giải quyết (sử dụng video clip/phim tình huống).
  2. Giai đoạn 2: Lựa chọn chủ đề cho dự án (thành lập nhóm, đặt tên dự án và tên nhóm).
  3. Giai đoạn 3: Đề xuất giải pháp – Sơ bộ hình dung sản phẩm dự án (phác thảo sơ đồ nguyên tắc hoạt động mô hình hoặc phương án thí nghiệm/nguồn tài nguyên).
  4. Giai đoạn 4: Lập kế hoạch chi tiết (sử dụng sơ đồ tư duy, kĩ thuật KWL, 5W1H; xác định công việc, thời gian, phương tiện, phân công nhiệm vụ).
  5. Giai đoạn 5: Thực hiện kế hoạch (triển khai hành động trí tuệ và vật chất, điều chỉnh giải pháp khi nảy sinh vấn đề thứ cấp).
  6. Giai đoạn 6: Triển lãm – Giới thiệu sản phẩm (trưng bày mô hình, báo cáo, trả lời chất vấn từ khán giả và cộng đồng).
  7. Giai đoạn 7: Đánh giá (kết hợp tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng và đánh giá của giáo viên).
  8. Giai đoạn 8: Hệ thống hóa kiến thức (chuẩn hóa kiến thức, lập sơ đồ tư duy về tri thức thu nhận được).

Chương 2 cũng phân tích sự cụ thể hóa 3 pha của dạy học giải quyết vấn đề vào 8 giai đoạn này, xây dựng khung tiêu chí và bộ công cụ đánh giá năng lực (phiếu đánh giá của giáo viên, phiếu đánh giá hợp tác, phiếu đánh giá đồng đẳng). Cuối chương là kết quả điều tra thực trạng dạy học chương Điện học tại các trường THCS trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp, chỉ ra sự thiếu vắng các bài tập thực tiễn và đề xuất định hướng khắc phục qua DHDA.

Chương 3: Tổ chức quá trình dạy học dự án một số kiến thức trong chương Điện học Vật lí lớp 9 Trung học cơ sở

Chương 3 tiến hành phân tích cấu trúc logic nội dung chương Điện học (Vật lí 9), xác định các nội dung kiến thức có tiềm năng tổ chức DHDA như: định luật Ôm, biến trở, điện năng, công suất điện, sử dụng an toàn và tiết kiệm điện. Tác giả xây dựng mục tiêu dạy học chi tiết về kiến thức, năng lực và thái độ (Bảng 3.1).

Tác giả thiết kế tiến trình tổ chức dự án tổng thể mang tên: “Thiết kế mạch điện gia đình tiện ích, an toàn và tiết kiệm” (Bảng 3.2), chia thành các dự án thành phần và nhiệm vụ học tập cụ thể:

  • Thiết kế mô hình mạch điện báo cháy.
  • Thiết kế mô hình mạch điện nhà tắm.
  • Thiết kế mạch điện ở tủ gia đình.
  • Thiết kế mạch đèn sáng tỏ - sáng mờ.
  • Thiết kế mạch điện cầu thang.
  • Thiết kế mạch đèn luân phiên sáng – tắt.
  • Thiết kế mạch điện báo hiệu mực nước trong bồn chứa.
  • Dự án tuyên truyền an toàn điện và tiết kiệm điện năng (các nhóm "Ánh sáng", "Smart").

Chương này trình bày chi tiết kịch bản sử dụng video clip/phim tình huống để khởi tạo các nhiệm vụ, các phương án thiết kế dự kiến của giáo viên nhằm định hướng hỗ trợ học sinh, cùng hệ thống phiếu đánh giá (Bảng 3.3, Bảng 3.4, Bảng 3.5).

Chương 4: Thực nghiệm sư phạm

Chương 4 trình bày kế hoạch, đối tượng, nội dung và kết quả thực nghiệm sư phạm tại các trường THCS trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp (Bảng 4.1, Bảng 4.2). Diễn biến thực nghiệm cho thấy học sinh tiếp nhận tình huống qua video clip một cách hứng thú, chủ động sử dụng sơ đồ tư duy để lập kế hoạch, tự lực tìm kiếm vật liệu và chế tạo thành công các mô hình mạch điện thực tế.

Kết quả thực nghiệm được phân tích qua cả hai phương diện định tính và định lượng:

  • Về định tính: Học sinh thể hiện rõ các biểu hiện của tính năng động và năng lực sáng tạo trong việc đề xuất nhiều sơ đồ mạch điện khác nhau cho cùng một yêu cầu kĩ thuật (Hình 4.4 đến Hình 4.10), khắc phục linh hoạt các vấn đề phát sinh (chọn vật liệu làm biến trở, phao bồn nước). Học sinh tự tin trong khâu triển lãm sản phẩm, trả lời chất vấn, biểu diễn tiểu phẩm tuyên truyền an toàn điện và sơ cứu điện giật (Hình 4.23 đến Hình 4.30).
  • Về định lượng: Luận án tổng hợp bảng điểm nhóm (Bảng 4.7), bảng điểm cá nhân (Bảng 4.8), ma trận bài kiểm tra cuối đợt thực nghiệm (Bảng 4.9), xử lí các tham số đặc trưng bài kiểm tra đầu vào và đầu ra của lớp thực nghiệm (Bảng 4.10, Bảng 4.11), phân tích hệ số tương quan giữa đánh giá của giáo viên và đánh giá của học sinh (Bảng 4.5). Kết quả phiếu hỏi và phỏng vấn sau thực nghiệm khẳng định học sinh nắm vững kiến thức vững chắc hơn và giáo viên đánh giá cao tính khả thi của tiến trình dạy học.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lí luận

  1. Phát triển cơ sở lí luận về DHDA trong môn Vật lí: Bổ sung và hoàn thiện lí luận về hình thức tổ chức và phương pháp đánh giá năng lực học sinh trong DHDA, kết hợp đồng bộ giữa tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng và đánh giá của giáo viên.
  2. Cụ thể hóa tiến trình giải quyết vấn đề: Làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa 3 pha của dạy học giải quyết vấn đề và các giai đoạn của DHDA; phân tích cấu trúc vòng lặp phản hồi khi nảy sinh các vấn đề thứ cấp trong quá trình thực hiện dự án.
  3. Xây dựng tiến trình DHDA 8 giai đoạn: Đề xuất một tiến trình dạy học hoàn chỉnh, mang tính đặc thù cho môn Vật lí ở trường phổ thông, dung hòa được cả mục tiêu xây dựng kiến thức mới và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

  1. Sử dụng phim/video tình huống học tập: Đề xuất giải pháp sư phạm sử dụng clip tình huống thực tế để chuyển giao nhiệm vụ, kích thích đa giác quan và hỗ trợ học sinh THCS phát hiện vấn đề, đề xuất ý tưởng dự án.
  2. Hệ thống hóa bài học dự án chương Điện học lớp 9: Soạn thảo hoàn chỉnh tiến trình dạy học dự án tổng thể "Thiết kế mạch điện gia đình tiện ích, an toàn và tiết kiệm" cùng các tiểu dự án chi tiết (mạch báo cháy, mạch cầu thang, mạch báo mức nước bồn cao, mạch đèn sáng tỏ - sáng mờ, tuyên truyền tiết kiệm điện).
  3. Bộ công cụ đánh giá khả thi: Cung cấp hệ thống phiếu đánh giá tiêu chí, bảng kiểm định lượng phục vụ việc cho điểm và đánh giá năng lực cá nhân/nhóm học sinh trong DHDA.
  4. Nguồn tư liệu khoa học: Cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm sư phạm minh chứng cho tính hiệu quả của phương pháp, làm tài liệu tham khảo cho giáo viên THCS và sinh viên ngành sư phạm Vật lí.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Căn cứ vào phạm vi nghiên cứu của văn bản, các can thiệp thực nghiệm sư phạm của luận án mới chỉ tập trung triển khai trên phạm vi nội dung chương Điện học thuộc chương trình Vật lí lớp 9 và khảo sát thực nghiệm tại một số trường THCS trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng việc vận dụng tiến trình DHDA 8 giai đoạn và biện pháp khởi tạo vấn đề bằng phim tình huống sang các nội dung kiến thức khác của chương trình Vật lí THCS (như Quang học, Cơ học, Nhiệt học, Điện từ học) và các khối lớp khác; tiếp tục nghiên cứu tinh gọn quy trình đánh giá để giáo viên phổ thông dễ dàng áp dụng trong điều kiện thời lượng học chính khóa hạn chế.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng sau:

  • Giáo viên môn Vật lí cấp THCS: Cung cấp quy trình 8 giai đoạn cụ thể, kịch bản xây dựng video tình huống thực tế và bộ công cụ phiếu đánh giá học sinh để áp dụng trực tiếp vào quá trình giảng dạy các bài học mang tính thực hành, ứng dụng.
  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Sư phạm Vật lí: Cung cấp cơ sở lí luận có hệ thống về phương pháp DHDA, cách thức cụ thể hóa phương pháp giải quyết vấn đề vào bài học chuyên ngành, cùng kĩ thuật thiết kế và xử lí số liệu thực nghiệm sư phạm.
  • Cán bộ quản lí chuyên môn tại các trường phổ thông và Sở Giáo dục - Đào tạo: Cung cấp dữ liệu thực tiễn và giải pháp tổ chức dạy học phân hóa, dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học nhằm thực hiện chủ trương đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiến trình DHDA môn Vật lí do luận án đề xuất gồm những giai đoạn nào?

Tiến trình gồm 8 giai đoạn: (1) Tổ chức tình huống học tập gắn với thực tiễn – Phát hiện vấn đề cần giải quyết; (2) Lựa chọn chủ đề cho dự án; (3) Đề xuất giải pháp – Sơ bộ hình dung sản phẩm dự án; (4) Lập kế hoạch chi tiết; (5) Thực hiện kế hoạch; (6) Triển lãm – Giới thiệu sản phẩm; (7) Đánh giá; (8) Hệ thống hóa kiến thức.

2. Luận án giải quyết khó khăn của học sinh THCS khi đề xuất ý tưởng dự án bằng cách nào?

Tác giả sử dụng các video clip/phim tình huống học tập (phim hoạt hình hoặc clip người thật đóng) để biểu đạt trực quan các tình huống thực tiễn nảy sinh trong đời sống. Hình thức này giúp học sinh tiếp nhận vấn đề qua nhiều giác quan (nghe, nhìn, cảm xúc), giúp các em dễ dàng nhận ra nhu cầu thực tế và tự lực đề xuất ý tưởng dự án ở mức độ 2 của quy trình giải quyết vấn đề.

3. Những dự án cụ thể nào đã được thiết kế và thực nghiệm trong chương Điện học Vật lí lớp 9?

Dự án tổng thể là “Thiết kế mạch điện gia đình tiện ích, an toàn, tiết kiệm”, bao gồm các nhiệm vụ/tiểu dự án: thiết kế mạch điện báo cháy, mạch điện nhà tắm, mạch điện tủ gia đình, mạch đèn sáng tỏ - sáng mờ, mạch điện cầu thang, mạch đèn luân phiên sáng – tắt, mạch điện báo hiệu mức nước trong bồn chứa, và dự án tuyên truyền sử dụng điện an toàn - tiết kiệm.

4. Đánh giá trong DHDA được luận án thiết kế theo những hình thức và công cụ nào?

Đánh giá được thực hiện kết hợp giữa đánh giá quá trình và đánh giá sản phẩm, bao gồm ba hình thức phối hợp: tự đánh giá của học sinh, đánh giá đồng đẳng giữa các học sinh/nhóm học sinh, và đánh giá tổng kết cho điểm của giáo viên. Các công cụ sử dụng gồm: Phiếu đánh giá của giáo viên (Bảng 3.3), Phiếu đánh giá hợp tác (Bảng 3.4), Phiếu đánh giá đồng đẳng (Bảng 3.5), cùng các bảng kiểm định lượng chi tiết cho nhóm và cá nhân.

5. Địa bàn và đối tượng thực nghiệm sư phạm của luận án được triển khai ở đâu?

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại tỉnh Đồng Tháp trên đối tượng học sinh lớp 9 tại các trường THCS: Nguyễn Thị Lựu, Võ Trường Toản, Trần Đại Nghĩa, Tân Mỹ, Vĩnh Thạnh, Tân Khánh Trung, Nguyễn Minh Trí, Nguyễn Chí Thanh, Thống Linh, Bình Thành, Nhị Mỹ, cùng sự tham gia phối hợp nghiên cứu của Trường Đại học Đồng Tháp.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Cao Thị Sông Hương đã xây dựng thành công cơ sở lí luận và quy trình thực tiễn cho việc tổ chức dạy học dự án chương Điện học Vật lí lớp 9 THCS gồm 8 giai đoạn rõ ràng. Thông qua giải pháp sử dụng phim tình huống và hệ thống hóa các dự án thiết kế mạch điện gia đình gắn với thực tế, nghiên cứu đã chứng minh tính hiệu quả trong việc phát huy tính năng động, bồi dưỡng năng lực sáng tạo và năng lực hợp tác của học sinh. Kết quả thực nghiệm sư phạm tại các trường THCS trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp khẳng định tính đúng đắn của giả thuyết khoa học, đóng góp một tài liệu tham khảo có giá trị về mặt phương pháp dạy học bộ môn Vật lí ở trường phổ thông.