Luận văn thực trạng nhiễm sán lá gan nhỏ ở người trên 14 tuổi và một số yếu tố liên quan tại xã nga an huyện nga sơn tỉnh thanh hóa năm 2005

Nghiên cứu thực trạng nhiễm sán lá gan nhỏ ở người trên 14 tuổi tại xã Nga An, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa năm 2005 và các yếu tố liên quan.

• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Để
• Trường học: Trường Đại Học Y Tế Công Cộng
• Chuyên ngành: Y Tế Công Cộng
• Đề tài: Thực Trạng Nhiễm Sán Lá Gan Nhỏ Ở Người Trên 14 Tuổi Và Một Số Yếu Tố Liên Quan Tại Xã Nga An, Huyện Nga Sơn, Tỉnh Thanh Hóa Năm 2005
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN
• 1.1. Lịch sử bệnh SLGN
• 1.2. Sơ lược về KST học
• 1.3. Dịch tễ bệnh SLGN
• 1.4. Bệnh học, chẩn đoán và điều trị bệnh SLGN
• 1.5. Tình hình nghiên cứu và sự phân bố của SLGN trên thế giới và Việt Nam
• 2. CHƯƠNG II: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Các phương pháp đánh giá sử dụng trong nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.7. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu
• 2.8. Hạn chế của nghiên cứu và biện pháp khắc phục
• 2.9. Đóng góp của nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thông tin chung về đối tượng và hộ gia đình
• 3.2. Thực trạng nhiễm SLGN
• 3.3. Kiến thức phòng chống SLGN
• 3.4. Thái độ phòng chống SLGN
• 3.5. Thực hành phòng chống SLGN
• 3.6. Một số mối liên quan giữa thực trạng nhiễm SLGN và kiến thức, thái độ, thực hành của người dân trong phân tích đơn biến
• 3.7. Mối liên quan tới thực trạng nhiễm SLGN trong mô hình hồi quy đa biến
• 4. CHƯƠNG IV
• 6. CHƯƠNG VI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thực trạng nhiễm sán lá gan nhỏ ở người trên 14 tuổi

Bệnh sán lá gan nhỏ (SLGN) là một trong những bệnh ký sinh trùng phổ biến tại Việt Nam, đặc biệt là ở các vùng nông thôn. Theo thống kê, tỷ lệ nhiễm SLGN ở người trên 14 tuổi tại xã Nga An, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa năm 2005 cho thấy một bức tranh đáng lo ngại về sức khỏe cộng đồng. Nghiên cứu này không chỉ giúp xác định tỷ lệ nhiễm mà còn chỉ ra các yếu tố liên quan đến tình trạng này.

1.1. Đặc điểm dịch tễ học của bệnh sán lá gan nhỏ

Bệnh SLGN do ký sinh trùng Clonorchis sinensis gây ra, thường gặp ở những người có thói quen ăn cá sống hoặc chưa nấu chín. Tình hình dịch tễ học cho thấy tỷ lệ nhiễm bệnh tăng cao ở những vùng có điều kiện vệ sinh kém.

1.2. Tình hình nhiễm sán lá gan nhỏ tại xã Nga An

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm SLGN tại xã Nga An lên tới 13,2% ở người trên 14 tuổi. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp phòng chống hiệu quả nhằm giảm thiểu tình trạng nhiễm bệnh.

II. Các yếu tố liên quan đến nhiễm sán lá gan nhỏ ở người

Nhiễm SLGN không chỉ phụ thuộc vào thói quen ăn uống mà còn bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác như điều kiện vệ sinh, môi trường sống và kiến thức của người dân về bệnh. Việc hiểu rõ các yếu tố này sẽ giúp xây dựng các chương trình can thiệp hiệu quả.

2.1. Thói quen ăn uống và tỷ lệ nhiễm sán

Thói quen ăn gỏi cá và các món ăn từ cá sống là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng nhiễm SLGN. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm ở những người thường xuyên ăn cá sống cao hơn nhiều so với những người không có thói quen này.

2.2. Điều kiện vệ sinh và môi trường sống

Điều kiện vệ sinh kém, đặc biệt là việc xử lý phân người và gia súc, là một yếu tố quan trọng góp phần vào sự lây lan của bệnh. Tại xã Nga An, tỷ lệ hộ gia đình có nhà tiêu hợp vệ sinh chỉ đạt 12%, điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của ký sinh trùng.

III. Phương pháp nghiên cứu thực trạng nhiễm sán lá gan nhỏ

Nghiên cứu được thực hiện thông qua việc thu thập dữ liệu từ các hộ gia đình tại xã Nga An. Phương pháp nghiên cứu bao gồm khảo sát, lấy mẫu phân và phân tích kết quả để xác định tỷ lệ nhiễm SLGN.

3.1. Thiết kế nghiên cứu và đối tượng tham gia

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp cắt ngang, với đối tượng là người dân trên 14 tuổi tại xã Nga An. Số lượng mẫu được lấy đủ lớn để đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ dân số.

3.2. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu

Dữ liệu được thu thập thông qua bảng hỏi và lấy mẫu phân để kiểm tra sự hiện diện của trứng sán. Kết quả được phân tích bằng các phương pháp thống kê để xác định tỷ lệ nhiễm và các yếu tố liên quan.

IV. Kết quả nghiên cứu về thực trạng nhiễm sán lá gan nhỏ

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm SLGN ở người trên 14 tuổi tại xã Nga An là 13,2%. Ngoài ra, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng kiến thức và thái độ của người dân về phòng chống bệnh còn hạn chế.

4.1. Tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ theo độ tuổi và giới tính

Tỷ lệ nhiễm SLGN có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm tuổi và giới tính. Đặc biệt, nhóm tuổi từ 30-50 có tỷ lệ nhiễm cao nhất, cho thấy sự cần thiết phải tập trung vào nhóm đối tượng này trong các chương trình can thiệp.

4.2. Kiến thức và thái độ của người dân về phòng chống bệnh

Nghiên cứu cho thấy chỉ có 30% người dân có kiến thức đầy đủ về bệnh SLGN và các biện pháp phòng chống. Điều này cho thấy cần có các chương trình giáo dục sức khỏe để nâng cao nhận thức của cộng đồng.

V. Giải pháp can thiệp nhằm giảm tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ

Để giảm tỷ lệ nhiễm SLGN, cần có các giải pháp can thiệp toàn diện, bao gồm nâng cao nhận thức của người dân, cải thiện điều kiện vệ sinh và thực hiện các biện pháp phòng chống hiệu quả.

5.1. Chương trình giáo dục sức khỏe cho cộng đồng

Các chương trình giáo dục sức khỏe cần được triển khai để nâng cao nhận thức của người dân về bệnh SLGN và các biện pháp phòng chống. Việc tổ chức các buổi hội thảo, phát tờ rơi sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về bệnh.

5.2. Cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường

Cần có các biện pháp cải thiện điều kiện vệ sinh, đặc biệt là việc xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh và xử lý phân người, gia súc. Điều này sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ lây lan bệnh.

VI. Kết luận và triển vọng nghiên cứu về nhiễm sán lá gan nhỏ

Nghiên cứu về thực trạng nhiễm SLGN tại xã Nga An đã chỉ ra những vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe cộng đồng. Việc xác định các yếu tố liên quan và thực hiện các biện pháp can thiệp là cần thiết để giảm tỷ lệ nhiễm bệnh trong tương lai.

6.1. Tầm quan trọng của việc phòng chống bệnh sán lá gan nhỏ

Phòng chống bệnh SLGN không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để đạt được hiệu quả cao nhất.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về bệnh sán lá gan nhỏ

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp và tìm hiểu sâu hơn về các yếu tố nguy cơ liên quan đến nhiễm SLGN trong cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh sán lá gan nhỏ là một trong những bệnh truyền nhiễm ký sinh trùng qua thực phẩm nguy hiểm, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng toàn cầu. Theo số liệu thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới, trên thế giới hiện có khoảng 40 triệu người nhiễm các loại sán lá, trong đó có hơn 23 triệu người nhiễm sán lá gan nhỏ. Tại Việt Nam, dịch tễ sán lá gan nhỏ lưu hành tại ít nhất 19 tỉnh thành, với tỷ lệ nhiễm trung bình ở 12 tỉnh đồng bằng Bắc Bộ lên tới 17,23%. Đặc biệt, một số địa phương ghi nhận tỷ lệ nhiễm rất cao như xã Nghĩa Phú thuộc huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định đạt 41,3% và xã Nga Tân thuộc huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa đạt 13,2% vào năm 2002.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ đặc điểm địa lý và tập quán sinh hoạt tại xã Nga An, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Đây là vùng đất chiêm trũng ven biển với hệ thống ao hồ nuôi cá dày đặc. Tỷ lệ nhà tiêu hợp vệ sinh toàn xã năm 2004 theo báo cáo của Trung tâm Y tế huyện chỉ đạt 12,0% (thấp hơn nhiều so với mức 39,4% của toàn huyện). Người dân địa phương duy trì thói quen dùng phân tươi để bón ruộng, nuôi cá và duy trì tập quán ăn gỏi cá nước ngọt (như cá mè, cá trôi). Về mặt bệnh học, sán lá gan nhỏ ký sinh mạn tính trong đường mật gây viêm tắc, sỏi mật, xơ gan và là căn nguyên trực tiếp dẫn đến ung thư biểu mô đường mật (chiếm ít nhất 2/3 số ca ung thư đường mật theo các nghiên cứu dịch tễ học).

Mục tiêu cụ thể của luận văn là xác định tỷ lệ nhiễm, cường độ nhiễm sán lá gan nhỏ ở người dân trên 14 tuổi tại xã Nga An năm 2005; đồng thời mô tả thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành (KAP) và phân tích các yếu tố liên quan đến tình trạng nhiễm bệnh. Nghiên cứu được triển khai từ tháng 3 năm 2005 đến tháng 9 năm 2005 (thời gian điều tra thực địa từ ngày 01/06/2005 đến ngày 15/06/2005). Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài là cung cấp bộ chỉ số dữ liệu dịch tễ học chuẩn xác, làm cơ sở xây dựng mô hình can thiệp sức khỏe cộng đồng toàn diện nhằm kéo giảm tỷ lệ nhiễm sán tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hai mô hình lý thuyết cốt lõi trong dịch tễ học và y tế công cộng:

1. Mô hình tam giác dịch tễ học (Host - Agent - Environment): Phân tích sự tương tác giữa tác nhân gây bệnh ký sinh trùng, vật chủ mang mầm bệnh (con người và động vật nuôi như chó, mèo) và môi trường sinh thái thủy vực (hệ thống ao hồ, ốc nước ngọt, cá nước ngọt).
2. Mô hình hành vi sức khỏe KAP (Knowledge - Attitude - Practice): Đánh giá mối quan hệ nhân quả giữa mức độ hiểu biết, nhận thức thái độ và các hành vi thực tế (ăn gỏi cá, quản lý và xử lý phân người) đối với nguy cơ nhiễm ký sinh trùng.

Các khái niệm chuyên ngành then chốt bao gồm:

• Clonorchis sinensis và Opisthorchis viverrini: Hai loài sán lá gan nhỏ gây bệnh chính tại Việt Nam, có chu kỳ sinh học phức tạp qua hai vật chủ trung gian (vật chủ thứ nhất là các loài ốc nước ngọt như Melanoides tuberculatus, Parafossarulus striatulus; vật chủ thứ hai là các loài cá nước ngọt thuộc họ Cyprinidae).
• Metacercariae (Ấu trùng nang): Dạng ấu trùng cảm nhiễm ký sinh trong cơ thịt cá nước ngọt, có sức đề kháng cao (tồn tại sống tới 95% sau 30 phút chế biến gỏi cá và 93% sau 4 giờ ngâm trong hỗn dịch lá thơm, gia vị).
• EPG (Eggs Per Gram): Số lượng trứng sán trung bình trong 1 gam phân, chỉ số định lượng vàng để đánh giá cường độ nhiễm ký sinh trùng theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới.
• Nhà tiêu hợp vệ sinh: Tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia về công trình vệ sinh hộ gia đình được quy định tại Quyết định số 08/2005/QĐ-BYT ngày 11/03/2005 của Bộ Y tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế dịch tễ học cắt ngang mô tả có phân tích. Cỡ mẫu nghiên cứu được tính toán theo công thức ước tính một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95% ($Z = 1,96$), sai số tuyệt đối $d = 5%$ và tỷ lệ dự đoán $p = 13,2%$ (dựa trên số liệu điều tra tại Nga Tân năm 2002), thu được cỡ mẫu ban đầu là 174 người. Nhằm hiệu chỉnh hiệu ứng thiết kế do chọn mẫu chùm ($DE = 2$), cỡ mẫu được nhân đôi thành 348 người, cộng thêm 10% dự phòng vắng mặt hoặc từ chối để đạt quy mô mẫu 390 đối tượng. Thực tế điều tra đã thu thập đầy đủ mẫu và thông tin từ 372 đối tượng đại diện cho 372 hộ gia đình.

Phương pháp chọn mẫu gồm 2 giai đoạn:

• Giai đoạn 1: Áp dụng phương pháp chọn mẫu có xác suất tỷ lệ với kích thước quần thể (PPS) để chọn ngẫu nhiên 6 xóm trong tổng số 12 xóm của xã Nga An (gồm Bình Hoà, Quang Trung, Thuần Hậu, Nhân Sơn, Hà Trung, Nam Sơn).
• Giai đoạn 2: Lập danh sách nhân khẩu từ 15 tuổi trở lên tại từng xóm và chọn đối tượng theo phương pháp ngẫu nhiên hệ thống (mỗi hộ gia đình chọn 1 người).

Phương pháp cận lâm sàng sử dụng kỹ thuật xét nghiệm phân định lượng Kato-Katz (bội số nhân 23) để tìm trứng sán và định lượng chỉ số EPG. Dữ liệu dịch tễ và hành vi được thu thập bằng bộ câu hỏi phỏng vấn cấu trúc chuẩn hóa và bảng kiểm quan sát thực địa. Dữ liệu được nhập hai lần bằng phần mềm Microsoft Access XP (kiểm tra chéo 20% phiếu điều tra), chuyển đổi qua Stat Transfer 7.0 và phân tích trên SPSS 11.5 bằng các thuật toán kiểm định Chi-square ($\chi^2$), Independent Samples T-test, One-Way ANOVA và mô hình hồi quy đa biến Logistic ($OR, 95%CI, p < 0,05$). Toàn bộ quy trình đã được Hội đồng Đạo đức nghiên cứu Y sinh học Trường Đại học Y tế Công cộng phê duyệt theo Quyết định số 07/2005/YTCC-HĐ3.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ nhiễm chung và phân bố dịch tễ học: Trong tổng số 372 người được xét nghiệm, tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ chung là 25,3% (94 trường hợp dương tính). Tỷ lệ nhiễm ở nam giới đạt 33,3%, cao gấp đôi so với nữ giới là 16,7% ($OR = 2,63; p < 0,001$). Tỷ lệ nhiễm tăng dần theo độ tuổi và đạt đỉnh cao nhất ở nhóm 40-49 tuổi với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ($\chi^2 = 11,46; p = 0,043$). Nhóm đối tượng làm nghề nông nghiệp có tỷ lệ nhiễm 26,9%, cao gấp 2,27 lần so với nhóm ngành nghề khác ($p = 0,049$).
2. Cường độ nhiễm sán (EPG): Cường độ nhiễm sán trung bình của 94 ca dương tính là 229,55 EPG (dao động từ 46 EPG đến 1426 EPG). Phân loại cường độ nhiễm theo Tổ chức Y tế Thế giới cho thấy 98,9% (93 ca) ở mức độ nhiễm nhẹ (< 1000 EPG), chỉ có 1,1% (1 ca) nhiễm ở mức độ trung bình (1000-9999 EPG) và 0% ca nhiễm nặng. Nhóm người làm ruộng có cường độ nhiễm trung bình đạt 281,75 EPG, cao hơn rõ rệt so với nhóm nghề nghiệp khác đạt 227,23 EPG (mức chênh lệch trung bình 141,5 EPG; $p < 0,05$).
3. Tập quán ăn gỏi cá và các ngộ nhận hành vi: Có tới 68,8% (256/372 người) có tiền sử ăn gỏi cá sống trộn thính. Trong số những người ăn gỏi cá dù đã biết nguy cơ nhiễm sán (137 người), lý do phổ biến nhất là chủ quan vì thấy nhiều người ăn không mắc bệnh (hơn 50%) và niềm tin sai lầm rằng uống rượu khi ăn gỏi có thể diệt được sán (trên 50%). Ở nhóm 119 người ăn gỏi cá mà không biết nguy cơ, 92,4% ăn theo tập quán truyền thống và 61,3% tin rằng đây là món ăn "mát và bổ dưỡng".
4. Thực trạng kiến thức và thái độ phòng chống: Tỷ lệ người dân có kiến thức chung đạt yêu cầu chỉ chiếm 46,5%. Đáng chú ý, 34,7% hoàn toàn không biết món ăn nào lây truyền bệnh sán; 66,4% không biết các biện pháp phòng chống; và 90,3% không biết thời gian ủ phân cần thiết phải từ 6 tháng trở lên. Tỷ lệ đối tượng có thái độ đạt yêu cầu chung chỉ dưới 50%, trong đó chỉ 39,0% nhận thức được sự cần thiết của việc ủ phân trước khi sử dụng.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phản ánh tình trạng lưu hành sán lá gan nhỏ ở mức độ đáng báo động tại xã Nga An (25,3%), cao gần gấp đôi so với số liệu ghi nhận tại xã lân cận Nga Tân năm 2002 (13,2%). Tuy nhiên, tỷ lệ này vẫn thấp hơn các ổ dịch lâu năm tại miền Bắc như xã Nghĩa Phú, tỉnh Nam Định (41,3%) hoặc huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình (34,3%). Về cường độ nhiễm, mức 229,55 EPG tại Nga An thấp hơn đáng kể so với mức 461,3 EPG tại Nga Tân ($p < 0,001$). Điều này chỉ ra rằng phần lớn người dân tại Nga An nhiễm sán ở giai đoạn mãn tính với số lượng giun sán trong cơ thể ở mức độ vừa phải, nhưng tính chất phát tán mầm bệnh ra môi trường là liên tục.

Nguyên nhân chính dẫn đến sự khác biệt theo giới tính (nam nhiễm gấp 2,63 lần nữ) bắt nguồn từ thói quen ăn uống trong các dịp giao lưu, hội hè và cỗ bàn. Nam giới thường xuyên ăn gỏi cá kèm uống rượu với niềm tin phản khoa học rằng nồng độ cồn có thể tiêu diệt ký sinh trùng. Trên thực tế, ấu trùng nang có màng bọc bảo vệ rất vững chắc, chỉ bị phá hủy dưới nhiệt độ nấu chín hoàn toàn. Mối liên kết dịch tễ khép kín còn nằm ở thực trạng vệ sinh môi trường: tỷ lệ nhà tiêu hợp vệ sinh rất thấp (12,0%), người dân xả phân trực tiếp hoặc dùng phân tươi bón ruộng và thả nuôi cá ao, tạo điều kiện thuận lợi cho trứng sán phát triển thành ấu trùng lông, xâm nhập vào ốc rồi sang cá nước ngọt.

Về mặt trực quan hóa dữ liệu, các phát hiện này có thể được trình bày rõ ràng thông qua biểu đồ thanh phân tầng mô tả tỷ lệ nhiễm theo nhóm tuổi và giới tính, kết hợp bảng ma trận phân tích hồi quy đa biến thể hiện mối liên quan chặt chẽ giữa tiền sử ăn gỏi cá, tình trạng nhà tiêu và nghề nghiệp làm nông nghiệp đối với tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng khoa học thu được, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp can thiệp y tế công cộng đồng bộ:

1. Triển khai chiến dịch điều trị hóa dược diện rộng:

   • Hành động: Tổ chức cấp phát và hướng dẫn điều trị đặc hiệu bằng thuốc Praziquantel liều 75mg/kg thể trọng/ngày (chia 3 lần) cho 100% các trường hợp xét nghiệm dương tính với sán lá gan nhỏ trên địa bàn.
   • Mục tiêu chỉ số: Đạt tỷ lệ sạch trứng sán trên 95% sau đợt điều trị đầu tiên và giảm tỷ lệ nhiễm toàn xã xuống dưới 10% trong vòng 12 tháng.
   • Chủ thể thực hiện: Trung tâm Phòng chống Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng tỉnh Thanh Hóa phối hợp Trung tâm Y tế huyện Nga Sơn và Trạm Y tế xã Nga An.

2. Đẩy mạnh truyền thông giáo dục sức khỏe và thay đổi hành vi:

   • Hành động: Xây dựng các chuyên mục truyền thông trên hệ thống truyền thanh xã 2 lần/tuần; tổ chức nói chuyện chuyên đề tại các buổi sinh hoạt thôn xóm nhằm xóa bỏ các quan niệm sai lầm (như uống rượu diệt sán, ăn gỏi cá bổ mát).
   • Mục tiêu chỉ số: Nâng tỷ lệ người dân có kiến thức đúng về bệnh sán lá gan nhỏ từ 46,5% lên trên 85% trong giai đoạn 2005 - 2007.
   • Chủ thể thực hiện: Trạm Y tế xã Nga An phối hợp Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên và Ban Văn hóa xã.

3. Cải thiện vệ sinh môi trường và kiểm soát nguồn phân:

   • Hành động: Vận động các hộ gia đình xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh theo tiêu chuẩn Quyết định số 08/2005/QĐ-BYT; hướng dẫn kỹ thuật ủ phân kỵ khí đủ thời gian từ 6 tháng trở lên trước khi bón ruộng; cấm tuyệt đối hành vi làm cầu tiêu trên ao cá.
   • Mục tiêu chỉ số: Tăng tỷ lệ nhà tiêu hợp vệ sinh toàn xã từ 12% lên 60% vào năm 2008.
   • Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân xã Nga An, Trạm Y tế xã và cán bộ y tế thôn bản.

4. Thiết lập hệ thống giám sát dịch tễ định kỳ:

   • Hành động: Định kỳ 6 tháng/lần tiến hành lấy mẫu kiểm tra ngẫu nhiên ốc và cá nước ngọt tại các ao nuôi trong 6 xóm trọng điểm nhằm theo dõi tỷ lệ nhiễm ấu trùng nang metacercariae.
   • Mục tiêu chỉ số: Kiểm soát tỷ lệ cá mang ấu trùng sán lá gan nhỏ xuống dưới 10% tại các ao nuôi kinh doanh.
   • Chủ thể thực hiện: Đội Y tế dự phòng huyện Nga Sơn và Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý y tế dự phòng và chuyên trách ký sinh trùng:
   • Lợi ích & Trường hợp sử dụng: Nắm vững quy trình thiết kế điều tra dịch tễ học thực địa kết hợp phương pháp xét nghiệm Kato-Katz định lượng EPG để xây dựng kế hoạch phòng chống giun sán truyền qua thực phẩm tại các vùng sinh thái tương đồng.
2. Chính quyền địa phương và các nhà hoạch định chính sách y tế công cộng:
   • Lợi ích & Trường hợp sử dụng: Sử dụng bằng chứng định lượng về gánh nặng bệnh tật và vệ sinh môi trường để xây dựng chỉ tiêu phát triển nông thôn mới, cấp ngân sách hỗ trợ xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh và quy hoạch vùng nuôi thủy sản an toàn.
3. Học viên sau đại học và nghiên cứu sinh ngành Y tế công cộng, Dịch tễ học:
   • Lợi ích & Trường hợp sử dụng: Tham khảo phương pháp chọn mẫu xác suất theo quy mô quần thể (PPS 2 giai đoạn), kỹ thuật xử lý số liệu kiểm soát sai số hai lần và mô hình hóa hồi quy đa biến Logistic để phân tích các yếu tố nguy cơ hành vi.
4. Nhân viên truyền thông giáo dục sức khỏe cộng đồng:
   • Lợi ích & Trường hợp sử dụng: Khai thác các dữ liệu về khoảng trống nhận thức (như 90,3% không biết thời gian ủ phân, 50% tin rượu diệt được sán) để thiết kế các thông điệp truyền thông trúng đích, xóa bỏ hủ tục và thay đổi hành vi ăn uống của người dân.

Câu hỏi thường gặp

1. Sán lá gan nhỏ lây truyền sang người qua con đường nào và thời gian ủ bệnh bao lâu? Người bị nhiễm sán do ăn các món cá nước ngọt sống hoặc chưa nấu chín (như gỏi cá mè, cá trôi) có chứa ấu trùng nang metacercariae. Sau khi nuốt vào dạ dày và tá tràng, ấu trùng thoát vỏ, di chuyển ngược dòng mật lên gan và phát triển thành sán trưởng thành sau khoảng 26 ngày, có thể sống dai dẳng trong cơ thể người từ 15 đến 25 năm.

2. Uống rượu mạnh hoặc vắt nhiều chanh khi ăn gỏi cá có diệt được ấu trùng sán không? Hoàn toàn không thể diệt được sán. Các nghiên cứu thực nghiệm chứng minh rằng ấu trùng nang có vỏ bọc rất bền vững, vẫn sống tới 93% sau 4 giờ ngâm trong các loại nước gia vị, cồn rượu hay lá thơm. Việc uống rượu khi ăn gỏi chỉ là thói quen tâm lý và là nguyên nhân khiến nam giới tại Nga An có tỷ lệ nhiễm cao gấp 2,63 lần nữ giới.

3. Thời gian ủ phân người và gia súc tối thiểu bao lâu mới tiêu diệt được trứng sán lá gan nhỏ? Thời gian ủ phân bắt buộc phải đạt từ 6 tháng trở lên trong điều kiện ủ kỵ khí có che phủ để nhiệt độ phân hủy sinh học tiêu diệt hoàn toàn trứng sán và mầm bệnh ký sinh trùng. Khảo sát tại Nga An cho thấy 90,3% người dân không biết quy định này, dẫn đến việc dùng phân tươi bón ruộng và làm ô nhiễm nguồn nước ao nuôi cá.

4. Nhiễm sán lá gan nhỏ kéo dài có thể dẫn tới những biến chứng nguy hiểm nào? Sán lá gan nhỏ bám vào thành đường mật gây tổn thương cơ học, tiết độc tố dẫn đến viêm đường mật mạn tính, giãn ống mật dạng u tuyến, xơ hóa gan, sỏi mật và đặc biệt là biến chứng ung thư biểu mô đường mật (Cholangiocarcinoma). Tại Đông Nam Á, các nghiên cứu bệnh chứng ghi nhận có tới 2/3 số ca ung thư đường mật xuất phát từ nguyên nhân nhiễm sán lá gan.

5. Phương pháp chẩn đoán xác định và phác đồ điều trị sán lá gan nhỏ hiện nay như thế nào? Phương pháp chẩn đoán tiêu chuẩn vàng tại cộng đồng là xét nghiệm phân bằng kỹ thuật Kato-Katz tìm trứng sán. Thuốc điều trị đặc hiệu là Praziquantel với liều lượng 75mg/kg cân nặng/ngày chia làm 3 lần uống trong 1 ngày, đem lại tỷ lệ sạch trứng và khỏi bệnh đạt trên 97% theo hướng dẫn của Bộ Y tế.

Kết luận

• Xác định tỷ lệ nhiễm sán lá gan nhỏ ở người trên 14 tuổi tại xã Nga An năm 2005 là 25,3%, thuộc nhóm nhiễm nhẹ với cường độ trứng trung bình đạt 229,55 EPG.
• Chỉ rõ các yếu tố nguy cơ dịch tễ: nam giới (33,3%), người làm nông nghiệp (26,9%) và nhóm tuổi 40-49 tuổi là những đối tượng có tỷ lệ nhiễm bệnh cao nhất.
• Khẳng định 68,8% người dân duy trì thói quen ăn gỏi cá sống và 90,3% thiếu hiểu biết về kỹ thuật ủ phân là hai mắt xích căn nguyên duy trì ổ dịch lưu hành.
• Đóng góp bộ số liệu dịch tễ học và KAP thực chứng, làm cơ sở khoa học để Trung tâm Y tế huyện Nga Sơn và Sở Y tế tỉnh Thanh Hóa xây dựng đề án can thiệp y tế công cộng.
• Kế hoạch hành động tiếp theo: Cần khẩn trương triển khai đợt tẩy sán đồng loạt bằng Praziquantel kết hợp nâng tỷ lệ nhà tiêu hợp vệ sinh lên trên 60% trong 24 tháng tới; người dân cần triệt để thực hiện ăn chín uống sôi và chấm dứt hoàn toàn tập quán ăn gỏi cá sống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I, TÔNG QUAN. Lịch sử bệnh SLGN:. Sơ lược vè KST học:. Dịch ÍỄ bệnh SLGN:.

Bệnh học, chẩn đoán và điều trị bệnh SLGN:. Tình hình nghiên cứu và sự phân bô cùa SI.GN U’ên thê giới vả Việt Nam:.ĩ 6 CHƯƠNG II, ĐỔỈ TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đổi Ịượng nghiên cứu:. Thời gian nghiền cứu:.

Địa diêm nghiên cứu:. Phương pháp nghiên cứu:. Các phương pháp đánh giá sử dụng ương nghiên cứu;. Phương phảp xử lý số liệu:.

Vẩn để đạơ đức trong nghiên cửu;. Hận chế của nghiên cứu và biện pháp khẳc phục:. Đóng góp cùa nghiên cứu:. KÉT QỤĂ NGHIẾN cứu.

Thông tin chung về đôi tượng và hộ gia đình:. Thực trạng nhicm SLGN:. Kiên thức phòng chổng SLGN:. Thái độ phòng chống SL-GNn.

Thực hành phòng chông SLGN:. Một so moi liên quan giữa thục trạng nhiễm SLGN vá kiến thức, thái độ, thực hành cùa người dân trong phân tích đơn biển:. Môi liên quan tới thực trạng nhiêm SLGN (rong mô hình hôi quy da biên;.48 CHƯƠNG IV.58 CHƯƠNG VI. 59 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

66 4 DANH MỤC CÁC KỶ HIỆU, CÁC CHỮ V1ÉT TẤT .Biíhynia chape ri c, sinensis:.Cỉũnorchis sinensis EPG (Eggs per gram):.số trứng trung bình trong 1 gam phân KAP (Knowledge - Attitude - Practics): .Kiến thửc, Thải độ, Thực hành KST:.Kỹ sinh trùng M.Parafossaruhts strialulus PPS (Probability Proportional to Size): .Phương pháp chọn mầu có xác suất ti lệ vói kích thước quần thề.Phổ thông trung học THCS:.Trung học cơ sờ SLGN: .Sán lá gan nhỏ SR-KST-CT:.sốt rẻt - Ký sinh trùng - Côn trùng TTYT:.Trung lâm Y tế TYT: .Trạm Y tế WHO (World Health Organization): .Tổ chức Y tế thế giới v DANH MỤC CÁC BẢNG Bàng 1. Phân bố nghe nghiệp của đối tượng. Tì lệ nhiễm SLGN chung cùa dối tượng,. Phân bổ nhiễm SLGN theo học van.

Phân bố nhiễm SLGN theo kinh tế hộ gia dinh. Cường độ nhiễm SIGN chung. Phàn loại cường độ nhiễm SLGN. Cường dộ nhiễm SLGN theo giới.

Cường độ nhiễm SLGN theo học vẩn cúa đốí tượng.33 Bàng 9, Cường độ nhiễm SLGN theo nghề nghiệp cùa đoi tượng. Cường độ nhicm SLGN theo tình trạng kinh le hộ gia đinh. Kiên thức về các biện pháp phòng chong SLGN. Kiến thức về thời gian ủ phân cần thiết.

36 Băng 13, Phân bo kiên thức chung cùa đoi Ltrợng. Nhu cầu nâtig cao kiên thức về phóng chong SĨ-GN của đối tượng. Mức độ thường xuyên ân gội cá trong năm qua. Tình hình đi đại tiện không hợp vệ sinh.43 Bâng 17, Phần bố hộ gia đình có ao nuòì cá.

Tập quản nuỏi lợn thả rông. Liên qưan giừa kiến thức cùa đốí tượng và lình irạng nhiễm SLGN. Mối liên quan giữa thái độ phòng chống và tình trạng nhiễm SLGN. Mối liên quan giừa tiền sử ăn gòi cá vả tinh trạng nhiễm SLGN.

Mối liên quan giữa sừ dụng phân lươi và tình trạng nhiễm SLGN. Mối liên quan giữa lình irạng nhá tiêu hộ gia đinh vá nhitm SLGN. Mối liên quan giữa thực hành chung vã tinh trạng nhiêm SĩGN. Tý suất chênh cùa các hiến số độc lập trong mô hình hồi quy logic dự doán về tĩnh trạng nhicm SLGN.

49 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ Hình 1. SLGN trưởng thành. Vòng dời của SLGN. Ốc vật chủ trung gian của SLGN.

Bản đồ phân bổ cùa SLGN trên thế giới .17 Hình 6, Bàn đồ phân bố cùa SLGN ở Việt Nam .20 vi DANH MỤC CÁC BIỂU ĐÒ Biểu đồ 1. Phàn bố tuổi của đối tượng. Phân bổ giới tinh của đối tượng. Phân bố học vấn cùa dối tượng.

Phân bố kinh tế hộ gia đình. Phân bố nhieni SLGN theo nhóm tuổi. Phân bố nhiễm SLGN theo giới. Phân bố nhiễm SLGN theo nghề nghiệp.

Phân bố cường độ nhiễm SLGN theo nhóm tuổi. Kiến thức về đường lây truyền SLGN. Kiến thức về các món ăn nhiễrrị sán.35 Biểu đồ I ỉ, Kiến thức về tác hại của SIGN. Nguồn thông tin kiến thúc cho đối lượng.

Đánh giã thái độ cùa đối tượng. Tien sứ ăn gỏi cá của dối lượng nghiên cứu. Hoàn cảnh ăn gỏi cá. Lý do ăn gòi cá ờ đối tượng cỏ biết nguy cơ nhiễm sán.

Lý do ăn gỏi cá ở đối lượng không biết nguy cơ nhiêm sán. Lý do dổi lượng không ăn gỏi cá.41 Biêu đồ 19, Phàn bố các loại nhà tiêu hộ gia dinh tại điểm nghiên cừu. Phân bố nhã tiêu hộ gia đinh hợp vệ sinh. Tình hình sử dụng phân người, gia súc bón ruộng, nuôi cá.

Thực hành xử [ý phân. Đánh giá thực hành chung.45 1 ĐẬT VÁN ĐÈ Bệnh giun sán là bệnh ký sinh trúng (KST) gây hại không nhò đến sức khoè cùa cộng đồng. Theo (hống kê của Tổ chức Y tể thề giới ( WHO), trẽn thế giới có khoảng 1.4 tỷ người nhiễm giun đùa, 1,2 tỳ người nhiễm giun tóc, 1.3 tý người nhiễm giun móc, 40 triệu người nhiễm sán ỉá trong đó 23 triệu nhiễm sán iá gan nhỏ (SLGN). Các bệnh giun sán có liên quan chặt chẽ với tập quán ăn uống, sinh hoạt của nhân dân và diều kiện vệ sinh mồi trường.

Hiện nay, trong nền kình tề nước ta nóng nghiệp vần chiếm ti trọng lớn vói tập quân dùng phân tươi cùa người, gia súc dè bón ruộng và nuôi cá, ý thức vệ sinh chưa cao, mỏi trường sống bị ô nhiễm nặng bởi các mầm bệnh KST. Đo vậy bệnh giun sán ở Việt Nam trở thành một vẩn đề sức khoe đáng quan tâm trong các hoạt động Y tế công cộng. |21J, [32] Trong chuyên ngành KST, bệnh SLGN được xếp trong nhóm các bệnh sán truyền qua thức ãn thuộc nhóm bệnh KST truyền qua thực phẩm. Tình hình mắc bệnh và tử vong phụ thuộc vảo tập quán ăn gỏi cá vả các mòn ân có cả sống khác.

Bệnh khá phổ biến ờ nhiều nơi. Theo đánh giá cứa Viện sốt rét - Ký sinh trùng và Côn Irùng Trung ương (Viện SR-KST-CT Trung ương) năm 2004, ờ Việt Nam ít nhất 19 tỉnh dang có bệnh SLGN lưu hành với tỉ lệ nhiễm trung bình ở 12 tính đồng bang Bac bộ íả 17. Kết quả điều tra tại một xóm nhò thuộc xã Nga Tân, huyện Nga Sơn. Thanh Hoá năm 2002 cho thấy ù lệ nhiễm SLGN tà 11% dân số, tập trung vào đổi tượng tứ 15 tuổi trở lên.

nếu chì tinh riêng từ 15 tuổi trờ lèn lì lệ nhiễm là 13,2%. Đây là con sổ dáng báo động vì ngoài tác hại chiếm thức ăn gây suy yếu cơ thề. SLGN còn gây nên nhiều tổn thương nguy hiểm như sói mật, viêm lắc dường mật. dặc biệt lá ung thư đường mật (Cholangiocarcinoma), Một nghiên cữu bệnh chứng ở Thái Lan chỉ ra có it nhất 2/3 sổ ca ung thư đường mật do nguyên nhân SLGN gây ra.

Tuy vậy kể từ khi nhiễm sán đến khi xuất hiện bệnh lý là một khoảng thời gian khả dài không có triệu chứng lâm sàng, hoặc các triệu chứng không rõ ràng, kê cà khi triệu chimg tồn thương gan đà rõ. nhiều người vần không nghĩ nguyên nhân là SLGN, vì thể bệnh ít được người dân quan tàm phòng chổng. Việc xác định thực 2 trạng nhiễm SLGN và kiến thức, thái dộ, thực hành (KAP) cùa người dân về phòng chống bệnh là hết sức can thiết nhằm xây dựng các hoạt động phòng chống đạt hiệu quả cao. [20], [21], [32], [52], [59], [61], [76] Xã Nga An là một xã ven biển thuộc huyện Nga Sơn, tinh Thanh Hoá.

Đây lã vùng chiêm trũng ngập nước, hầu hết các gia đinh khỉ làm nhà đều phải đào ao dể lấy đất tôn cao nền nhà nen trong xã có rất nhiều ao nuôi cá. Tập quán dùng phân tươi bổn ruộng, nuôi cá vẫn côn phổ biến, ti lệ nhá liêu hợp vệ sinh toàn xã rất thấp, năm 2004 theo bảo cáo của trung tâm y tế huyện chỉ đạt 12% (toàn huyện 39,4%). Người dân có tập quán ăn gỏi cá mè, cá trôi và một số loài cá nước ngọt khác nhất là vào mùa hè với quan niệm đây là món ăn mát vả bô. Theo đánh giá của Vỉện SR-K.ST-CT Trung ương lại một số vùng lưu hành bệnh SLGN, li lệ cá mè nhiêm ấu trùng SLGN từ 44,4 - 100%; cả giếc từ 9,5 - 28,6%; cá trôi là 58,3% 14Ị, (7], [8], [10], [27], [32], [35], [61].

Như vậy nguy cơ nhiễm SLGN cùa người dân Nga An rất cao nhưng tì lệ mac bệnh trong dân cư là bao nhiêu? KAP cũa người dân về phòng chống bệnh ra sao? Nhừng yểu tố nào có liên quan tới linh hình mắc bệnh? Cho đến nay vẫn chưa có một nghícn cứu nào trả lời đày dù về van đề này. Nhằm góp phần vào các nồ lực phòng chống bệnh SLGN tại huyện Nga Sơn, Thanh Hoá nói riêng và các địa phương khác nói chung, chung tôi tiến hành nghiên cứu đề tài "Thực trọng nhiễm sán lá gan nhỏ ỏ người trên 14 tuểỉ vá một số yếu tố liên quan tại xã Nga An, huyện Nga Sưn, tinh Thanh ỉỉoá năm 2005". Các kết quà thu được từ nghiên cứu lả cơ sờ xây dựng một chương trinh can thiệp toàn diện nhẳm giảm tì lệ nhiễm SLGN trong cộng đồng tại xã Nga An và các địa phương khác. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN cúu 1.

Mục tiêu chung: Xác định thực trạng nhiễm SLGN và một số yểu tổ liên quan cùa người dân trên 14 tuổi tại xã Nga An, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh I-Ioá năm 2005. Trên cơ sở đó đề ra các giải pháp can thiệp nhàm giâm tì lệ nhiễm SLGN tại xâ Nga An vả các địa phương khác. Mục tiêu cụ the: 2. Xác dính ti lệ nhiễm và cường độ nhiễm SLGN ương cộng đồng dân CƯ trên 14 tuổi tại xã Nga An, huyện Nga Sơn, tinh Thanh Hoá năm 2005.

Mô tá kiến thức, thái dộ, thực hành phòng chống nhiễm SLGN của người dân trên 14 tuồi trong xã. Mô tả một số yếu tổ liên quan tới thực trạng nhiễm SI.GN của người dân. Lịch sử bệnh SLGN: Bệnh SLGN đã được biết đến khá lảu Clonorchis sinensis tổn tại ờ Trung Quốc ít nhất 2300 năm trước đây. Vào năm 1771, Rudolphi đã mô lả hình thái học cùa SLGN c sinensis.

Den năm 1875 Mcconell lần đầu tiên tim thấy SLGN trong ống dần mật cua một tư thi người Hoa kiều ờ Calcutta, Án Độ, được Cobbold đặt tên là Distorna sinense. Nẫm 1907 vã nám 1912, Loss và Kobayashi dựa vào hình thái học của loài sán này, thổng nhất lay tên là Cỉonorchis sinensis. Trong tiếng La tinh cỉonos có nghĩa là phàn nhánh, côn orchis có nghĩa là lính hoán, sinensis có nghĩa là Trung Quốc, tên gọi của nó đã nói lên nguồn gốc phát hiện và dặc điểm riêng về hình thái cùa loài sán này. Tiếp theo, một số loài SLGN khác lẩn lượt dược phát hiện: Opìsỉhorchis viverrỉni, Opisthorchis felineus.