Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Một số lí luận cơ bản về nông thôn 1. Khái niệm và đặc trưng nông thôn Nông thôn là khu vực có diện tích lớn, chiếm phần lớn diện tích có con người sinh sống hiện nay trên Trái Đất. Do có sự khác biệt về hoàn cảnh tự nhiên, kinh tế - xã hội, đặc điểm văn hóa, lịch sử phát triển ở từng nơi.
trên thế giới có những quan niệm khác nhau về nông thôn. Hiện nay, định nghĩa về nông thôn chưa có một định nghĩa nào được sử dụng một cách rộng rãi. Để phân biệt được nông thôn là gì họ thường lấy thành thị ra so sánh. Có quan điểm cho rằng dựa vào một số chỉ tiêu về dân số như mật độ hay số lượng dân trong vùng để xác định vì vùng nông thôn thường có số dân và mật độ dân thấp hơn vùng thành thị, hay dựa vào kết cấu hạ tầng nghĩa là vùng nông thôn bao giờ cũng có diện mạo khác và kém hơn vùng đô thị.
Còn có ý kiến khác cho rằng nông thôn là vùng mà dân cư thường gắn liền với sản xuất nông nghiệp và nguồn thu nhập chính từ nông nghiệp. Ngoài ra, những nét văn hóa, phong tục tập quán truyền thống ở nông thôn rất đa dạng thể hiện rõ lối sống và cách sống riêng của người dân nông thôn so với thành thị.Như vậy, nếu theo các quan điểm hay ý kiến riêng lẻ như trên thì chỉ toát lên được từng mặt riêng lẻ của nông thôn mà không nêu được đầy đủ và trọn vẹn các mặt về nông thôn. Nhưng nếu theo ý kiến của các nhà kinh tế và xã hội học có thể đưa ra khái niệm tổng quát về vùng nông thôn như sau:”Nông thôn là vùng khác với thành thị, ở đó một cộng đồng chủ yếu là nông dân sống và làm việc, có mật độ dân cư thấp, có kết cấu hạ tầng kém phát triển hơn, có trình độ dân trí, trình độ tiếp cận thị trường và sản xuất hàng hóa kém hơn”. Còn với điều kiện của Việt Nam hiện nay, theo Mai Thanh Cúc và cộng sự (2005) [21] thì “Nông thôn là vùng sinh sống của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều nông dân.
Tập hợp cư dân này tham gia vào các hoạt động kinh tế, xã hội 9 và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác”. Như vậy, định nghĩa về nông thôn chỉ mang tính chất tương đối, thay đổi theo thời gian và theo tiến trình phát triển kinh tế, xã hội của các quốc gia trên thế giới nên cần được nghiên cứu và định nghĩa một cách hoàn chỉnh hơn. Từ những khái niệm trên có thể đưa ra một số đặc trưng cơ bản của vùng nông thôn như sau: Nông thôn là vùng nông dân sinh sống và làm việc là chủ yếu, ở đó có các hoạt động sản xuất nông nghiệp và phi sản xuất khác nhằm phục vụ chủ yếu cho ngành nông nghiệp và người nông dân. Hiện nay, dân số ở nông thôn chiếm khoảng 70% tổng dân số của nước ta.
Là vùng có kết cấu hạ tầng kém phát triển như đường xá, cầu cống, hệ thống điện lưới, nước sạch còn hạn chế, trình độ sản xuất hàng hoá và tiếp cận thị trường còn thấp hơn so với thành thị. Vì vậy, thành thị được ví như “thỏi nam châm” hút nông thôn về nhiều mặt như: việc làm, thị trường tiêu thụ… Về mặt xã hội, thành thị có thu nhập và đời sống, trình độ văn hoá, khoa học công nghệ cao hơn nông thôn và ngay cả trình độ dân chủ, tự do, công bằng xã hội trong một chừng mực nào đó nông thôn cũng thấp hơn thành thị. Tuy nhiên, về văn hóa, các phong tục tập quán ở nông thôn lại đa dạng, và phong phú hơn so với thành thị. Về mặt tự nhiên, nông thôn có nhiều điều kiện tự nhiên phát triển hơn như đất đai, nguồn nước, khí hậu.
Hơn nữa, ở nông thôn còn đa dạng về các loại hình sản xuất. Những năm gần đây ở Việt Nam, khu vực nông thôn đã được xác định trong nội dung Thông tư số 54/TT-NNPTNT ngày 21-8-2009 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn mới “Vùng/khu vực nông thôn mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa (XHCN) là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn; được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân (UBND)xã" [24]. 10 Như vậy nông thôn, trước tiên phải là nông thôn không bao gồm thị trấn, thị xã, thành phố.NTM vừa đảm nhiệm chức năng vốn có của nông thôn như tác giả Vũ Trọng Khải (2003) đã nêu: “nông thôn mới là nông thôn văn minh hiện đại nhưng vẫn giữ được nét đẹp của truyền thống Việt Nam”. Đặc điểm và vai trò của nông thôn Nông thôn Việt Nam gắn liền với lịch sử từ xa xưa.
Nhắc đến nông thôn Việt Nam không thể không nói đến các đặc điểm sau: Thứ nhất, nông thôn là địa bàn cư trú chủ yếu của nông dân, là nơi diễn ra các hoạt động sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp và dịch vụ phi nông nghiệp. Sản xuất nông nghiệp chiếm vị trí then chốt và là nguồn thu nhập chính của nông dân. Trong quá trình CNH - HĐH, trong tương lai các vùng nông thôn sẽ không phải chủ yếu có nông dân sinh sống và làm nông nghiệp, thay vào đó là các cư dân cư trú và tiến hành nhiều hoạt động kinh tế khác nhau, gồm cả sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và thương mại dịch vụ. Thứ hai, nông thôn là nơi có tài nguyên thiên nhiên, môi trường sinh thái rất đa dạng bao gồm các tài nguyên như đất, nước, khí hậu, rừng, sông suối… Thứ ba, về tổ chức nó được thể hiện qua các thời đại khác nhau: Đầu tiên là theo huyết thống gồm có gia đình và gia tộc, tiếp theo là theo địa bàn cư trú gồm có xóm và làng.
Thứ tư, nông thôn là nơi bảo tồn và giữ gìn nhiều di sản văn hoá truyền thống của dân tộc như: tết cơm mới, tết cổ truyền, lễ hội… Đồng thời, đây còn là khu vui chơi giải trí, du lịch sinh thái đối với mọi người. Nông thôn Việt Nam đã trải qua rất nhiều thời kì khác nhau và vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay. Tuy nhiên, cho đến những năm Đổi mới của Đảng cộng sản Việt Nam nó mới có điều kiện để phát triển bằng nội lực vốn có với những thay đổi và bước tiến nhảy vọt như: mức thu nhập của người dân ngày càng ổn định, mức sống của nông dân được cải thiện rõ nét, tỷ lệ hộ nghèo giảm, tỉ lệ trẻ em biết chữ đạt 97,7%, quá trình ĐTH diễn ra khá nhanh. 11 Bên cạnh những kết quả đạt được, nông thôn ở nước ta còn lạc hậu so với các nước trên thế giới, đặc biệt so với nông thôn ở các nước phát triển như Âu, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc .về nhiều mặt như: khả năng phát triển kinh tế còn thấp, mang nặng tính thuần nông; hạ tầng kĩ thuật yếu kém, như mạng lưới giao thông ở vùng khó khăn đã một phần ảnh hưởng đến khả năng lưu thông hàng hóa; sự chuyển giao công nghệ và cơ cấu kinh tế chuyển dịch còn chậm.
Đặc biệt, hệ số sử dụng đất, năng suất lao động còn thấp, mất cân đối giữa các vùng, như đồng bằng và miền núi hay những nơi chế biến và bảo quản nông sản còn chưa hiện đại, làm cho quá trình sản xuất còn có nhiều hạn chế. Trong khi đó, các vấn đề xã hội ngày càng gia tăng như: tỉ lệ dân số ở nông thôn khá cao (khoảng hơn 70%) dẫn đến sức ép về nhà ở, việc làm, ruộng đất. Những vấn đề cơ bản về phát triển Nông thôn mới 1. Khái niệm về phát triển nông thôn Phát triển nông thôn hàm chứa bao quát tất cả các phạm vi, các khía cạnh như chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, trật tự.
của một khu vực, nhằm đáp ứng mọi nhu cầu của cá nhân trong cuộc sống. Vì vậy, đây được coi là vấn đề nóng được nhiều nước trên thế giới đề cập và quan tâm. Do các nước phát triển cũng như có nhu cầu khác nhau mà ở mỗi quốc gia định nghĩa về phát triển nông thôn cũng khác nhau: Ở châu Phi: Phát triển nông thôn được hiểu là đời sống của người dân có thu nhập thấp đang cư trú ở các vùng nông thôn được cải thiện. Tại Ấn Độ: Phát triển nông thôn là một hoạt động tổng thể, liên tục diễn ra trong vùng nông thôn của toàn bộ quốc gia chứ không phải là một hoạt động cục bộ, rời rạc.
Theo quan điểm của Ngân hàng Thế giới (1975): “Phát triển nông thôn là một chiến lược nhằm cải thiện các điều kiện sống kinh tế và xã hội của một nhóm người cụ thể - người nghèo ở vùng nông thôn. Nó giúp những người nghèo nhất 12 trong những người dân sống ở các vùng nông thôn được hưởng lợi ích từ sự phát triển” [25]. Tuy có sự khác biệt, nhưng các quan niệm trên đều có điểm chung là phát triển nông thôn nhằm mục đích nâng cao đời sống của nông dân ở nông thôn mà vẫn bảo tồn và phát huy được những nét văn hóa truyền thống của dân tộc. Đây không phải là những hoạt động mang tính chất đơn lẻ mà nó được diễn ra liên tục, tổng thể.
Trong những quan điểm trên, quan điểm của Ngân hàng Thế giới được nhiều người chấp nhận, nên nhiều quốc gia đã vận dụng quan điểm này, trong đó có Việt Nam. Từ những quan điểm trên có thể thấy khái niệm phát triển nông thôn mang tính toàn diện bởi nó là sự phát triển toàn diện ở các lĩnh vực kinh tế - xã hội, gắn liền với môi trường phát triển bền vững. Nhận thức được đầy đủ về sự phát triển nông thôn và xét trong điều kiện của Việt Nam, thuật ngữ này được hiểu: Phát triển nông thôn là một quá trình phát triển có chủ ý nhằm nâng cao và thu hẹp khoảng cách phát triển về cơ sở hạ tầng, đời sống vật chất, điều kiện làm việc, học tập,. của người dân ở nông thôn so với thành thị dưới sự hỗ trợ tích cực của Nhà nước và các tổ chức khác.
Để đáp ứng được việc phát triển nông thôn ngày càng hoàn thiện, cần phải có những phương hướng và mục tiêu cần được thay đổi.