Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY 1. Một số vấn đề lý luận về nhân vật trong tiểu thuyết 1. Khái niệm về nhân vật văn học Theo Từ điển Thuật ngữ văn học thì Nhân vật là “con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học. Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha), cũng có thể không có tên riêng như thằng bán tơ, một mụ nào trong Truyện Kiều.
Trong truyện cổ tích, ngụ ngôn, đồng thoại, thần được đưa ra để nói chuyện con người. Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm. Chẳng hạn có thể nói: nhân dân là nhân vật chính trong Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc, đồng tiền là nhân vật chính trong Ơ-giê-ni Gơ-răng-đê của Ban-zắc. Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống.
Nhân vật văn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm Mĩ của nhà văn về con người. Vì thế, nhân vật luôn gắn chặt với chủ đề của tác phẩm. Nhân vật văn học được miêu tả qua các biến cố, xung đột, mâu thuẫn và mọi chi tiết xung quanh, các loại. Đó là mâu thuẫn nội tâm của nhân vật, mâu thuẫn giữa nhân vật này với nhân vật kia, giữa tuyến nhân vật này với tuyến nhân vật khác.
Cho nên nhân vật luôn luôn gắn liền với cốt truyện. Nhờ được miêu tả qua xung đột, mâu thuẫn, nên khác với hình tượng hội họa và điêu khắc, nhân vật văn học là một chỉnh thể vận động, có tính cách được bộc lộ dần trong không gian, thời gian, mang tính chất quá trình. Từ những góc độ khác nhau có thể chia nhân vật văn học thành nhiều kiểu loại khác nhau: “Dựa vào vị trí đối với nội dung cụ thể, với cốt truyện của tác phẩm, nhân vật văn học được chia thành nhân vật chính và nhân vật phụ. Dựa vào đặc điểm của tính cách, việc truyền đạt lý tưởng của nhà văn, nhân vật văn 8 học được chia thành nhân vật chính diện và nhân vật phản diện.
Dựa vào thể loại văn học, ta có nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình, nhân vật kịch. Dựa vào cấu trúc hình tượng, nhân vật được chia thành nhân vật chức năng (hay mặt nạ), nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng”. Bên cạnh đó, chúng ta cũng có thể rút ra một vài ý để có thể định nghĩa về Nhân vật văn học như: Nhân vật văn học là con người được nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng phương tiện văn học. Những con người này có thể được miêu tả kỹ càng hay sơ lược, sinh động hay không rõ nét, xuất hiện một hay nhiều lần, thường xuyên hay từng lúc, giữ vai trò quan trọng nhiều hay ít, hoặc không ảnh hưởng nhiều lắm đối với tác phẩm… Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật có tính ước lệ, có những dấu hiệu để nhận biết: tên gọi, những dấu hiệu về tiểu sử, nghề nghiệp, những đặc điểm riêng… Những dấu hiệu thường được giới thiệu ngay từ đầu và thông thường, sự phát triển về sau của nhân vật gắn bó mật thiết với những giới thiệu ban đầu đó.
Nhân vật văn học không giống với các nhân vật thuộc các loại hình nghệ thuật khác. Trong tác phẩm văn học, nhân vật văn học được thể hiện bằng chất liệu riêng của ngôn từ. Vì vậy, nhân vật văn học đòi hỏi người đọc phải vận dụng trí tưởng tượng, liên tưởng để dựng lại một con người hoàn chỉnh trong tất cả các mối quan hệ của nó. Từ những định nghĩa khái quát về nhân vật văn học, vậy chức năng của nhân vật văn học là gì? “Vì tính cách là kết tinh của môi trường, nên nhân vật văn học là người dẫn dắt độc giả vào các môi trường khác nhau của đời sống”.
Nhân vật văn học có chức năng khái quát những tính cách, hiện thực cuộc sống và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời. Khi xây dựng nhân vật, nhà văn có mục đích gắn liền nó với những vấn đề mà nhà văn muốn đề cập đến trong tác phẩm văn học. Vì vậy, tìm hiểu nhân vật trong tác phẩm, bên cạnh việc xác định những nét tính cách của nó, cần nhận ra những vấn đề của hiện thực và quan niệm của nhà văn mà nhân vật muốn thể hiện. Chẳng hạn, khi nhắc đến một nhân vật, nhân vật là các nhân vật chính, người ta thường nghĩ đến các vấn đề gắn liền với nhân vật đó.
9 Do nhân vật có chức năng khái quát những tính cách, hiện thực cuộc sống và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời cho nên trong quá trình miêu tả nhân vật, nhà văn có quyền lựa chọn những chi tiết, yếu tố mà họ cho là cần thiết bộc lộ được quan niệm của mình về con người và cuộc sống. Chính vì vậy, không nên đồng nhất nhân vật văn học với con người trong cuộc đời thực tại mà ta đang sống. Đi sâu nghiên cứu về nhân vật văn học trong sáng tác của Khuất Quang Thụy, chúng ta có thể nhận thấy nhân vật của ông vô cùng đa dạng. Nó như sự pha trộn của nhiều kiểu loại, từ con người đến các loài động vật, như: Nhân vật là những người lính (có cả lính trận mạc và lính thời bình, người lính hậu chiến và cả người lính phía bên kia chiến tuyến); nhân vật là những người dân lương thiện; nhân vật của thế giới lưu manh… Và đặc biệt là nhân vật là các loài súc vật (Nhà vô địch - con trâu chọi, Mẹ Cò…).
Đây là những nhân vật đa chiều, được thể hiện dưới nhiều hình thức, nhiều kiểu loại trong nhiều thể loại (cả truyện ngắn và tiểu thuyết); được xây dựng và bồi đắp bằng những ngôn ngữ riêng của hình thức thể loại, thể hiện tính nghệ thuật, tính tâm lý và cả ý niệm nghệ thuật mà nhà văn gửi gắm để xây dựng nên. Ví như: Nếu ai đã từng đọc truyện ngắn Nhà vô địch của Khuất Quang Thụy, ắt hẳn sẽ không khỏi tránh được sự nhầm lẫn về nhân vật con người và con trâu. Nhưng thực chất, Nhà vô địch mà ông gọi - nhân vật chính của câu chuyện - lại chỉ là một con trâu chọi được chủ nó mua về từ vùng cao để phục vụ cho những cuộc chơi. Nhưng ở chú trâu đó, có sự hội tụ đầy đủ của một nhân vật điển hình như con người.
Nó có suy nghĩ, có tâm lý, có ước mơ… và đặc biệt là có tính hiếu chiến. Nó không những phục vụ cho mục đích đem vinh quang về cho chủ mà còn để lại cho chủ những trăn trở của cuộc sống, cho đồng loại những giá trị của “kiếp con trâu”… Thông qua nó, Khuất Quang Thụy đã vừa như nhắc nhở, vừa như dạy cho những kẻ ngông cuồng, có những thú vui quái dị một bài học giá trị về “cách làm người”, về “lòng trung thành” của người với người; về tình cảm và lòng nhân ái của xã hội chúng ta. Có thể thấy, nhân vật văn học trong sáng tác của Khuất Quang Thụy cũng là sự hội tụ đủ đầy, vừa đa dạng, vừa chân thực và vừa mang ý nghĩa của một hệ giá trị nhân sinh. Nhân vật trong tiểu thuyết chiến tranh Theo nghiên cứu của từ điển văn học và thuật ngữ văn học thì nhân vật trong tiểu thuyết thường mang tính khu biệt.
Nhân vật trong tiểu thuyết mang nhiều đặc điểm và đặc trưng riêng, không giống nhân vật của các loại hình nghệ thuật khác như nhân vật kịch, nhân vật điện ảnh, nhân vật truyền hình… và thậm chí còn mang những đặc trưng khác với nhân vật của truyện ngắn. “Bên cạnh các định nghĩa và khái niệm, nhân vật tiểu thuyết được khu biệt với nhân vật trữ tình và nhân vật kịch ở bốn đặc điểm: nhân vật tiểu thuyết gắn bó với cái nhìn đời tư, nhân vật tiểu thuyết mang chất văn xuôi đời thường ngổn ngang bề bộn, nhân vật tiểu thuyết là con người nếm trải đang biến đổi trong hoàn cảnh và đang trưởng thành do cuộc đời dạy bảo, nhân vật tiểu thuyết được miêu tả cặn kẽ tỉ mỉ về tiểu sử, diễn biến tình cảm…” [12, tr. Từ góc nhìn chung về nhân vật tiểu thuyết, chúng ta cũng phải xác định và phân chia nhân vật tiểu thuyết theo nhiều kiểu loại đặc trưng của nó, bởi đối với thể loại văn học nào thì ắt hẳn sẽ có kiểu nhân vật đó: - Nhân vật trong tiểu thuyết chương hồi - Nhân vật trong tiểu thuyết lãng mạn - Nhân vật trong tiểu thuyết hiện thực phê phán - Nhân vật trong tiểu thuyết sử thi (tiểu thuyết chiến tranh). Khi tập trung tìm hiểu về các kiểu loại nhân vật trong tiểu thuyết chiến tranh, chúng ta có thể thấy nhân vật ở loại hình này cũng được chia ra thành nhiều kiểu loại nhân vật khác nhau, tuỳ thuộc vào cách quan niệm, cách xây dựng và ý tưởng của nhà văn khi miêu tả.
Như chúng ta đã biết, đối với dân tộc Việt Nam, thế kỷ XX là “thế kỷ của những cuộc chiến tranh”. Những cuộc chiến tranh trường kỳ và liên miên kéo dài gần nửa thế kỷ (tính từ khi thực dân Pháp quay lại xâm lược Việt Nam lần thứ hai năm 1945 đến khi kết thúc cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc ở biên giới phía Bắc năm 1979), với biết bao xương máu đã đổ xuống để đánh đổi lấy cuộc sống hoà bình, tự do, độc lập hôm nay. Song hành cùng những cuộc kháng chiến trường kỳ và oanh liệt đó là một cuộc cách mạng của dòng 11 tiểu thuyết mang tính sử thi ra đời - tiểu thuyết viết về đề tài “Lực lượng vũ trang - Chiến tranh cách mạng”. Có thể coi giai đoạn này là lần đầu tiên trong lịch sử tiểu thuyết Việt Nam xuất hiện một mô hình nhân cách con người Việt Nam mới mẻ, đặc sắc và cũng rất hiện đại.
Bởi trước đó, chưa từng xuất hiện một loại hình nhân vật kiểu mới, mang đậm tính sử thi của cuộc sống hiện tại như giai đoạn này. Nó cũng đánh dấu một bước tiến mới để tiểu thuyết mang tính sử thi của Việt Nam gần như không còn chịu ảnh hưởng của các nước trên thế giới như giai đoạn trước đó nữa.