MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Công sở là cơ quan của bộ máy nhà nƣớc, có nhiệm vụ quản lý công vụ, công chức, tổ chức công tác phối hợp công việc giữa các bộ phận, tổ chức công tác thông tin trong công sở và với các cơ quan khác. Đây cũng là nơi tiếp nhận yêu cầu, đề nghị, khiếu nại của công dân, tổ chức việc giao tiếp với ngƣời dân. Mọi thành công hay thất bại trong hoạt động của công sở phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, trong đó yếu tố chủ yếu nhất là con ngƣời và hành vi ứng xử văn hóa nơi công sở của các cá nhân, từ cấp lãnh đạo, quản lý, điều hành cho tới các nhân viên phục vụ.
Văn hóa ứng xử của công chức đƣợc biểu hiện qua sự tôn trọng kỷ luật, sự chấp hành các quy định của pháp luật, nội quy, quy chế của cơ quan, đơn vị trong quá trình thực thi nhiệm vụ. Văn hóa đó còn đƣợc thể hiện qua tinh thần trách nhiệm cao trong công việc; thái độ công tâm, khách quan, tận tụy, tôn trọng nhân dân khi giải quyết công việc. Có thể nói, trong điều kiện môi trƣờng làm việc hiện đại và ngày một chuyên nghiệp nhƣ hiện nay, các cán bộ công chức (CBCC) không chỉ cần nâng cao năng lực chuyên môn nghề nghiệp mà còn cần phải không ngừng rèn luyện, tu dƣỡng để tự hình thành cho mình những thói quen, cung cách ứng xử văn minh, lịch sự. Bởi lẽ văn hóa ứng xử nơi công sở chính là thƣớc đo sự văn minh của mỗi CBCC hay nói cách khác văn hóa ứng xử phản ánh nhận thức cũng nhƣ ý thức của mỗi cá nhân trong môi trƣờng làm việc công sở.
Ở nƣớc ta, toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đang tạo ra những thay đổi cơ bản về xã hội, kinh tế, chính trị và hệ thống hành chính làm thay đổi nhất định trong văn hóa công vụ trong đó có văn hóa giao tiếp, ứng xử, tác phong trong công việc, tính kỷ luật, nề nếp, nội quy làm việc, cơ chế quản lý điều hành. Sau hơn 10 năm từ Đại hội Đảng lần thứ IX đến nay, Đảng và Chính phủ đề ra nhiều biện pháp cần thiết ngăn chặn, phòng ngừa, xử lý các hiện 1 tƣợng, các việc làm sai trái trong văn hóa ứng xử. Tuy nhiên, ý thức trách nhiệm ngƣời thực thi công vụ còn hạn chế, sự thiếu chuyên nghiệp trong xử lý tình huống phát sinh, thiếu chủ động, nhiệt tình trong hƣớng dẫn, chia sẻ thông tin khiến các cơ quan nhà nƣớc còn bị nhận nhiều phản ứng tiêu cực từ phía xã hội, công dân. Điều này ảnh hƣởng rất lớn đến uy tín, hình ảnh và hiệu quả hoạt động của cơ quan hành chính nhà nƣớc.
Thực tế có hiện tƣợng CBCC vi phạm quy tắc ứng xử, văn hóa ứng xử nhƣng chƣa có các biện pháp xử lý thống nhất và thực sự hiệu quả đối với các hành vi cƣ xử lệch chuẩn của công chức khi giao tiếp, ứng xử với ngƣời dân. Về phía cơ quan chủ quản của CBCC cũng chƣa xử lý kịp thời, quyết liệt đối với CBCC có thái độ và cách ứng xử chƣa chuẩn mực. Thậm chí, nhiều lúc, nhiều nơi còn có hiện tƣợng né tránh, bao che, xử lý một cách qua loa, hình thức nên không có tác dụng răn đe. Trong khi đó, thái độ của ngƣời dân phần nhiều là cam chịu dù bức xúc, chƣa mạnh dạn đấu tranh với những ứng xử lệch chuẩn của một bộ phận công chức.
Thực tế, ngƣời dân cũng chƣa biết cách và chƣa phát huy hết quyền của công dân, quyền của cử tri trong việc giám sát việc tuân thủ pháp luật, thực thi công vụ đối với CBCC. Sở Tài nguyên và Môi trƣờng tỉnh Cao Bằng là cơ quan chuyên môn trực thuộc UBND tỉnh Cao Bằng. Quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Sở thƣờng xuyên phải trao đổi tiếp xúc với công dân và các bộ phận chuyên môn khác nhau trong lĩnh vực tài nguyên và môi trƣờng. Văn hóa ứng xử của công chức tại Sở đã trở thành một trong những yếu tố quan trọng, có tác động rất lớn đến kết quả, hiệu quả thực hiện công việc, nhiệm vụ của công chức.
Điều đó thể hiện thông qua mối quan hệ giao tiếp cả trong môi trƣờng bên ngoài và môi trƣờng nội bộ bên trong Sở. Mối quan hệ bên trong Sở thể hiện các dòng giao tiếp từ trên xuống trong chỉ đạo điều hành, từ dƣới lên để báo cáo và quan hệ ngang để thực hiện công tác phối hợp. Thông qua sự chuyên nghiệp, thấu hiểu tâm sinh lý con ngƣời, sự chia sẻ và hỗ trợ, động viên, hƣớng dẫn văn hóa ứng xử sẽ giúp các mối quan hệ này thực hiện và 2 phát huy đƣợc tối đa tác dụng trong vận hành nội bộ tổ chức. Qua đó, hỗ trợ chức năng, nhiệm vụ của các đơn vị và của Sở có thể đạt đƣợc với hiệu quả cao nhất.
Tuy nhiên, tại Sở TNMT tỉnh Cao Bằng vẫn đang tồn tại một số công chức có những hạn chế về văn hóa ứng xử, còn có thái độ không đúng mực khi giải quyết các công việc cho ngƣời dân, tổ chức, còn có những biểu hiện tiêu cực nhƣ hách dịch, cửa quyền, gây khó dễ, vô cảm… với nhân dân. Điều đó đã tạo những ấn tƣợng không tốt cho ngƣời dân, tổ chức về thái độ, chất lƣợng phục vụ dịch vụ công của Sở TNMT. Từ những lý do trên, tác giả đã lựa chọn đề tài “Văn hóa ứng xử của công chức Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Cao Bằng” để nghiên cứu về lý luận và thực tiễn nhằm đƣa ra những giải pháp nâng cao hiệu quả việc thực hiện văn hóa ứng xử của công chức Sở. Tình hình nghiên cứu Ở Việt Nam, trải qua lịch sử hàng ngàn năm văn hiến, hƣớng tới phát triển con ngƣời “chân, thiện, mỹ”, ông cha ta luôn coi nghệ thuật giao tiếp ứng xử nhƣ một phần trong hoàn thiện nhân cách con ngƣời.
Phát triển khả năng giao tiếp và văn hóa ứng xử luôn đƣợc quan tâm chú trọng đƣa vào ca dao, thành ngữ nhƣ câu “học ăn, học nói, học gói, học mở”. Tuy vậy, ngoài những tài liệu mang tính kinh nghiệm dân gian, phải đến cuối những năm 70 của thế kỷ XX, vấn đề giao tiếp và văn hóa ứng xử mới bắt đầu đƣợc các học giả trong nƣớc quan tâm và nghiên cứu. Đặc biệt, đến những năm gần đây, vấn đề giao tiếp, ứng xử của các cán bộ, công chức trong các cơ quan nhà nƣớc đã đƣợc tìm hiểu, nghiên cứu trên nhiều phƣơng diện. Thứ nhất, các công trình nghiên cứu về giao tiếp ứng xử Các tác giả Nguyễn Trọng Điều, Đinh Văn Tiến (chủ biên - 2001) với cuốn “Giao tiếp ứng xử trong hành chính” [8] đã dừng lại ở việc xem xét hoạt động giao tiếp của công chức từ góc độ khoa học tâm lý, đề cập đến những đặc điểm tâm lý của giao tiếp và một số kỹ năng giao tiếp mang tính 3 kỹ thuật nhƣ nghe, nói, đọc, viết, phản hồi.
Tuy nhiên, nhóm tác giả chƣa đề cập cụ thể về kỹ năng giao tiếp của công chức. Tác giả Lƣu Kiếm Thanh (chủ biên): “Tập bài giảng Văn hóa hành chính” [22] đã giới thiệu những vấn đề chung về khái niệm, vai trò, chức năng, các đặc điểm của văn hóa hành chính trong đó có giao tiếp hành chính. Từ đó, đặt ra những vấn đề thiết yếu nhất nhằm nâng cao văn hóa hành chính trong cơ quan nhà nƣớc. Các nội dung gắn với giao tiếp tại cơ quan hành chính nhà nƣớc đƣợc cụ thể hóa trong cuốn “Kỹ năng giao tiếp hiệu quả trong hành chính” của tác giả Nguyễn Thị Thu Vân [29].
Võ Bá Đức với “Cẩm nang văn hóa ứng xử và giao tiếp công sở” [9] đã giới thiệu những cách thức nhằm xây dựng văn hóa ứng xử và giao tiếp trong công sở. Từ đó, nêu lên những phƣơng pháp, lƣu ý cần thiết đối với đội ngũ cán bộ công chức làm việc trong công sở để giao tiếp hiệu quả. Thứ hai, các công trình nghiên cứu về cải cách công vụ và văn hóa công vụ trong đó có đề cập tới vấn đề giao tiếp ứng xử như là một bộ phận của văn hóa ứng xử Đề tài khoa học cấp cơ sở do TS. Trần Thị Thanh Thủy (Chủ nhiệm - 2011): “Quản lý thực thi đối với công chức trong bối cảnh cải cách quản lý công ở Việt Nam” [28]tiếp cận mô hình quản lý thực thi hƣớng tới cải cách hiệu quả khu vực công, đặc biệt là hiệu quả thực thi của công chức.
Đề tài nghiên cứu lý luận về cải cách quản lý công, quản lý thực thi đối với công chức trong hoạt động công vụ, qua đó đánh giá các ƣu điểm và hạn chế của cách tiếp cận này đối với cải cách hành chính. Đề tài đã đánh giá thực trạng quản lý quá trình làm việc và tạo ra kết quả trong thực thi công vụ của công chức để phân tích ƣu điểm, hạn chế của phƣơng thức này trong việc tạo động lực, phát huy sáng tạo và tăng cƣờng trách nhiệm của công chức trong công vụ. Từ đó, đƣa ra các khuyến nghị chính sách về khả năng vận dụng mô hình quản lý thực thi đối với công chức ở Việt Nam trong đó có văn hóa công vụ. 4 Luận án tiến sĩ quản lý hành chính công của tác giả Trịnh Thanh Hà với đề tài “Hoàn thiện văn hóa công vụ trong hệ thống hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay” [10] khái quát tổng thể các vấn đề lý luận chung về văn hóa công vụ nhƣ khái niệm, đặc điểm, biểu hiện, vai trò của văn hóa công vụ trong công sở nói chung, hệ thống cơ quan hành chính nhà nƣớc nói riêng.
Trong đó, văn hóa ứng xử là một bộ phận trong văn hóa công sở. Từ đó, tác giả đi sâu phân tích thực trạng những biểu hiện văn hóa công sở trong cơ quan hành chính nhà nƣớc, chỉ ra những nhƣợc điểm, nguyên nhân của hạn chế trong biểu hiện gắn với môi trƣờng của khu vực nhà nƣớc. Trên cơ sở lý luận và thực trạng, luận án đề xuất các biện pháp nhằm xây dựng và hoàn thiện văn hóa công vụ trong hệ thống hành chính nhà nƣớc của nƣớc ta. Từ những công trình đã nêu trên có thể thấy rằng văn hóa ứng xử, kỹ năng giao tiếp, ứng xử trong cơ quan HCNN là vấn đề đƣợc rất nhiều tác giả quan tâm, nghiên cứu với nhiều công trình thực sự có giá trị.
Tuy nhiên, cho đến nay, có rất ít công trình nghiên cứu, khảo sát thực tiễn việc thực hiện văn hóa ứng xử tại một cơ quan, tổ chức cụ thể.