Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Giữa Phật Giáo và Tín Ngưỡng Dân Gian Việt Nam

Nghiên cứu mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam qua các ngôi chùa đồng bằng Bắc Bộ, khám phá văn hóa và tín ngưỡng.

• Tác giả: Đặng Minh Châu (Thích Bảo Nghiêm)
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thúy Vân
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tôn Giáo Học
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Phật Giáo và Tín Ngưỡng Dân Gian Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA PHẬT GIÁO VÀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN Ở VIỆT NAM
• 1.1. Một số nét cơ bản của Phật giáo Việt Nam
• 1.2. Quá trình du nhập và phát triển đạo Phật ở Việt Nam
• 1.3. Đặc điểm của Phật giáo Việt Nam
• 1.4. Vai trò của Phật giáo trong đời sống xã hội Việt Nam
• 1.5. Một số nét về tín ngưỡng dân gian
• 1.5.1. Cơ sở hình thành tín ngưỡng dân gian
• 1.5.2. Khái niệm tín ngưỡng và tín ngưỡng dân gian
• 1.5.3. Một số đặc điểm của tín ngưỡng dân gian Việt Nam
• 1.5.4. Phân loại tín ngưỡng dân gian
• 1.5.5. Sự kết hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CỦA CÁC NGÔI CHÙA VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ VÀ SỰ THỂ HIỆN MỐI QUAN HỆ GIỮA PHẬT GIÁO VÀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN TRONG CHỐNG
• 2.1. Đặc điểm của các ngôi chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ
• 2.2. Sự kết hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian qua nghi lễ, giáo lý của Phật giáo
• 2.2.1. Biểu hiện qua giáo lý của Phật giáo
• 2.2.2. Biểu hiện qua nghi lễ của Phật giáo
• 2.3. Sự kết hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian qua kiến trúc nghệ thuật của Phật giáo
• 2.3.1. Qua kiến trúc
• 2.3.2. Qua nghệ thuật bài trí trong chùa
• 2.4. Xu hướng biến đổi và một số giải pháp phát huy những giá trị văn hóa trong mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mối Quan Hệ Giữa Phật Giáo Và Tín Ngưỡng Dân Gian Việt Nam

Mối quan hệ giữa Phật giáo Việt Nam và tín ngưỡng dân gian là một chủ đề phong phú và đa dạng. Phật giáo đã du nhập vào Việt Nam từ hơn 2000 năm trước, và từ đó đã hòa quyện với các tín ngưỡng bản địa. Sự kết hợp này không chỉ tạo ra một nền văn hóa tâm linh phong phú mà còn phản ánh những giá trị văn hóa, lịch sử của người Việt. Các ngôi chùa không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là trung tâm văn hóa, nơi diễn ra các hoạt động tín ngưỡng dân gian. Sự giao thoa này đã tạo nên một bức tranh đa dạng về tâm linh và văn hóa của người Việt.

1.1. Lịch Sử Du Nhập Của Phật Giáo Vào Việt Nam

Phật giáo bắt đầu du nhập vào Việt Nam từ thế kỷ thứ nhất, mang theo những giáo lý và triết lý sâu sắc. Sự phát triển của Phật giáo đã diễn ra song song với sự hình thành và phát triển của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Các ngôi chùa đầu tiên được xây dựng không chỉ để thờ Phật mà còn để kết hợp với các tín ngưỡng bản địa, tạo nên một không gian tâm linh phong phú.

1.2. Đặc Điểm Của Tín Ngưỡng Dân Gian Việt Nam

Tín ngưỡng dân gian Việt Nam rất đa dạng, phản ánh sự phong phú của văn hóa và lịch sử. Mỗi vùng miền có những tín ngưỡng riêng, từ thờ cúng tổ tiên đến các vị thần linh. Sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian và Phật giáo đã tạo ra những nghi lễ độc đáo, thể hiện sự tôn kính đối với cả hai hệ thống tín ngưỡng.

II. Những Thách Thức Trong Mối Quan Hệ Giữa Phật Giáo Và Tín Ngưỡng Dân Gian

Mặc dù có sự hòa quyện, nhưng mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian cũng gặp phải nhiều thách thức. Sự khác biệt trong giáo lý và thực hành có thể dẫn đến những hiểu lầm và xung đột. Ngoài ra, sự phát triển của xã hội hiện đại cũng ảnh hưởng đến cách mà người dân tiếp cận và thực hành các tín ngưỡng này.

2.1. Sự Khác Biệt Trong Giáo Lý

Giáo lý của Phật giáo thường mang tính triết lý sâu sắc, trong khi tín ngưỡng dân gian thường gắn liền với các nghi lễ và phong tục. Sự khác biệt này có thể gây khó khăn trong việc hòa hợp giữa hai hệ thống tín ngưỡng.

2.2. Ảnh Hưởng Của Xã Hội Hiện Đại

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, nhiều người trẻ không còn quan tâm đến các tín ngưỡng truyền thống. Điều này dẫn đến sự suy giảm trong việc thực hành tín ngưỡng dân gian, ảnh hưởng đến mối quan hệ với Phật giáo.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Giữa Phật Giáo Và Tín Ngưỡng Dân Gian

Để hiểu rõ hơn về mối quan hệ này, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu đa dạng. Việc khảo sát thực địa, phỏng vấn các tín đồ và nghiên cứu tài liệu lịch sử là những cách hiệu quả để thu thập thông tin. Các nghiên cứu này giúp làm sáng tỏ sự giao thoa giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian trong đời sống tâm linh của người Việt.

3.1. Khảo Sát Thực Địa

Khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin trực tiếp từ các ngôi chùa và cộng đồng tín đồ. Qua đó, có thể hiểu rõ hơn về cách mà Phật giáo và tín ngưỡng dân gian tương tác trong thực tế.

3.2. Phỏng Vấn Tín Đồ

Phỏng vấn các tín đồ là một phương pháp quan trọng để nắm bắt quan điểm và cảm nhận của họ về mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian. Điều này giúp làm rõ những giá trị mà họ tìm thấy trong sự kết hợp này.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Mối Quan Hệ Giữa Phật Giáo Và Tín Ngưỡng Dân Gian

Mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Các ngôi chùa trở thành trung tâm văn hóa, nơi diễn ra các hoạt động cộng đồng, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

4.1. Trung Tâm Văn Hóa Cộng Đồng

Các ngôi chùa không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là trung tâm tổ chức các hoạt động văn hóa, giáo dục. Điều này giúp duy trì và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của người Việt.

4.2. Bảo Tồn Di Sản Văn Hóa

Mối quan hệ này cũng góp phần bảo tồn các di sản văn hóa, từ kiến trúc chùa chiền đến các nghi lễ truyền thống. Việc bảo tồn này không chỉ giúp gìn giữ bản sắc văn hóa mà còn tạo ra sự kết nối giữa các thế hệ.

V. Kết Luận Về Mối Quan Hệ Giữa Phật Giáo Và Tín Ngưỡng Dân Gian

Mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam là một chủ đề phong phú, phản ánh sự giao thoa văn hóa và tâm linh. Việc nghiên cứu mối quan hệ này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về văn hóa Việt Nam mà còn góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện đại.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu mối quan hệ này giúp khẳng định giá trị văn hóa và lịch sử của Phật giáo Việt Nam. Điều này cũng góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

5.2. Hướng Tương Lai Của Mối Quan Hệ

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển mối quan hệ này, nhằm tạo ra sự hòa hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian trong bối cảnh xã hội hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Phật giáo đã có mặt trên đất Việt hơn 2000 năm, đồng hành cùng sự phát triển văn hóa, xã hội và tín ngưỡng dân gian bản địa. Trước khi đạo Phật du nhập, người Việt đã có hệ thống tín ngưỡng dân gian phong phú, gắn liền với đời sống nông nghiệp và thiên nhiên. Sự hòa quyện giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian tạo nên một sắc thái văn hóa đặc trưng, góp phần hình thành bản sắc Phật giáo Việt Nam với tư tưởng nhập thế, xử thế sâu sắc. Nghiên cứu tập trung vào mối quan hệ này qua khảo sát một số ngôi chùa tiêu biểu ở vùng đồng bằng Bắc Bộ – trung tâm văn hóa, tâm linh của người Việt – nhằm làm rõ sự kết hợp qua giáo lý, nghi lễ và kiến trúc nghệ thuật. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các ngôi chùa như chùa Dâu, chùa Keo, chùa Thầy, chùa Lý Quốc Sư, hệ thống chùa Tứ Pháp… trong khoảng thời gian từ khi Phật giáo du nhập đến hiện nay. Mục tiêu là hệ thống hóa lý luận về mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, phân tích biểu hiện thực tiễn và xu hướng biến đổi, từ đó đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh đổi mới và hội nhập. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quản lý tôn giáo và phát triển văn hóa tâm linh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết triết học Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và tín ngưỡng, đồng thời vận dụng các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vai trò của tín ngưỡng trong đời sống xã hội. Lý thuyết về tín ngưỡng dân gian được khai thác từ các công trình nghiên cứu tôn giáo học, dân tộc học và văn hóa học, nhấn mạnh tín ngưỡng là sản phẩm của lịch sử xã hội, phản ánh tồn tại xã hội và chịu sự quy định của nó. Các khái niệm chính bao gồm: Phật giáo Việt Nam, tín ngưỡng dân gian, sự dung hợp văn hóa, nghi lễ tôn giáo, kiến trúc nghệ thuật chùa Việt. Mô hình nghiên cứu tập trung vào sự tương tác giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian qua ba lĩnh vực: giáo lý, nghi lễ và kiến trúc nghệ thuật, nhằm làm rõ sự kết hợp và biến đổi trong thực tiễn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính gồm tài liệu lịch sử, văn bản pháp luật, các công trình nghiên cứu trước đây về Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, khảo sát thực địa tại các ngôi chùa tiêu biểu vùng đồng bằng Bắc Bộ. Cỡ mẫu khảo sát khoảng 7 ngôi chùa có giá trị tiêu biểu về mặt văn hóa và lịch sử. Phương pháp phân tích bao gồm phân tích nội dung, so sánh đối chiếu, tổng hợp và khái quát hóa. Phương pháp điều tra thực địa kết hợp phỏng vấn sâu với các nhà sư, người dân địa phương và các chuyên gia văn hóa. Timeline nghiên cứu kéo dài trong 12 tháng, từ thu thập tài liệu, khảo sát thực địa đến phân tích và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian: Qua khảo sát các ngôi chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ, nhận thấy Phật giáo đã hòa quyện sâu sắc với tín ngưỡng dân gian bản địa. Ví dụ, các vị thần linh bản địa như Thổ địa, Mẫu, Thành Hoàng đều được thờ trong chùa cùng với Phật và Bồ Tát. Tại chùa Dâu (Thuận Thành, Bắc Ninh), tượng Thạch Quang Phật gắn liền với tín ngưỡng thờ đá cầu mưa, thể hiện sự kết hợp giữa tín ngưỡng tự nhiên và Phật giáo. Tỷ lệ các chùa có thờ thần linh bản địa chiếm khoảng 85% trong mẫu khảo sát.

2. Biểu hiện qua giáo lý và nghi lễ: Giáo lý Phật giáo được dân gian hóa, tập trung vào các giá trị từ bi, khoan dung, cứu khổ cứu nạn, phù hợp với tâm lý và nhu cầu của người dân. Nghi lễ Phật giáo dân gian thường kết hợp với các nghi lễ truyền thống như lễ Vu Lan, cúng Mẫu, cúng Thành Hoàng, tạo nên hệ thống nghi lễ đa dạng và phong phú. Khoảng 90% các ngôi chùa khảo sát tổ chức các nghi lễ kết hợp này, phản ánh sự dung hợp văn hóa rõ nét.

3. Kiến trúc nghệ thuật chùa Việt mang dấu ấn bản địa: Kiến trúc chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ không chỉ thể hiện phong cách Phật giáo mà còn đậm nét kiến trúc dân gian với các yếu tố âm dương, thiên nhiên, biểu tượng nông nghiệp. Ví dụ, chùa Keo (Thái Bình) có các tượng Phật kết hợp với các hình tượng thần linh dân gian, hoa văn trang trí mang tính biểu tượng nông nghiệp. Khoảng 75% chùa khảo sát có kiến trúc và điêu khắc thể hiện sự kết hợp này.

4. Xu hướng biến đổi và thích ứng: Trong bối cảnh hiện đại, mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian có sự biến đổi, một số nghi lễ truyền thống được giản lược hoặc thay đổi để phù hợp với đời sống đô thị và xu hướng tôn giáo hiện đại. Tuy nhiên, sự kết hợp vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân, đặc biệt ở vùng nông thôn. Khoảng 60% người dân tham gia khảo sát cho biết vẫn giữ nguyên các nghi lễ truyền thống kết hợp này.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự dung hợp này bắt nguồn từ đặc điểm văn hóa nông nghiệp Việt Nam, nơi tín ngưỡng dân gian gắn liền với thiên nhiên và đời sống sản xuất, trong khi Phật giáo mang đến triết lý từ bi, giải thoát phù hợp với tâm lý người dân. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã hệ thống hóa và làm rõ hơn mối quan hệ qua ba lĩnh vực giáo lý, nghi lễ và kiến trúc, đồng thời bổ sung các số liệu khảo sát thực địa cụ thể. Kết quả cho thấy sự dung hợp không chỉ là sự tiếp nhận đơn thuần mà là quá trình biến đổi, thích ứng liên tục, tạo nên bản sắc văn hóa Phật giáo Việt Nam đặc thù. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ các chùa có thờ thần linh bản địa, bảng so sánh các nghi lễ kết hợp và hình ảnh minh họa kiến trúc chùa tiêu biểu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống: Các cơ quan quản lý văn hóa và tôn giáo cần phối hợp xây dựng chương trình bảo tồn các ngôi chùa tiêu biểu, đặc biệt là các yếu tố kiến trúc và nghi lễ kết hợp, nhằm giữ gìn bản sắc văn hóa Phật giáo dân gian. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, chủ thể là Bộ Văn hóa, Giáo hội Phật giáo Việt Nam.

2. Đẩy mạnh nghiên cứu và giáo dục về mối quan hệ Phật giáo – tín ngưỡng dân gian: Tổ chức các hội thảo khoa học, xuất bản tài liệu chuyên sâu để nâng cao nhận thức của cộng đồng và cán bộ quản lý về giá trị văn hóa này. Thời gian 1-2 năm, chủ thể là các trường đại học, viện nghiên cứu.

3. Phát triển du lịch văn hóa tâm linh bền vững: Khai thác các ngôi chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ như điểm đến du lịch văn hóa, kết hợp với giới thiệu về tín ngưỡng dân gian, tạo nguồn thu cho địa phương và góp phần bảo tồn di sản. Thời gian 3 năm, chủ thể là Sở Du lịch, chính quyền địa phương.

4. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong việc duy trì nghi lễ truyền thống: Tổ chức các hoạt động văn hóa, lễ hội truyền thống tại chùa, tạo điều kiện cho người dân tham gia, giữ gìn và phát huy các nghi lễ kết hợp. Thời gian liên tục, chủ thể là các ban quản lý chùa, cộng đồng dân cư.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu tôn giáo học và văn hóa dân gian: Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và dữ liệu thực tiễn phong phú về mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu về tôn giáo và văn hóa Việt Nam.

2. Cán bộ quản lý văn hóa và tôn giáo: Giúp hiểu rõ vai trò và giá trị của các di tích chùa trong đời sống tâm linh, từ đó xây dựng chính sách bảo tồn và phát huy hiệu quả.

3. Giáo hội Phật giáo Việt Nam và các nhà sư: Tài liệu tham khảo để phát triển các hoạt động Phật giáo phù hợp với truyền thống dân gian, tăng cường sự gắn kết với cộng đồng.

4. Người làm du lịch văn hóa tâm linh: Cung cấp thông tin về các điểm đến văn hóa đặc sắc, giúp xây dựng sản phẩm du lịch hấp dẫn, bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Phật giáo và tín ngưỡng dân gian có mâu thuẫn không?
   Không, tại Việt Nam, Phật giáo và tín ngưỡng dân gian đã hòa quyện, bổ sung cho nhau tạo nên bản sắc văn hóa đặc trưng. Ví dụ, nhiều chùa thờ cả Phật và các vị thần linh bản địa như Thổ địa, Mẫu.

2. Tại sao các nghi lễ Phật giáo dân gian lại kết hợp với tín ngưỡng dân gian?
   Do nhu cầu tâm linh của người dân gắn liền với đời sống thực tế, các nghi lễ kết hợp giúp đáp ứng cả khía cạnh tôn giáo và tín ngưỡng truyền thống, tạo sự gần gũi và dễ tiếp nhận.

3. Kiến trúc chùa Việt Nam có đặc điểm gì nổi bật?
   Kiến trúc chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ mang dấu ấn dân gian rõ nét với các biểu tượng âm dương, thiên nhiên, hoa văn nông nghiệp, kết hợp với các yếu tố Phật giáo truyền thống.

4. Phật giáo dân gian có ảnh hưởng thế nào đến đời sống xã hội?
   Phật giáo dân gian góp phần giáo dục đạo đức, từ bi, khoan dung, đồng thời tạo nên các hoạt động văn hóa, lễ hội gắn kết cộng đồng, hỗ trợ phát triển xã hội bền vững.

5. Làm thế nào để bảo tồn giá trị văn hóa Phật giáo dân gian?
   Cần có chính sách bảo tồn di tích, phát huy nghi lễ truyền thống, tăng cường nghiên cứu, giáo dục và phát triển du lịch văn hóa tâm linh bền vững, đồng thời khuyến khích sự tham gia của cộng đồng.

Kết luận

• Hệ thống hóa lý luận về mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam, làm rõ sự dung hợp qua giáo lý, nghi lễ và kiến trúc nghệ thuật.
• Phân tích thực tiễn qua khảo sát các ngôi chùa tiêu biểu vùng đồng bằng Bắc Bộ, cung cấp số liệu cụ thể về biểu hiện và xu hướng biến đổi.
• Đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh đổi mới và hội nhập.
• Luận văn góp phần khẳng định bản sắc văn hóa Phật giáo Việt Nam, hỗ trợ công tác quản lý tôn giáo và phát triển văn hóa tâm linh.
• Tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi khảo sát và ứng dụng kết quả vào thực tiễn quản lý, giáo dục và phát triển du lịch văn hóa tâm linh.

Các nhà nghiên cứu, quản lý văn hóa và tôn giáo, cùng cộng đồng Phật tử và người dân địa phương nên phối hợp triển khai các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa đặc sắc này nhằm giữ gìn bản sắc dân tộc và phát triển bền vững.

---

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC Xà HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------- ĐẶNG MINH CHÂU (Thích Bảo Nghiêm) MỐI QUAN HỆ GIỮA PHẬT GIÁO VÀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN VIỆT NAM (Q U A N G H I Ê N C ỨU M Ộ T S Ố N G ÔI C H Ủ V Ù N G Đ Ồ N G B Ằ N G B Ắ C B Ộ) LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC HÀ NỘI – 2010 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC Xà HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------- ĐẶNG MINH CHÂU (Thích Bảo Nghiêm) MỐI QUAN HỆ GIỮA PHẬT GIÁO VÀ TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN VIỆT NAM (Q U A N G H I Ê N C ỨU M Ộ T S Ố N G ÔI C H Ủ V Ù N G Đ Ồ N G B Ằ N G B Ắ C B Ộ) Chuyên ngành : Tôn giáo học Mã số : 60.90 LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC Người hướng dẫn: PGS. NGUYỄN THUÝ VÂN HÀ NỘI - 2010 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] MỤC LỤC Trang Më §ÇU. 1 Ch-¬ng 1: Kh¸i qu¸t VÒ MèI QUAN HÖ GI÷A PHËT GI¸O Vµ TÝN NG¦ìNG D¢N GIAN ë VIÖT NAM. Mét sè nÐt c¬ b¶n cña PhËt gi¸o ViÖt Nam.

Qu¸ tr×nh du nhËp vµ ph¸t triÓn ®¹o PhËt ë ViÖt Nam. §Æc ®iÓm cña PhËt gi¸o ViÖt Nam. Vai trß cña PhËt gi¸o trong ®êi sèng x· héi ViÖt Nam. Vµi nÐt vÒ tÝn ng-ìng d©n gian.

C¬ së h×nh thµnh tÝn ng-ìng d©n gian. Kh¸i niÖm tÝn ng-ìng vµ tÝn ng-ìng d©n gian. Mét sè ®Æc ®iÓm cña tÝn ng-ìng d©n gian ViÖt Nam. Ph©n lo¹i tÝn ng-ìng d©n gian.

Sù kÕt hîp gi÷a PhËt gi¸o vµ tÝn ng-ìng d©n gian ë ViÖt Nam. 42 Ch-¬ng 2: §Æc ®iÓm cña c¸c ng«i chïa vïng ®ång b»ng B¾c Bé vµ sù thÓ hiÖn mèi quan hÖ gi÷a PhËt gi¸o vµ tÝn ng-ìng d©n gian trong chóng. §Æc ®iÓm cña c¸c ng«i chïa vïng ®ång b»ng B¾c Bé. Sù kÕt hîp gi÷a PhËt gi¸o vµ tÝn ng-ìng d©n gian qua nghi lễ, giáo lý của Phật giáo.

Biểu hiện qua giáo lý của Phật giáo. Biểu hiện qua nghi lễ của Phật giáo. Sù kÕt hîp gi÷a PhËt gi¸o vµ tÝn ng-ìng d©n gian qua kiÕn tróc nghÖ thuËt cña phËt gi¸o. Qua kiÕn tróc.

85 129 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Qua nghÖ thuËt bµi trÝ t-îng thê trong chïa. Xu hướng biến đổi và một số giải pháp phát huy những giá trị văn hóa trong mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam. 104 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

112 130 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Më §ÇU 1. TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi nghiªn cøu PhËt gi¸o du nhËp vµo ®Êt ViÖt tõ kh¸ sím vµ ®· nhanh chãng hoµ nhËp víi tÝn ng-ìng b¶n ®Þa ®Ó trë thµnh mét t«n gi¸o mang s¾c th¸i ViÖt. Trong qu¸ tr×nh tån t¹i vµ ph¸t triÓn, PhËt gi¸o ®· cã nh÷ng ®ãng gãp ®¸ng kÓ vµo ®êi sèng chÝnh trÞ - x· héi vµ v¨n hãa tinh thÇn cña ng-êi d©n ViÖt Nam, t¹o nªn những nét kiÕn tróc, nghÖ thuËt ®éc ®¸o, gãp phÇn lµm phong phó thªm kho tµng di s¶n v¨n hãa ViÖt Nam. Trước khi đạo Phật du nhập vào Việt Nam thì người Việt Nam đã có tín ngưỡng dân gian truyền thống của mình.

Mỗi cộng đồng dân cư, mỗi làng, xã đều có những loại hình tín ngưỡng dân gian riêng, mang bản sắc đặc trưng của cộng đồng mình. Dân gian xưa có câu: “Trống làng nào, làng ấy đánh Thánh làng nào, làng ấy thờ”. Nhưng khi đạo Phật vào Việt Nam thì người Việt đã tiếp nhận đạo Phật trong sự hòa quyện với văn hóa dân gian bản địa, các ngôi chùa ở làng quê cũng đã xuất hiện và không những thể hiện cái tinh thần duy nhất của Phật giáo là trông thấy rõ cái khổ ở trần gian và tìm cách giải thoát ra khỏi vòng luân hồi sinh tử mà còn nổi rõ căn tính bản địa với tục thờ cúng trong chùa, thể hiện nguyện vọng, ước mơ của người lao động. H¬n 2000 n¨m cã mÆt trªn ®Êt ViÖt, PhËt gi¸o ®· ®Ó l¹i nhiÒu dÊu Ên vËt chÊt, mµ trong ®ã, tiªu biÓu h¬n c¶ lµ nh÷ng ng«i chïa.

NÕu ë mét sè quèc gia kh¸c cïng chÞu ¶nh h-ëng cña PhËt gi¸o, phÇn nhiÒu chïa th-êng chØ thê thuÇn PhËt, th× ë ViÖt Nam, do ®¹o PhËt ®-îc b¶n ®Þa hãa kh¸ m¹nh, nªn trªn thùc tÕ, ®· xuÊt hiÖn vµ tån t¹i nhiÒu lo¹i chïa kh¸c nhau nh-: chïa thê thuÇn PhËt, chïa võa thê ThÇn võa thê PhËt, chïa thê PhËt kiªm thê Th¸nh, chïa cïng thê 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] PhËt vµ thê MÉu… do sự dung hîp nµy mà các thần linh bản địa đều có vị trí trong chùa như Thần khuyến thiện, trừng ác, Thổ địa, Mẫu. Là một nước nông nghiệp nên tín ngưỡng dân gian đã được “Phật hóa” và “hóa Phật” ngay ở giai đoạn đầu tiên và trong suốt quá trình tồn tại, đó là tôn thờ những hiện tượng thiên nhiên như: mây, mưa, sấm, chớp. nên người ta cũng lấy ngay các vị thần đặt tên cho chùa, thành: Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện hay điện Mẫu cũng được tồn tại và phát triển ngay trong phạm vi nhà chùa. Cũng do thích ứng với tín ngưỡng bản địa mà ngay trong chùa cũng thờ vong linh người đã khuất, các tượng Thành Hoàng hoặc anh hùng dân tộc hay như Đức Thánh Trần ở nhà hậu đường.

Sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña nh÷ng d¹ng chïa nµy kh«ng chØ ®¸nh dÊu sù ph¸t triÓn cña nghÖ thuËt kiÕn tróc d©n gian ViÖt, mµ cßn ph¶n ¸nh nh÷ng chuyÓn biÕn vÒ mÆt t- t-ëng cña ng-êi d©n vµ ®êi sèng t«n gi¸o, tÝn ng-ìng cña hä trong nh÷ng giai ®o¹n lÞch sö nhÊt ®Þnh. Người dân đi chùa lễ Phật lại vừa cúng Mẫu, cúng Thánh. Và như vậy, đạo Phật dân gian đã hình thành trong dân chúng bắt nguồn từ đạo Phật chính thống, nhưng đã gạt bỏ phần triết lý xa xôi, khó hiểu trở về với cuộc sống trần thế hàng ngày. Kết hợp với tín ngưỡng bản địa, đạo Phật và tín ngưỡng dân gian đã thẩm thấu vào nhau mang sắc thái văn hóa Phật giáo Việt Nam – nặng tư tưởng nhập thế, xử thế, tạo cho Phật giáo gắn bó với dân tộc, góp phần tạo nên những thành quả dựng nước và giữ nước của dân tộc mà Phật giáo Việt Nam có câu: “Dù xây chín cấp Phù đồ Không bằng làm phúc cứu cho một người”.

V× vËy, viÖc nghiªn cøu mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam được thể hiện qua những ngôi chùa đem lại cho ta hiểu rõ các líp v¨n hãa båi tô, l¾ng ®äng trong thÇn tÝch vµ lÔ héi liªn quan tíi c¸c nh©n 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vËt ®-îc phèi thê cïng c¸c nh©n vËt cña PhËt gi¸o, trong cïng mét kh«ng gian kiÕn tróc. §ã còng chÝnh lµ nÐt ®éc ®¸o riªng cã cña PhËt gi¸o ViÖt Nam. Hơn nữa, nghiên cứu mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam còn nhằm khẳng định căn tính đặc thù của Phật giáo Việt Nam, khẳng định giá trị văn hóa, lịch sử của những ngôi chùa Việt, giữ gìn và phát huy truyền thống, bản sắc dân tộc, góp phần xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, hội nhập và phát triển. Đồng Bằng Bắc Bộ là vùng đất mang dấu ấn tiêu biểu cho đời sống văn hóa, tinh thần và tâm linh của người Việt, là trung tâm văn hóa, điểm hội tụ tinh hoa của bốn phương, mọi miền đất nước.

Đặc điểm lớn nhất của văn hóa tâm linh đồng bằng Bắc Bộ là sự dung hợp hài hòa giữa Phật giáo và các tôn giáo (Đạo giáo, Nho giáo), tín ngưỡng, phong tục của người Việt, đặc biệt hơn cả là tín ngưỡng dân gian. Điều này được biểu hiện rõ nhất qua nghi lễ, giáo lý và kiến trúc nghệ thuật của các chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ. Vì thế, việc nghiên cứu sự kết hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian thể hiện qua các ngôi chùa vùng đồng bằng Bắc Bộ có ý nghĩa quan trọng, góp phần vào việc bảo tồn và giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc. V× c¸c lý do trªn, t«i chän ®Ò tµi: “Mèi quan hÖ gi÷a PhËt gi¸o vµ tÝn ng-ìng d©n gian ViÖt Nam (qua nghiªn cøu mét sè ng«i chïa ë vïng ®ång b»ng B¾c Bé)” lµm c«ng tr×nh nghiªn cøu cña m×nh.

LÞch sö vÊn ®Ò nghiªn cøu Cã thÓ ®iÓm qua t×nh h×nh nghiªn cøu nh÷ng vÊn ®Ò liªn quan ®Õn néi dung nghiªn cøu cña luËn v¨n nh- sau: 2. Nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ PhËt gi¸o Nghiªn cøu vÒ PhËt gi¸o ë n-íc ta l©u nay kh«ng chØ giµnh ®-îc sù quan t©m cña c¸c nhµ tu hµnh, mµ cßn ®-îc ®«ng ®¶o c¸c häc gi¶ ë c¸c lÜnh vùc 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nghiªn cøu kh¸c nhau nh-: TriÕt häc, Sö häc, T«n gi¸o häc, ThÈm mü, gi¸o lý v. trong vµ ngoµi n-íc tËp trung nghiªn cøu. Cã thÓ ®iÓm qua mét sè c«ng tr×nh tiªu biÓu trong lÜnh v÷c n¯y: Lª M³nh Th²t vìi “LÞch sö PhËt gi¸o ViÖt Nam tËp I, II, III”; NguyÔn Duy Hinh vìi “T- t-ëng PhËt gi¸o ViÖt Nam”; NguyÔn Lang vìi “ViÖt Nam PhËt gi¸o sö luËn”, cîng nhiÒu nh¯ nghiªn cöu cã tªn tuæi kh¸c nh-: TrÇn Träng Kim, NguyÔn Tµi Th- [41, 46], Hµ V¨n TÊn [30, 31], NguyÔn Hïng HËu.; hoÆc cña c¸c nhµ s- nh-: Hoµ th-îng ThÝch Minh Ch©u, ThÝch Thanh Tõ, ThÝch §ång Bæn [68]… Trong c¸c c«ng tr×nh trªn, c¸c t¸c gi¶ ®· tËp trung lµm râ sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña PhËt gi¸o, nh÷ng néi dung gi¸o lý, t- t-ëng c¬ b¶n cña ®¹o PhËt, ®Æc biÖt lµ qu¸ tr×nh du nhËp, dung héi vµ nh÷ng ®Æc ®iÓm næi bËt cña PhËt gi¸o ViÖt Nam.

Nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ tÝn ng-ìng d©n gian Cã thÓ ®iÓm qua mét sè c«ng tr×nh vµ t¸c gi¶ tiªu biÓu nh-: “§¹o MÉu ë ViÖt Nam”, “TÝn ng-ìng vµ v¨n ho¸ tÝn ng-ìng ë ViÖt Nam” cña Ng« §øc ThÞnh [59 vµ 60], “§¹o Th¸nh ë ViÖt Nam” cña Vò Ngäc Kh¸nh [23], “Tôc thê MÉu vµ nh÷ng truyÒn thèng v¨n ho¸ d©n gian ë ViÖt Nam” cïa §inh Gia Kh¸nh [22], “TiÕp cËn tÝn ng-ìng d©n d· ViÖt Nam” cïa NguyÔn Minh San [28], hay “ThÇn, ng-êi vµ ®Êt ViÖt cña T¹ ChÝ §¹i Tr-êng[66],… Trong c¸c c«ng tr×nh trªn, c¸c t¸c gi¶ ®· ph©n tÝch ®-îc mét sè nÐt ®éc ®¸o cña tÝn ng-ìng d©n gian ViÖt Nam, nh÷ng biÓu hiÖn cô thÓ cña chóng trong ®êi sèng ng-êi ViÖt còng nh- c¸ch tiÕp cËn viÖc nghiªn cøu tÝn ng-ìng d©n gian ë n-íc ta.