Nghiên Cứu Hành Vi Cầu Khiến Và Ứng Dụng Trong Giảng Dạy Tiếng Việt Như Một Ngoại Ngữ

Khám phá luận văn thạc sĩ về hành vi cầu khiến và ứng dụng trong giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ, nâng cao hiệu quả học tập.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Hà
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đình Tư
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Hành Vi Cầu Khiến Trong Giảng Dạy Tiếng Việt Như Ngoại Ngữ
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Đối tượng nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa của luận văn
• 0.6. Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: HÀNH VI NGÔN NGỮ VÀ HÀNH VI CẦU KHIẾN
• 1.1. Hành vi ngôn ngữ
• 1.2. Phát ngôn ngữ vi và biểu thức ngữ vi
• 1.3. Động từ chỉ hành vi ngôn ngữ và động từ ngữ vi
• 1.4. Biểu thức ngữ vi nguyên cấp và biểu thức ngữ vi tường minh
• 1.5. Hành vi ở lời gián tiếp
• 1.6. Cầu khiến và hành vi cầu khiến
• 1.7. Phân loại hành vi cầu khiến
• 1.8. Văn hoá và lịch sự trong lời cầu khiến tiếng Việt
• 1.9. Sơ lược về hành vi cầu khiến trong tiếng Việt
• 2. CHƯƠNG 2: HÀNH VI CẦU KHIẾN TRONG CÁC SÁCH DẠY TIẾNG VIỆT CHO NGƯỜI NƯỚC NGOÀI
• 2.1. Khảo sát hành vi cầu khiến được đưa vào trong các sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài
• 2.2. Về các loại hành vi cầu khiến
• 2.3. Về ngữ cảnh của các hành vi cầu khiến
• 2.4. Về các phương tiện biểu hiện hành vi cầu khiến
• 2.5. Kết quả phân tích định lượng
• 2.6. Kết quả phân tích định tính
• 2.7. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: ỨNG DỤNG VÀO GIẢNG DẠY CHO NGƯỜI NƯỚC NGOÀI
• 3.1. Văn hoá giao tiếp trong sử dụng các hành vi cầu khiến
• 3.2. Hành vi cầu khiến trong các cấp độ giảng dạy cho người nước ngoài
• 3.3. Một số kiến nghị trong việc giảng dạy hành vi cầu khiến cho người nước ngoài
• PHẦN KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TƯ LIỆU NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng quan về hành vi cầu khiến trong giảng dạy tiếng Việt

Hành vi cầu khiến là một phần quan trọng trong việc giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ. Nó không chỉ giúp người học hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn tạo điều kiện cho việc giao tiếp hiệu quả. Việc nghiên cứu hành vi cầu khiến trong giảng dạy tiếng Việt giúp xác định các phương pháp và chiến lược giảng dạy phù hợp, từ đó nâng cao chất lượng học tập.

1.1. Khái niệm hành vi cầu khiến trong ngôn ngữ

Hành vi cầu khiến được hiểu là những phát ngôn nhằm yêu cầu, đề nghị hoặc ra lệnh cho người khác thực hiện một hành động nào đó. Đây là một khía cạnh quan trọng trong giao tiếp, đặc biệt trong việc giảng dạy ngôn ngữ.

1.2. Vai trò của hành vi cầu khiến trong giảng dạy

Hành vi cầu khiến không chỉ giúp người học nắm bắt ngữ pháp mà còn phát triển kỹ năng giao tiếp. Việc sử dụng hành vi cầu khiến trong lớp học giúp tạo ra môi trường học tập tương tác và sinh động.

II. Thách thức trong việc giảng dạy hành vi cầu khiến tiếng Việt

Giảng dạy hành vi cầu khiến tiếng Việt gặp nhiều thách thức, từ việc hiểu ngữ cảnh đến việc sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác. Người học thường gặp khó khăn trong việc phân biệt các mức độ cầu khiến và cách diễn đạt phù hợp trong từng tình huống.

2.1. Khó khăn trong việc nhận diện hành vi cầu khiến

Người học thường không nhận diện được các hành vi cầu khiến trong ngữ cảnh giao tiếp thực tế. Điều này dẫn đến việc sử dụng ngôn ngữ không chính xác và gây hiểu lầm.

2.2. Sự khác biệt văn hóa trong hành vi cầu khiến

Mỗi nền văn hóa có cách thức cầu khiến khác nhau. Việc không hiểu rõ sự khác biệt này có thể dẫn đến những tình huống giao tiếp không hiệu quả và không lịch sự.

III. Phương pháp giảng dạy hành vi cầu khiến hiệu quả

Để giảng dạy hành vi cầu khiến hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực và tương tác. Việc sử dụng tình huống thực tế và các hoạt động nhóm sẽ giúp người học dễ dàng tiếp thu và thực hành.

3.1. Sử dụng tình huống thực tế trong giảng dạy

Việc đưa ra các tình huống thực tế giúp người học áp dụng hành vi cầu khiến vào thực tế giao tiếp. Điều này không chỉ giúp họ hiểu rõ hơn mà còn tạo động lực học tập.

3.2. Tích cực hóa hoạt động nhóm trong lớp học

Hoạt động nhóm khuyến khích người học thực hành hành vi cầu khiến trong môi trường an toàn. Điều này giúp họ tự tin hơn khi giao tiếp và sử dụng ngôn ngữ.

IV. Ứng dụng hành vi cầu khiến trong giảng dạy tiếng Việt

Hành vi cầu khiến có thể được ứng dụng trong nhiều tình huống giảng dạy khác nhau. Việc tích hợp hành vi cầu khiến vào các bài học giúp người học phát triển kỹ năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa.

4.1. Tích hợp hành vi cầu khiến vào giáo trình

Giáo trình dạy tiếng Việt cần tích hợp các bài học về hành vi cầu khiến để người học có thể thực hành và áp dụng trong giao tiếp hàng ngày.

4.2. Đánh giá hiệu quả giảng dạy hành vi cầu khiến

Việc đánh giá hiệu quả giảng dạy hành vi cầu khiến giúp xác định những điểm mạnh và điểm yếu trong quá trình học tập, từ đó điều chỉnh phương pháp giảng dạy cho phù hợp.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của hành vi cầu khiến

Hành vi cầu khiến trong giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ có vai trò quan trọng trong việc nâng cao kỹ năng giao tiếp của người học. Tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp giảng dạy hiệu quả hơn để đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng cao.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu hành vi cầu khiến

Nghiên cứu hành vi cầu khiến giúp cải thiện chất lượng giảng dạy và học tập, đồng thời nâng cao khả năng giao tiếp của người học trong môi trường đa văn hóa.

5.2. Hướng phát triển trong giảng dạy tiếng Việt

Cần phát triển các chương trình đào tạo và tài liệu giảng dạy phù hợp với nhu cầu thực tế của người học, từ đó nâng cao hiệu quả giảng dạy hành vi cầu khiến.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, việc học tiếng Việt như một ngoại ngữ đã trở thành nhu cầu thiết yếu đối với nhiều quốc gia. Từ những năm 1960, sinh viên từ các nước xã hội chủ nghĩa như Liên Xô, Trung Quốc, CHDCND Triều Tiên đã đến Việt Nam học tiếng Việt. Đến nay, số lượng người học tiếng Việt mở rộng sang các quốc gia như Mỹ, Anh, Nhật, Tây Ban Nha, Hàn Quốc, Ấn Độ, Singapore, Thái Lan... Các cơ sở đào tạo tiếng Việt cho người nước ngoài cũng phát triển mạnh mẽ tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Huế, Đà Nẵng. Trong đó, hành vi cầu khiến trong giao tiếp tiếng Việt giữ vai trò quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả truyền đạt và sự hiểu biết văn hóa giữa người học và người bản ngữ.

Luận văn tập trung nghiên cứu hành vi cầu khiến được biểu hiện trong các sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, khảo sát 529 hành vi cầu khiến trong 20 quyển giáo trình ở các trình độ từ A đến nâng cao. Mục tiêu nghiên cứu nhằm mô tả, phân tích các dạng thức biểu hiện hành vi cầu khiến, từ đó đề xuất giải pháp ứng dụng hiệu quả trong giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ. Nghiên cứu có phạm vi tập trung vào các phát ngôn ngữ vi, biểu thức ngữ vi, động từ ngữ vi cầu khiến và các phương tiện chỉ dẫn hiệu lực tại lời trong tiếng Việt. Ý nghĩa của luận văn nằm ở việc góp phần hoàn thiện kiến thức về hành vi cầu khiến, đồng thời nâng cao chất lượng giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, giúp người học nắm bắt được các quy tắc giao tiếp phù hợp với văn hóa Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên lý thuyết hành vi ngôn ngữ của J. Austin và J. Searle, trong đó hành vi ngôn ngữ được phân thành ba loại: hành vi tạo lời, hành vi mượn lời và hành vi ở lời. Hành vi cầu khiến thuộc phạm trù hành vi ở lời, là hành động ngôn ngữ nhằm đặt người nghe vào trách nhiệm thực hiện một hành động trong tương lai. Các khái niệm chính bao gồm:

• Phát ngôn ngữ vi: phát ngôn trực tiếp, chân thực với kết cấu lõi là biểu thức ngữ vi.
• Biểu thức ngữ vi: dấu hiệu ngữ pháp-ngữ nghĩa biểu thị hành vi ở lời, gồm các kiểu kết cấu, từ ngữ chuyên dùng, ngữ điệu và quan hệ ngữ cảnh.
• Động từ ngữ vi: động từ biểu thị hành vi ngôn ngữ, ví dụ như yêu cầu, ra lệnh, khuyên, xin.
• Hành vi cầu khiến tường minh và nguyên cấp: tường minh sử dụng động từ ngữ vi cầu khiến, nguyên cấp sử dụng các phương tiện chỉ dẫn hiệu lực tại lời như hãy, đừng, xin, làm ơn.
• Văn hóa và lịch sự trong lời cầu khiến: nguyên tắc lịch sự và thể diện ảnh hưởng đến cách thức biểu hiện hành vi cầu khiến, tùy thuộc vào quan hệ vị thế và thân hữu giữa các nhân vật giao tiếp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp:

• Thủ pháp thống kê: khảo sát 529 hành vi cầu khiến trong 20 giáo trình dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, phân loại và tính toán tỉ lệ xuất hiện các hành vi cầu khiến theo trình độ và loại hình.
• Phân tích ngữ dụng học: phân tích ngữ cảnh giao tiếp, vai giao tiếp, mục đích và hiệu quả sử dụng các hành vi cầu khiến trong từng tình huống cụ thể.
• Miêu tả ngôn ngữ học: mô tả chi tiết các biểu thức ngữ vi, động từ ngữ vi và phương tiện chỉ dẫn hiệu lực tại lời trong các phát ngôn.
• Phương pháp luận diễn dịch và quy nạp: rút ra các quy luật chung từ số liệu thống kê và phân tích chi tiết các biểu hiện cụ thể.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 20 quyển giáo trình với 529 hành vi cầu khiến được chọn lọc từ các đoạn hội thoại và bài học tiếng Việt cho người nước ngoài. Phương pháp chọn mẫu là chọn các giáo trình đại diện cho các trình độ A, B, C và nâng cao, nhằm đảm bảo tính đa dạng và toàn diện của dữ liệu. Thời gian nghiên cứu tập trung vào các giáo trình hiện hành được sử dụng phổ biến tại các trung tâm đào tạo tiếng Việt.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân loại hành vi cầu khiến: 529 hành vi được phân thành 15 nhóm chính gồm ra lệnh, sai khiến, yêu cầu, đề nghị, hướng dẫn, khuyên bảo, thúc giục, cho phép, nhờ vả, mời mọc, thỉnh cầu, can ngăn, cầu xin, nhắc nhở, rủ rê. Trong đó, đề nghị chiếm tỉ lệ cao nhất với 19.09%, yêu cầu 14.74%, khuyên bảo 12.85%, mời mọc 10.77%, thỉnh cầu 8.69%. Các hành vi ra lệnh và cầu xin chiếm tỉ lệ thấp nhất, lần lượt 4.16% và 0.37%.

2. Tỉ lệ xuất hiện theo trình độ giáo trình: Các hành vi cầu khiến xuất hiện không đồng đều giữa các trình độ. Ví dụ, ở trình độ A, số lượng hành vi dao động từ 13 đến 55 hành vi trong từng giáo trình; trình độ nâng cao dao động từ 13 đến 45 hành vi. Một số hành vi như ra lệnh, sai khiến chủ yếu xuất hiện trong giáo trình trình độ thấp và trung bình, trong khi các hành vi lịch sự như mời mọc, thỉnh cầu phổ biến hơn ở trình độ cao.

3. Ngữ cảnh sử dụng hành vi cầu khiến: Hành vi cầu khiến được sử dụng trong nhiều bối cảnh giao tiếp đa dạng như nơi dịch vụ (nhà hàng, bưu điện), gia đình, bạn bè, nơi làm việc, tham quan, kinh doanh, sân bay. Vai giao tiếp và mối quan hệ xã hội ảnh hưởng lớn đến lựa chọn hành vi cầu khiến. Ví dụ, hành vi ra lệnh thường xuất hiện trong quan hệ vị thế như giám đốc - nhân viên, trong khi hành vi mời mọc, nhờ vả phổ biến trong quan hệ thân hữu.

4. Văn hóa và lịch sự trong hành vi cầu khiến: Hành vi cầu khiến tường minh thường mang tính áp đặt cao, dễ gây mất thể diện cho người nghe, trong khi hành vi cầu khiến nguyên cấp tế nhị hơn, giữ thể diện cho cả người nói và người nghe. Nguyên tắc lịch sự và vai giao tiếp quyết định việc lựa chọn hành vi phù hợp, giúp giao tiếp hiệu quả và tránh xung đột.

Thảo luận kết quả

Kết quả thống kê cho thấy sự đa dạng và phong phú của hành vi cầu khiến trong tiếng Việt, phản ánh sự phức tạp của giao tiếp ngôn ngữ trong các bối cảnh khác nhau. Việc đề nghị, yêu cầu và khuyên bảo chiếm tỉ lệ cao cho thấy xu hướng sử dụng các hành vi có tính lịch sự và mềm mỏng hơn trong giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, phù hợp với nguyên tắc văn hóa Việt Nam đề cao sự tế nhị và hòa thuận.

So sánh với các nghiên cứu ngôn ngữ học khác, kết quả này tương đồng với quan điểm rằng hành vi cầu khiến gián tiếp và nguyên cấp được ưu tiên trong giao tiếp để duy trì thể diện và tránh áp đặt. Việc phân tích ngữ cảnh giao tiếp cũng làm rõ vai trò của quan hệ vị thế và thân hữu trong việc lựa chọn hành vi cầu khiến, điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc thiết kế giáo trình và phương pháp giảng dạy.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỉ lệ phần trăm các hành vi cầu khiến trong giáo trình, bảng tổng hợp số lượng hành vi theo từng quyển giáo trình và bảng phân loại ngữ cảnh sử dụng hành vi cầu khiến. Những biểu đồ và bảng này giúp minh họa rõ ràng sự phân bố và mức độ phổ biến của từng loại hành vi, hỗ trợ việc đánh giá và đề xuất giải pháp giảng dạy.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống giáo trình theo cấp độ hành vi cầu khiến: Thiết kế giáo trình từ dễ đến khó, bắt đầu với các hành vi cầu khiến nguyên cấp (tế nhị, gián tiếp) rồi đến hành vi cầu khiến tường minh (cụ thể, áp đặt). Mục tiêu nâng cao khả năng giao tiếp tự nhiên và phù hợp văn hóa trong vòng 1-2 năm, do các trung tâm đào tạo tiếng Việt thực hiện.

2. Tăng cường giảng dạy về văn hóa và nguyên tắc lịch sự trong giao tiếp: Lồng ghép kiến thức về vai giao tiếp, thể diện và phép lịch sự trong các bài học để người học hiểu rõ cách sử dụng hành vi cầu khiến phù hợp với từng ngữ cảnh. Thời gian triển khai trong 6 tháng, do giảng viên và chuyên gia ngôn ngữ đảm nhiệm.

3. Phát triển tài liệu bổ trợ và bài tập thực hành đa dạng: Cung cấp các tình huống giao tiếp thực tế, bài tập phân tích ngữ cảnh và lựa chọn hành vi cầu khiến phù hợp nhằm nâng cao kỹ năng ứng dụng. Thực hiện liên tục trong quá trình học, do nhà xuất bản và giảng viên phối hợp thực hiện.

4. Đào tạo giảng viên về phương pháp giảng dạy hành vi cầu khiến: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về ngữ dụng học và hành vi ngôn ngữ, giúp giảng viên nắm vững kiến thức và kỹ năng truyền đạt hiệu quả. Kế hoạch đào tạo trong 1 năm, do các trường đại học và trung tâm đào tạo chuyên ngành đảm nhận.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học: Nghiên cứu sâu về hành vi cầu khiến trong tiếng Việt, áp dụng vào giảng dạy và phát triển giáo trình tiếng Việt cho người nước ngoài.

2. Người học tiếng Việt như ngoại ngữ: Hiểu rõ các dạng thức giao tiếp, cách sử dụng hành vi cầu khiến phù hợp với văn hóa Việt Nam, nâng cao kỹ năng giao tiếp thực tế.

3. Chuyên gia phát triển giáo trình và tài liệu học tập: Thiết kế nội dung bài học, bài tập và tài liệu bổ trợ dựa trên phân tích hành vi cầu khiến, đảm bảo tính khoa học và thực tiễn.

4. Nhà quản lý và tổ chức đào tạo tiếng Việt: Lập kế hoạch đào tạo, xây dựng chương trình giảng dạy phù hợp với nhu cầu và trình độ người học, nâng cao hiệu quả đào tạo.

Câu hỏi thường gặp

1. Hành vi cầu khiến là gì và tại sao quan trọng trong giảng dạy tiếng Việt?
   Hành vi cầu khiến là hành động ngôn ngữ nhằm yêu cầu, đề nghị hoặc ra lệnh người khác thực hiện một hành động. Nó quan trọng vì giúp người học hiểu cách giao tiếp phù hợp với văn hóa và ngữ cảnh, tránh gây hiểu lầm hoặc mất lịch sự.

2. Phân biệt hành vi cầu khiến tường minh và nguyên cấp như thế nào?
   Hành vi cầu khiến tường minh sử dụng động từ ngữ vi cụ thể như "yêu cầu", "ra lệnh", còn nguyên cấp dùng các phương tiện chỉ dẫn hiệu lực như "hãy", "đừng", "xin". Tường minh rõ ràng, áp đặt hơn; nguyên cấp tế nhị, giữ thể diện hơn.

3. Tại sao yếu tố văn hóa và lịch sự lại ảnh hưởng đến hành vi cầu khiến?
   Văn hóa và lịch sự quyết định cách thức biểu hiện hành vi cầu khiến sao cho phù hợp với quan hệ xã hội, vai giao tiếp và tránh gây tổn thương thể diện, từ đó nâng cao hiệu quả giao tiếp.

4. Các hành vi cầu khiến phổ biến nhất trong giáo trình tiếng Việt cho người nước ngoài là gì?
   Các hành vi phổ biến gồm đề nghị (19.09%), yêu cầu (14.74%), khuyên bảo (12.85%), mời mọc (10.77%) và thỉnh cầu (8.69%), phản ánh xu hướng sử dụng hành vi lịch sự, mềm mỏng trong giảng dạy.

5. Làm thế nào để giảng viên áp dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy?
   Giảng viên nên xây dựng bài giảng theo cấp độ hành vi cầu khiến, kết hợp giảng dạy văn hóa giao tiếp, sử dụng bài tập thực hành đa dạng và chú trọng phân tích ngữ cảnh để người học vận dụng linh hoạt.

Kết luận

• Luận văn đã khảo sát 529 hành vi cầu khiến trong 20 giáo trình tiếng Việt cho người nước ngoài, phân loại thành 15 nhóm hành vi với tỉ lệ xuất hiện đa dạng.
• Hành vi cầu khiến tường minh và nguyên cấp có đặc điểm và hiệu lực giao tiếp khác nhau, ảnh hưởng đến sự lựa chọn ngôn ngữ trong giảng dạy.
• Văn hóa và nguyên tắc lịch sự là yếu tố quyết định trong việc sử dụng hành vi cầu khiến, giúp duy trì thể diện và hiệu quả giao tiếp.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng giáo trình và phương pháp giảng dạy tiếng Việt phù hợp với người học quốc tế.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao chất lượng đào tạo tiếng Việt như ngoại ngữ, hướng tới phát triển bền vững trong tương lai.

Các trung tâm đào tạo và giảng viên nên áp dụng các khuyến nghị trong luận văn để cải tiến chương trình giảng dạy, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng về hành vi ngôn ngữ trong giao tiếp tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU Chƣơng 1: Cơ sở lí luận: Hành vi ngôn ngữ và hành vi cầu khiến CHƢƠNG 2: Hành vi cầu khiến trong các sách dạy tiếng Việt cho ngƣời nƣớc ngoài CHƢƠNG 3: Ứng dụng vào giảng dạy hành vi cầu khiến cho ngƣời nƣớc ngoài PHẦN KẾT LUẬN TÀI LIỆU THAM KHẢO TƢ LIỆU NGHIÊN CỨU 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1: HÀNH VI NGÔN NGỮ VÀ HÀNH VI CẦU KHIẾN 1. Hành vi ngôn ngữ Hành vi ngôn ngữ (hay còn gọi là hành động ngôn từ) đã đƣợc các nhà nghiên cứu nhắc đến từ đầu những năm 60 của thế kỉ XX. Ngƣời đặt nền móng cho lí thuyết hành vi ngôn ngữ là nhà triết học ngƣời Anh J.Austin, Ông đã nhận thấy đƣợc bản chất hành động của ngôn ngữ là một loại hành động nhƣ mọi hành động khác của sự sống con ngƣời. Khắc phục những điểm yếu của ngành ngôn ngữ học tiền dụng học, lí thuyết hành vi ngôn ngữ (actes de langage) ra đời, những quan điểm của lí thuyết này đƣợc trình bày trong cuốn sách “nói là làm” (1962).

Sau Austin, còn có những nhà nghiên cứu về vấn đề này nhằm khắc phục cũng nhƣ phát triển thêm về lí thuyết hành vi ngôn ngữ, có các nhà nghiên cứu nhƣ: J. Nhận ra bản chất hành động của ngôn ngữ, các nhà nghiên cứu cho rằng ngôn ngữ không chỉ đƣợc dùng để thông báo hoặc miêu tả cái gì đó mà là để thực hiện các hành động, một loại hành động đặc biệt, hành động đƣợc thực hiện bằng các phƣơng tiện là ngôn ngữ. “ Khi nói năng chúng ta thực hiện những hành động nhƣ chúng ta thực hiện những hành động vật lí khác. Hỏi, sai khiến, cầu xin, hứa hẹn, cám ơn, xin lỗi v.” Austin cho rằng có 3 loại hành động ngôn ngữ lớn: hành vi tạo lời, hành vi mƣợn lời và hành vi ở lời.

[2;13] Hành vi tạo lời là hành vi sử dụng các yếu tố của ngôn ngữ nhƣ ngữ âm, từ, các kiểu kết hợp từ thành câu. để tạo ra một phát ngôn về hình thức và nội dung. Hành vi mượn lời là những hành vi “mƣợn” phƣơng tiện ngôn ngữ, nói đúng hơn là mƣợn các phát ngôn để gây ra một hiệu quả ngoài ngôn ngữ nào đó ở ngƣời nghe, ngƣời nhận hoặc ở chính ngƣời nói. Ví dụ, nghe phát ngôn sai khiến: Đóng cửa lại! SP2 có thể đứng dậy, đi ra cửa và đẩy cánh cửa cho kín lại, anh ta cũng có thể bực 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tức, càu nhàu, tỏ vẻ khó chịu.

Hành động vật lí đóng cửa, sự bực tức đều thuộc hành vi mƣợn lời. Chức năng hành động của giao tiếp đƣợc thực hiện nhờ các hiệu quả mƣợn lời của phát ngôn. Có những hiệu quả mƣợn lời là đích của một hành vi ở lời (nhƣ đóng cửa là hiệu quả mƣợn lời của hành vi ở lời điều khiển), nhƣng cũng có những hiệu quả không thuộc đích của hành vi ở lời (nhƣ vùng vằng, gắt gỏng, khó chịu khi nghe lệnh). Những hiệu quả mƣợn lời rất phân tán, không tính toán đƣợc.

Chúng không có tính quy ƣớc (trừ hành vi mƣợn lời đích của hành vi ở lời). Hành vi ở lời là những hành vi ngƣời nói thực hiện ngay khi nói năng. Hiệu quả của chúng là những hiệu quả thuộc ngôn ngữ, có nghĩa là chúng gây ra một phản ứng ngôn ngữ tƣơng ứng với chúng ở ngƣời nhận. Ví dụ về hành vi ở lời: hỏi, yêu cầu, ra lệnh, hứa hẹn, khuyên bảo v.

khi chúng ta hỏi ai về một cái gì đó thì ngƣời đƣợc hỏi có nhiệm vụ phải trả lời chúng ta, cho dù trả lời không biết. Không trả lời, không đáp lại câu hỏi, ngƣời nghe bị xem là không lịch sự. Khác với hành vi mƣợn lời, hành vi ở lời có ý định (hay có đích), có quy ƣớc và có thể chế. Dù rằng quy ƣớc và thể chế của chúng không hiển ngôn mà quy tắc vận hành chúng đƣợc mọi ngƣời trong một cộng đồng ngôn ngữ tuân theo một cách không tự giác.

Có thể nói, nắm đƣợc ngôn ngữ không chỉ nắm đƣợc ngữ âm, từ ngữ, câu v. của ngôn ngữ đó mà còn nắm đƣợc những quy tắc điểu khiển các hành vi ở lời trong ngôn ngữ đó, có nghĩa là biết các quy tắc để “hỏi”, “hứa hẹn”, “yêu cẩu”, “mời”. sao cho đúng lúc đúng chỗ, cho thích hợp với ngữ cảnh, với ngƣời đƣợc hỏi v. Thí dụ ở xã hội Việt Nam và Á Đông nói chung, hỏi SP2 về tuổi tác, về tình trạng hôn nhân.

là đƣợc phép, là tỏ sự quan tâm của ngƣời hỏi với ngƣời đƣợc hỏi. Trái lại, hỏi về vấn đề đó trong xã hội phƣơng Tây lại bị xem là không lịch sự. Trên bình diện rộng, hành vi ngôn ngữ đƣợc xét trên cả ba loại hành động chính là: hành vi tạo lời, hành vi mƣợn lời và hành vi ở lời. Tuy nhiên, 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trong khuôn khổ luận văn thạc sĩ, chúng tôi xem xét các hành động ngôn ngữ này trên bình diện hẹp: đó là những hành động đƣợc thực hiện ở đích của hành vi ở lời.

Để tìm hiểu các hành vi ngôn ngữ đó, chúng tôi tìm hiểu một số khái niệm có liên quan nhƣ: phát ngôn ngữ vi, biểu thức ngữ vi, động từ chỉ hành vi ngôn ngữ (gọi tắt là động từ nói năng), động từ ngữ vi, biểu thức ngữ vi nguyên cấp, biểu thức ngữ vi tƣờng minh, hành vi ở lời gián tiếp. Phát ngôn ngữ vi và biểu thức ngữ vi Phát ngôn ngữ vi là phát ngôn – sản phẩm của một hành vi ở lời nào đó khi hành vi này đƣợc thực hiện một cách trực tiếp, chân thực. Phát ngôn ngữ vi có một kết cấu lõi đặc trƣng cho hành vi ở lời tạo ra nó. Kết cấu lõi đó gọi là biểu thức ngữ vi.

[2; 91] Các phát ngôn ngữ vi là sản phẩm, cũng là phƣơng tiện của các hành vi ở lời. Phát ngôn ngữ vi tối thiểu là phát ngôn chỉ có biểu thức ngữ vi. Thông thƣờng, phát ngôn ngữ vi thƣờng mở rộng, có biểu thức ngữ vi và các thành phần mở rộng. Ví dụ: Xin bà con yên tâm, tôi sẽ không bao che khuyết điểm cho ai! Thành phần mở rộng Biểu thức ngữ vi Phát ngôn ngữ vi Biểu thức ngữ vi phân ra nhiều loại khác nhau, trừ trƣờng hợp sử dụng gián tiếp thì các biểu thức ngữ vi đƣợc nhận diện nhờ các tiêu chí là những phƣơng tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời.

Nhƣ vậy có nghĩa là có bao nhiêu hành vi ở lời thì có bấy nhiêu biểu thức ngữ vi. Biểu thức ngữ vi là dấu hiệu ngữ pháp ngữ nghĩa của các hành vi ở lời. Có các phƣơng tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời nhƣ: (1) Các kiểu kết cấu: là kiểu câu hiểu theo ngữ pháp truyền thống và cũng bao gồm những kết cấu (mở rộng) cụ thể ứng với từng hành vi ở lời. ví dụ: trong kết cầu khiến không chỉ có các kiểu quen thuộc: (Hãy) đọc đi! Đừng (chớ) làm ồn nữa!.

mà còn có các kết cấu nhƣ: Làm ơn đưa hộ cái 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bình nước! Đưa cái bình nước hộ cho một tí! Cảm phiền đứng dậy một chút! Xin đề nghị quý ông xem xét ra quyết định! Lên đường nào! Học thôi!. (2) Những từ ngữ chuyên dùng trong các biểu thức ngữ vi: những từ ngữ này dùng để tổ chức các kết cấu và là dấu hiệu mà nhờ chúng, chúng ta biết đƣợc hành vi nào đang đƣợc thực hiện. Đó là những từ ngữ chuyên dùng trong các biểu thức ngữ vi hỏi nhƣ: có (đã). Đó là những từ ngữ chuyên dùng trong kết cấu cầu khiến nhƣ: hãy, đi, đừng, chớ, hãy.

nữa, xin, làm ơn, hộ, cảm phiền, nào, thôi (đi nào, đi thôi. (3) Ngữ điệu: cùng một tổ chức từ vựng, ngữ pháp cụ thể nếu đƣợc phát âm với những ngữ điệu khác nhau sẽ cho các biểu thức ngữ vi khác nhau ứng với những hành vi ở lời khác nhau. (4) Quan hệ giữa các thành tố trong cấu trúc vị từ - tham thể tạo nên nội dung mệnh đề nêu trong biểu thức ngữ vi với các nhân tố của ngữ cảnh: các đặc tính ngữ nghĩa nhƣ: tự nguyện hay cƣỡng bức, tích cực hay tiêu cực, có lợi hay có hại. của hành động đối với ngƣời tạo ra hành vi và với ngƣời nhận hành vi.

(5) Động từ ngữ vi: là động từ có thể thực hiện trong chức năng ngữ vi, tức thực hiện chức năng ở lời. Khi phát âm chúng ra cùng với biểu thức ngữ vi là ngƣời nói thực hiện luôn cái hành vi ở lời do chúng biểu thị, ví dụ nhƣ: hứa, yêu cầu, hỏi, phê bình, tuyên bố. Động từ chỉ hành vi ngôn ngữ và động từ ngữ vi Động từ chỉ hành vi ngôn ngữ nói chung và động từ ngữ vi (hay còn gọi là động từ ngôn hành) nói riêng là những yếu tố đặc biệt quan trọng tham gia vào các biểu thức ngữ vi và là những động từ biểu thị, gọi tên các hành vi ngôn ngữ. Trong tiếng Việt, GS.Đỗ Hữu Châu chia ra 3 loại động từ nói năng: (1) động từ chỉ cách thức nói năng: làu bàu, thì thầm, ngắc ngứ, rủ rỉ.

(2) 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] động từ vừa chỉ cách thức, vừa chỉ hiệu quả mƣợn lời, vừa chỉ hiệu quả ở lời: hỏi vặn, vặn. [2;95] Động từ ngữ vi (động từ ngôn hành) là một loại đặc biệt của động từ nói năng. Nhờ những động từ này các hành động ngôn ngữ đƣợc thực hiện. Những động từ hứa, xin lỗi, tuyên bố, đánh cuộc.

là những động từ ngữ vi, khi thực hiện những động từ này tức là chúng ta đã thực hiện một hành động, hành động đƣợc thực hiện bằng ngôn ngữ. Có nghĩa là chúng ta chỉ có thể thực hiện những hành động bằng cách phát âm những động từ đó chứ không thể bằng con đƣờng nào khác. Austin cho rằng động từ ngữ vi chỉ đƣợc dùng trong chức năng ngữ vi (có hiệu lực ngữ vi) khi trong phát ngôn nó đƣợc dùng ở ngôi thứ nhất (ngƣời nói SP1) thời hiện tại, thể chủ động và thức thực thi. Xét theo khả năng có thể hay không có thể đƣợc dùng với chức năng ngữ vi trong các biểu thức ngữ vi, các động từ nói năng tiếng Việt có thể chia thành 3 loại: (1) loại vừa có thể dùng ở chức năng ngữ vi, vừa có thể dùng với chức năng miêu tả (hỏi, hứa, mời, tuyên bố, tuyên án, phê bình, cảnh cáo .