CHƯƠNG 1: NHUNG DIEU KIEN VÀ TIEN ĐÈ LÝ LUẬN HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG MỸ ;(0990.1 Điều kiện hình thành tư tướng mỹ học của I.2 Khái quát cuộc đời và sự nghiệp của I.- --- - nghe, 30 CHƯƠNG 2: NỘI DUNG CHÍNH TRONG TƯ TƯỞNG MỸ HỌC KANT TRONG TÁC PHÁM PHÊ PHÁN NĂNG LUC PHÁN ĐOÁN.1 Nguồn gốc, bản chất và mục đích của phán đoán tham mỹ.2 Tư tưởng của Kant về cái đẹp và cái cao ca trong tac phẩm Phê phán năng lực phán đoán —.1 Tư tưởng của Kant về cái đẹp trong tác phẩm Phê phán năng lực phán đoán .2 Tư tưởng của Kant về cái cao ca trong tác phẩm Phê phán năng lực phán đoán.3 Tư tướng của Kant về lý luận nghệ thuật và thiên tài trong tác phẩm Phê phán năng lực PHAN 0071).4 Giá trị và hạn chế của tư tướng mỹ học Kant trong tác phẩm Phê phán năng lực phán đoán ".LÝ DO CHỌN ĐÈ TÀI Thứ nhất, đất nước đang ngày càng đôi mới và hội nhập, hàng loạt các trào lưu văn hóa, nghệ thuật, thâm mỹ trên thế giới liên tục được du nhập vào Việt Nam song hau như ở ta chỉ tiếp thu phần ngọn mà quên góc, dẫn đến sự bắt chước hay sao chép hoi hot mà thiếu chiều sâu văn hóa và thâm mỹ, thậm chí đánh mat bản sắc nghệ thuật cua minh. Dang sau những xu thế văn hóa, thâm mỹ và nghệ thuật luôn là chiều sâu tư tưởng và thâm mỹ. Nghiên cứu những van đề lý luận thâm mỹ nên tảng là hết sức cần thiết trong bối cảnh sáng tác cũng như thưởng thức thâm mỹ ở Việt Nam hiện nay. Thứ hai,trong xu thế đó việc tiếp thu di sản triết học Đức là đòi hỏi ngày càng bức thiết và thực tiễn bởi nước Đức nỗi bật là có truyền thống lâu đời và nhiều di sản của các triết gia lớn như Kant, Hegel.
Bộ ba Phê phán của Kant được Bùi Văn Nam Sơn dịch và chú giải công phu sang tiếng Việt là một cơ hội thuận lợi lớn cho những người nghiên cứu triết học Đức. Hirschberger trong công trình nổi tiếng của mình là bộ Lịch sử triết học(2 tập) đã nhận định về Kant: “Kant là triết gia vĩ đại nhất của thời hiện đại.là triết gia của nền văn hóa hiện đại. Sự nghiệp của ông đã làm lu mờ các thành tựu trước đó và ảnh hưởng sâu sắc đến moi triết học về sau. Ảnh hưởng của ông vẫn còn mạnh mẽ cho đến tận ngày nay”.
Tác phẩm Phê phán năng lực phán đoán là tác pham có vị trí kinh điển trong lịch sử mỹ hoc. Mỹ học phương Tây có thé phân chia thành 3 hệ hình: mỹ học trước Kant, mỹ học Kant và mỹ học sau Kant. Điều đó cho thấy sự cần thiết nghiên cứu mỹ học Kant, mà nội dung chính của nó chính nằm trong tác phẩm Phê phán năng lực phán đoán này. Nằm bắt được mỹ học Kant là nền tảng căn bản dé tìm hiểu các khuynh hướng mỹ học phương Tây hiện dai.
Thứ ba, bản dịch và chú giải từ nguyên tác tiếng Đức do dịch giả Bùi Văn Nam Sơn chuyền ngữ (2007) là một bản dịch đầy đủ độ tin cậy, đáp ứng yêu cầu nghiên cứu của luận văn khoa học. Bản dịch có bảng đối chiếu các thuật ngữ Việt- Đức là hêt sức cân thiệt cho việc nghiên cứu và đôi chiêu. Thứ tư, trong hơn 10 năm qua, nghiên cứu triết học về Kant đã có nhiều kết quả với nhiều luận văn luận án có chất lượng, nhiều công trình nghiên cứu xuất bản song hầu hết đều chỉ tập trung vào nhận thức luận trong Phê phán lý tính thuan túy và đạo đức học trong Phê phán lý tính thực hành. Trong khi đó tác pham Phê phán năng lực phán đoán lại it được chú ý nghiên cứu du đây mới là tác phâm mà nhiều học giả cho răng là tác phâm mà còn ảnh hưởng nhiều nhất tới ngày nay, nhất là trong lĩnh vực mỹ học khi Kant được xem là người đặt nền móng cho mỹ học hiện đại.
Trong di sản của mỹ học Đức cũng như cả phương Tây nói chung, tư tưởng mỹ học cua I. Kant có một vi trí đặc biệt quan trọng như đánh giá của Otfried Höffe, một triết gia Đức đương đại là: “.Kant đã đặt cơ sở mới mẻ thật sự có ý nghĩa vạch thời đại cho mỹ học, vì đã thiết lập được tính quy luật và tính độc lập riêng của nó trong mối quan hệ với nhận thức khoa học và thực hành luân lý, chính trị.”! Vì những lý do trên, chúng tôi chon dé tài nghiên cứu là tư tưởng mỹ học của Kant trong tác phâm Phê phán năng lực phán đoán làm đề tài nghiên cứu. NXB Tri thức, Hà Nội, 2007. TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU Cho đến hiện nay, tình hình nghiên cứu mỹ học Kant chưa nhiều bởi thiếu tư liệu cũng như cách tiếp cận thỏa đáng.
Chúng tôi sẽ khái lược tình hình nghiên cứu theo tầm quan trọng cũng như tính hệ thống toàn diện trong việc nghiên cứu toàn bộ tư tưởng mỹ học của Kant. Hiện nay, nghiên cứu về toàn bộ tư tưởng mỹ học của Kant có 2 công trình là công trình Triết học Kanf của Trần Thái Đỉnh và Giáo rrình lịch sứ mỹ học của Đỗ Văn Khang( chủ biên) mặc dù cả hai đều không phải là chuyên khảo về mỹ học Kant. Trần Thái Đỉnh có cách tiếp cận trúc logic khi nhìn mỹ học của Kant trong cả bộ ba Phê phán, theo đó hai bộ Phê phán trước đó đã tạo nên vực thắm nơi con người trong sự ngăn cách, tách rời giữa giác tính và lý tính, giữa cái đang là và cái phải là, cho nên nhiệm vụ của tác phẩm Phê phán năng lực phán đoán là nối kết chúng lại trong sự thống nhất của con người bằng phán đoán phan tư và tính hợp mục đích. Trần Thái Đỉnh đánh giá rất cao van dé tự do của con người trong tác phẩm này của Kant, ông cho răng: “cuốn Phê bình thứ ba này nhằm chứng minh con người có kha năng vượt tới bình điện siêu hình ngay cả nơi sinh hoạt tình cảm của mình.
Tác phâm này của Kant trả lời cho câu hỏi Tôi có thé hi vọng gì? ma Kant đã trả lời rang con người có quyên hi vọng tìm thấy sự giải thoát ngay trong sinh hoạt ngày thường: con người là con vật biết đau khổ và khoái lạc, đó là phán đoán thâm mỹ, một năng lực mà chỉ có ở con người chứ không có ở các sinh vật khác. Năng lực phán đoán thâm mỹ này chính là năng lực phán đoán phản tư hay năng lực phán đoán suy luận. Theo Trần Thái Dinh, với năng lực này thì con người hành động trăm phan trăm như một chủ thé tự do và bản chất của năng lực này là cái gì đó rất mực sâu xa và đặc biệt của con người; hơn nữa năng lực này không có nguyên tắc ở nơi một con người cá nhân nào hay ở trong nguyên tắc thường nghiệm của thế giới mà nó có ở sự hòa điệu nơi nhiều tài năng của con người, tức là mang tính liên chủ thể. Điều này đã chỉ rõ giá trị của mỹ học Kant không han là ở tính chủ quan tùy tiện như nhiều người vẫn hay ngộ nhận.
Tiếp theo, Trần Thái Đỉnh làm rõ cách Kant chỉ ra bản chất của phán đoán thâm mỹ chứ không mô tả phán đoán thẩm mỹ cụ thé hay phán đoán cảm giác thông thường: “căn nguyên phát sinh cái thú vị kia ( phán đoán thâm mỹ) không phải là một cảm giác cũng không liên quan đến một quan niệm( tri thức) nào hết, nhưng ở tại mô hình của sự vật và sự suy nghĩ của ta.nó được thực hiện khi có sự hòa hợp giữa biểu tượng ta có về sự vật và sự suy luận của ta.tham mỹ là sự hòa hợp tài tình giữa hai kha năng, lý trí và óc tưởng tượng.óc tưởng tượng dựa vào đường nét do nhiều kinh nghiệm phác họa nên một mô hình lý tưởng được coi là tuyệt và lý trí cũng xác nhận như thế là tuyệt: do sự hòa điệu giữa hai khả năng, lý trí và óc tưởng tượng như thế, liền phát sinh một niềm vui thỏa sâu xa. Đó mới chính là phán đoán thâm mỹ, nó là một cảm tưởng chứ không phải một quyết đoán. Bản chất của nó là một cảm thấy hơn là một nhận thấy và nó là thành quả chung của hai ba khả năng chứ không phải hành vi riêng của một tài năng nao bởi vậy nó thể hiện sinh hoạt tại thế của con người”. Tiếp theo, Trần Thái Đỉnh trình bày khái quát và phân tích toàn bộ các nội dung của mỹ học Kant là trình bày và phân tích hai phạm trù thâm mỹ là cái đẹp và cái cao cả trên tất cả các phương diện là phẩm tính( chất), lượng tính, phương diện tương quan và phương diện hình thái.
Trần Thái Dinh cũng có những tìm hiểu nhận định sâu sắc về quan niệm của Kant về thiên tài trong sáng tác nghệ thuật: mỹ thuật cũng khác với khoa học , một bên là những tri thức có quy củ và được diễn tả bằng những quan niệm rõ ràng, dễ dàng mang ra giảng dạy, trái lại mỹ thuật không dựa trên những quan niệm rõ ràng của trí năng( giác tính) nên không thể trực tiếp truyền đạt cho người khác nên thi ca do thiên phú , thuộc loại thiên tài, chứ không do học hỏi mà thành tài như trường hợp các khoa học.Thiên tài đích thân ra luật cho nghệ thuật. Nói thế không có nghĩa là các thiên tài không cần học hỏi gì hết và dung một cái có thé trở thành thần như Phù Đồng Thiên Vương đâu.Thực ra thiên tài chỉ mang lại một chất liệu phong phú cho mỹ thuật mà thôi, muốn cho chất liệu này có một mô hình thì thiên tài cũng phải đi học ở trường. Khi những ai nói quyết họ là thiên tài , nhất là lại nói về những cái mà lý trí phải thâm định tỉ mi thì họ quả là 16 bịch. Đây là những nhận định hết sức sâu sắc và xác đáng.
Như vậy, Trần Thái Đỉnh chỉ duy nhất không bàn về sự phân loại và so sánh giá trị thâm mỹ giữa các loại hình nghệ thuật. Cuối cùng để kết thúc bàn về vấn đề năng lực phán đoán thâm mỹ, ông dẫn những kết luận nghiên cứu của G. Durand mà theo chúng tôi là sâu sắc: “ Lý trí và khoa học chỉ nối kết con người với sự vật thôi, còn cái liên kết những con người lại với nhau ở bình diện khiêm tốn những vui buồn mọi ngày, đó chính là biểu tượng tâm tình( thâm mỹ) của kinh nghiệm sống vậy.