CHƯƠNG I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số vấn đề cơ bản về dạy học dự án 1. Các khái niệm về dự án và dạy học dự án a.
Khái niệm về dự án Theo Từ điển Tiếng Việt của tác giả Bùi Quang Tịnh và Bùi Thị Tuyết Khanh, “dự án” được hiểu là một bản dự thảo về một việc hoặc công việc nào đó (dự án ngân sách, dự án hiến pháp…) [20]. Các tác giả Phạm Đức Quang, Phạm Trịnh Mai (trong cuốn Dạy học theo dự án) đã xác định “dự án” là tập hợp của những hành động khác nhau có liên quan với nhau theo một logic, một trật tự xác định nhằm vào các mục tiêu xác định, được thực hiện bằng những nguồn lực nhất định trong những khoảng thời gian xác định [12]. Theo một số tác giả: Đặng Thành Hưng, Trịnh Hồng Hà, Nguyễn Khải Hoàn, Trần Vũ Khánh,… đã cho rằng: Dự án là những công việc được hoạch định và thực hiện theo một kế hoạch phát triển chặt chẽ nhằm đưa ý tưởng nào đó vào thực tế, nhờ vậy mà phát triển được lĩnh vực thực tế đó theo mục tiêu mong muốn [8]. Linh hồn của dự án chính là sự phát triển [24].
Dự án được hiểu là một dự định hoặc một kế hoạch (trong bản kế hoạch đó xác định rõ các yếu tố như: thời gian, phương tiện, các vấn đề về tài chính, cơ sở vật chất, các nguồn lực…) cần được thực hiện đảm bảo đạt được đạt mục tiêu đề ra. Dự án được thực hiện trong những điều kiện cụ thể, xác định và có tính phức hợp, liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau. Khái niệm dự án thường được sử dụng nhiều trong sản xuất, kinh doanh, kinh tế, xã hội. Tuy nhiên khái niệm dự án xuất hiện trong lĩnh vực giáo dục không chỉ với ý nghĩa là các dự án phát triển giáo dục mà còn được GV sử dụng như một phương pháp hay hình thức dạy học.
11 Theo chúng tôi, khái niệm dự án trong đề tài này được hiểu là một chương trình hoạt động của một người / một nhóm người thực hiện kế hoạch tự đề ra nhằm tạo ra sản phẩm nhất định trong một khoảng thời gian xác định. Khái niệm về dạy học dự án Đầu thế kỉ 20, các nhà nghiên cứu giáo dục của Mỹ đã xây dựng khung cơ sở lí luận cho phương pháp dạy học dự án (The Project Method) và coi đó là một trong những PPDH quan trọng nhằm thực hiện quan điểm dạy học lấy HS làm trung tâm. PPDH dự án được sử dụng lần đầu tiên trong dạy học thực hành các môn học thuộc lĩnh vực kĩ thuật, sau đó được sử dụng trong hầu hết các môn học khác ở nhà trường. Tại Việt Nam, phương pháp dạy học dự án đã được nhiều nhà nghiên cứu và được triển khai sử dụng, tuy nhiên phạm vi vận dụng còn hạn chế, nhất là trong lĩnh vực lý luận dạy học.
Dạy học theo dự án (gọi tắt là dạy học dự án) được hiểu là một phương pháp hay một hình thức dạy học tích cực, trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ của dự án người học thực hiện một nhiệm vụ học tập mang tính phức hợp, có sự kết hợp giữa lí thuyết với các vấn đề thực tiễn, thực hành. Nhiệm vụ này được người học chủ động thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, từ việc xác định các mục đích học tập, lập kế hoạch đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện dự án. Nhìn chung, dạy học theo dự án là một hình thức dạy học, trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ phức hợp, có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, vận dụng những kiến thức kỹ năng đã học và kinh nghiệm của bản thân để tạo ra sản phẩm, sản phẩm đó có thể là sản phẩm cụ thể theo yêu cầu của nội dung bài học, hoặc là một bài báo cáo hoặc thuyết trình của học sinh… Nhiệm vụ học tập được để cập đến trong dự án được người học thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập. Mục tiêu của một dự án học tập không chỉ dừng lại ở việc học sinh tạo ra các sản phẩm theo yêu cầu bài học 12 mà còn là việc HS chủ động tìm tòi nghiên cứu có chiều sâu về một chủ đề trong dự án học tập.
Học sinh sử dụng các kỹ năng giao tiếp và hợp tác, kỹ năng làm việc nhóm để kết hợp với các bạn trong lớp trong một khoảng thời gian nhất định để giải quyết những vấn đề thực tiễn trong đời sống, theo sát chương trình học và có phạm vi kiến thức liên môn, sau đó tổng hợp và chia sẻ kết quả công việc của mình với các bạn trong lớp hoặc trong nhóm. Cuối cùng, HS có thể trình bày công việc đó dưới hình thức thuyết trình, báo cáo có sử dụng các phương tiện nghe nhìn hoặc diễn đạt dưới hình thức một vở kịch, một bản báo cáo viết tay hoặc một sản phẩm được tạo ra. Tác giả Trentten và Zacharion khi nghiên cứu về dạy học dự án đã bày tỏ quan điểm của mình một cách khái quát như sau: “DHDA là một phương pháp dạy học có hệ thống, trong đó HS được trao quyền chủ động để thực hiện các hoạt động học tập, được phép sử dụng thói quen làm việc hiệu quả và áp dụng tư duy phê phán để giải quyết vấn đề thông qua hoạt động tìm kiếm, kiến tạo ra sản phẩm khi thực hiện dự án. Trong suốt quá trình này HS được chủ động lĩnh hội kiến thức mới, rèn luyện kĩ năng và thái độ hoạt động một cách tích cực” [27].
Theo tác giả Đặng Thành Hưng thì DHDA là một chiến lược dạy học nên được sử dụng trong một giai đoạn học tập nào đó. Trên cơ sở các công trình nghiên cứu lâu năm của mình tác giả đã cho rằng DHDA như là một bản chiến lược học tập lấy HS sinh làm trung tâm. Nghiên cứu về phương pháp luận dạy học dự án là nghiên cứu tất cả các mặt từ mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, tổ chức dạy học, phương pháp quản lí lớp học, kết quả học tập của HS, môi trường, học liệu… đặc biệt tác giả đề xuất lấy dự án làm đơn vị tổ chức học tập, tương tự như trong dạy học thông thường lấy bài học làm đơn vị tổ chức [8, 9]. Nhóm tác giả Bern Meier - Nguyễn Văn Cường cho rằng: “DHDA là PPDH phức hợp, người học tự lực thực hiện một nhiệm vụ học tập, trong đó có sự kết 13 hợp giữa lí thuyết và thực hành để tạo ra các sản phẩm có thể mang đi giới thiệu với người khác.
Làm việc nhóm là hình thức làm việc cơ bản của DHDA” [3]. Tác giả Hà Thị Thúy khi nghiên cứu về dạy học dự án đã cho rằng: DHDA là PPDH trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập để giải quyết một vấn đề thực tiễn có liên quan đến nội dung học tập trong chương trình giáo dục. Trong quá trình người học thực hiện nhiệm vụ học tập sẽ chủ động lập kế hoạch, vận dụng kiến thức kỹ năng đã học ở nhiều lĩnh vực khác nhau và kinh nghiệm của bản thân để tạo ra sản phẩm hoặc giải quyết các vấn đề có ý nghĩa thực tiễn. Thông qua quá trình học tập đó người học chủ động chiếm lĩnh được kiến thức và phát triển kĩ năng [17].
Dạy học dự án không chỉ tập trung vào thực hiện các chương trình giảng dạy mà còn khám phá nội dung và đặc điểm của các chương trình này để phân tích và xác định chương trình có phù hợp để tiến hành dạy học theo dự án hay không. Để thực hiện các dự án học tập GV yêu cầu HS phải đặt câu hỏi, tìm kiếm những mối liên hệ và tìm ra giải pháp để thực hiện các nhiệm vụ học tập. Cách học này là một cấu trúc học tập có thể thay đổi môi trường học tập truyền thống từ “giáo viên nói” thành “học sinh thực hiện”. Như vậy học tập dựa thực hiện các nhiệm vụ của dự án là là học tập trong hành động và thực hành.
Phương pháp này đã thu hút được sự chú ý của người học để họ không còn là người tiếp thu thông tin một cách bị động mà là người tích cực chủ động chiếm lĩnh kiến thức. PPDH dự án hướng người học đến việc tiếp thu kiến thức và kĩ năng thông qua quá trình trải nghiệm việc giải quyết một số tình huống có thật trong môi trường mà các em đang sống và sinh hoạt. Từ những phân tích trên có thể thấy rằng các tác giả đều đưa ra những quan điểm cá nhân về dạy học dự án, nhưng giữa những nhà nghiên cứu đều đưa ra những quan điểm có những đặc điểm chung về dạy học dự án đó là: Coi dạy học theo dự án là một hình thức dạy học tích cực vì khi thực hiện một dự án, có nhiều 14 PPDH cụ thể được sử dụng. Tuy nhiên các nhà nghiên cứu không bày tỏ quan điểm cá nhân về việc phân biệt giữa hình thức dạy học và PPDH, tức là hiểu theo nghĩa rộng, các tác giả cũng xem đó là PPDH (PPDH theo dự án - một PPDH phức hợp).
Như vậy, có thể hiểu PPDH theo dự án là một mô hình dạy học phức hợp mà trong quá trình thực hiện dự án HS chủ động tiếp thu tri thức thông qua việc cộng tác học tập, độc lập tư duy để giải quyết vấn đề của dự án (nhiệm vụ) thuộc một chủ đề học tập dưới vai trò hướng dẫn, tư vấn, định hướng và cộng tác của GV. Hình thức làm việc chủ yếu của dạy học dự án là làm việc theo nhóm, kết quả của dự án là những sản phẩm có thể giới thiệu được. PPDH dự án được tổ chức dựa trên một vấn đề hoặc một dự án có nội dung liên quan đến môn học. Trong dạy học dự án, GV chỉ giữ vai trò là người chỉ dẫn, thúc đẩy và cộng tác trong quá trình tìm tòi, sáng tạo của HS.
Trong các dự án học tập HS sẽ được giao các nhiệm vụ cụ thể - HS như một chuyên gia về vấn đề mà GV đưa ra. Các em cộng tác, độc lập tư duy và tự xây dựng kiến thức của bản thân chứ không phải là GV. Kết thúc dự án phải có một sản phẩm cụ thể. Bản chất của dạy học dự án là người học chủ động lĩnh hội kiến thức và kỹ năng thông qua việc giải quyết một bài tập tình huống (bài tập dự án) gắn với thực tiễn.