Luận văn thạc sĩ tìm hiểu phương pháp toán sơ cấp qua các sách hán nôm

"Tìm hiểu phương pháp toán sơ cấp qua các sách Hán Nôm trong luận văn thạc sĩ. Khám phá cách tiếp cận toán học độc đáo trong tài liệu cổ điển."

• Tác giả: Nguyễn Thị Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Tạ Duy Phượng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Phương pháp toán sơ cấp
• Đề tài: Tìm hiểu phương pháp toán sơ cấp qua các sách Hán Nôm
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CÁC SÁCH TOÁN HÁN NÔM
• 1.1. Tổng quan về các tài liệu viết về toán học Việt Nam thời phong kiến
• 1.2. Tổng quan về di sản sách Toán Hán Nôm
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP TOÁN SƠ CẤP TRONG CÁC SÁCH TOÁN HÁN NÔM
• 2.1. Bảng cửu chương và Hệ đếm
• 2.2. Bốn phép toán số học trên tập số nguyên
• 2.3. Toán phân số, Số phập phân, toán phần trăm, toán chuyển động
• 2.4. Các bài toán lập và giải phương trình, hệ phương trình
• 2.5. Phương trình nghiệm nguyên
• 2.6. Ma phương trong Ý trai toán pháp nhất đắc lục của Nguyễn Hữu Thận
• 2.7. Một đề thi và bài giải minh họa
• 2.8. Một số bài toán dân gian liên quan đến các bài toán trong sách Hán Nôm
• TÀI LIỆU THỐNG KÊ, THAM KHẢO VÀ TRÍCH DẪN

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp toán sơ cấp qua sách Hán Nôm

Phương pháp toán sơ cấp là một phần quan trọng trong giáo dục toán học, đặc biệt là trong bối cảnh lịch sử toán học Việt Nam. Các sách Hán Nôm không chỉ là tài liệu học tập mà còn là di sản văn hóa quý giá, phản ánh sự phát triển của toán học trong xã hội phong kiến. Nghiên cứu về các phương pháp này giúp hiểu rõ hơn về cách thức giảng dạy và tiếp thu kiến thức toán học trong quá khứ.

1.1. Tổng quan về di sản sách toán Hán Nôm

Sách toán Hán Nôm là những tài liệu quý giá, chứa đựng nhiều kiến thức toán học từ thời kỳ phong kiến. Những cuốn sách này không chỉ cung cấp kiến thức mà còn phản ánh tư duy toán học của người Việt trong bối cảnh lịch sử cụ thể.

1.2. Vai trò của sách Hán Nôm trong giáo dục toán học

Sách Hán Nôm đã đóng góp lớn vào việc hình thành và phát triển phương pháp giảng dạy toán học tại Việt Nam. Chúng không chỉ là nguồn tài liệu học tập mà còn là công cụ để truyền đạt kiến thức cho các thế hệ sau.

II. Những thách thức trong việc nghiên cứu sách toán Hán Nôm

Việc nghiên cứu sách toán Hán Nôm gặp nhiều thách thức, từ việc thiếu tài liệu đến khó khăn trong việc dịch thuật. Nhiều cuốn sách đã bị thất lạc hoặc không còn nguyên vẹn, gây khó khăn cho việc tiếp cận và hiểu biết về nội dung của chúng.

2.1. Khó khăn trong việc dịch thuật và hiểu biết

Dịch thuật các sách Hán Nôm đòi hỏi kiến thức sâu rộng về ngôn ngữ và văn hóa. Nhiều thuật ngữ toán học không có tương đương trực tiếp trong tiếng Việt hiện đại, gây khó khăn cho việc truyền đạt chính xác nội dung.

2.2. Thiếu tài liệu và nguồn gốc không rõ ràng

Nhiều sách toán Hán Nôm hiện nay không còn được lưu giữ đầy đủ, dẫn đến việc thiếu thông tin cần thiết cho nghiên cứu. Điều này làm cho việc xác định nguồn gốc và tác giả của các tác phẩm trở nên khó khăn.

III. Phương pháp nghiên cứu sách toán Hán Nôm hiệu quả

Để nghiên cứu các phương pháp toán sơ cấp trong sách Hán Nôm, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại kết hợp với kiến thức lịch sử. Việc phân tích nội dung và so sánh với các tài liệu khác sẽ giúp làm sáng tỏ nhiều vấn đề.

3.1. Phân tích nội dung sách toán Hán Nôm

Phân tích nội dung các sách toán Hán Nôm giúp hiểu rõ hơn về phương pháp giảng dạy và cách thức giải quyết bài toán của người xưa. Các phương pháp này thường được trình bày dưới dạng thơ ca, dễ nhớ và dễ tiếp thu.

3.2. So sánh với các tài liệu toán học khác

So sánh các phương pháp trong sách Hán Nôm với các tài liệu toán học khác sẽ giúp làm nổi bật những điểm khác biệt và tương đồng, từ đó rút ra những bài học quý giá cho việc giảng dạy toán học hiện đại.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp toán sơ cấp trong sách Hán Nôm

Các phương pháp toán sơ cấp trong sách Hán Nôm không chỉ có giá trị lịch sử mà còn có thể được áp dụng trong giáo dục hiện đại. Việc nghiên cứu và ứng dụng những phương pháp này có thể giúp cải thiện chất lượng giảng dạy toán học.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy toán học hiện đại

Các phương pháp truyền thống trong sách Hán Nôm có thể được tích hợp vào chương trình giảng dạy hiện đại, giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và hiểu biết về toán học.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về phương pháp toán sơ cấp trong sách Hán Nôm đã cho thấy nhiều kết quả tích cực trong việc cải thiện phương pháp giảng dạy và học tập toán học tại các trường học hiện nay.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu phương pháp toán sơ cấp

Nghiên cứu phương pháp toán sơ cấp qua các sách Hán Nôm không chỉ giúp bảo tồn di sản văn hóa mà còn mở ra hướng đi mới cho giáo dục toán học tại Việt Nam. Tương lai của nghiên cứu này cần được tiếp tục phát triển để khai thác triệt để giá trị của di sản này.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản sách Hán Nôm

Bảo tồn di sản sách Hán Nôm là cần thiết để giữ gìn những giá trị văn hóa và giáo dục của dân tộc. Việc này không chỉ giúp thế hệ hiện tại mà còn cho các thế hệ tương lai.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu toán học Việt Nam

Nghiên cứu về phương pháp toán sơ cấp trong sách Hán Nôm cần được mở rộng và phát triển hơn nữa, nhằm tạo ra những giá trị mới cho giáo dục toán học tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Toán học sơ cấp trong các sách Hán Nôm là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng nhằm làm sáng tỏ lịch sử phát triển toán học Việt Nam thời phong kiến, đặc biệt trong khoảng 500 năm từ thế kỷ XV đến thế kỷ XX. Hiện nay, có khoảng 23 cuốn sách toán Hán Nôm được lưu trữ tại các thư viện lớn như Viện nghiên cứu Hán Nôm, Thư viện Quốc gia Hà Nội và Viện Viễn Đông Bác Cổ Paris. Các sách này chủ yếu trình bày các phương pháp toán sơ cấp như bảng cửu chương, bốn phép toán số học trên tập số nguyên, toán phân số, số thập phân, toán phần trăm, toán chuyển động, lập và giải phương trình, hệ phương trình, cũng như các bài toán dân gian và ứng dụng thực tiễn.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là tìm hiểu và phân tích các phương pháp toán sơ cấp được trình bày trong các sách toán Hán Nôm, qua đó góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản toán học truyền thống Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các tài liệu chữ Hán và chữ Nôm được lưu giữ tại các thư viện trong nước và quốc tế, với trọng tâm là các sách có nội dung toán học sơ cấp. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc làm rõ các phương pháp tính toán truyền thống, góp phần nâng cao nhận thức về lịch sử toán học Việt Nam và hỗ trợ công tác giảng dạy, nghiên cứu toán học lịch sử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu lịch sử toán học, bao gồm:

• Lý thuyết lịch sử toán học: Phân tích sự phát triển của các phương pháp toán học qua các thời kỳ lịch sử, đặc biệt là toán học sơ cấp trong bối cảnh văn hóa Việt Nam phong kiến.
• Mô hình nghiên cứu di sản văn hóa: Khai thác và bảo tồn các tài liệu cổ, trong đó có sách toán Hán Nôm, nhằm đánh giá giá trị và ảnh hưởng của chúng đối với giáo dục và khoa học hiện đại.
• Khái niệm chính: Bảng cửu chương, hệ đếm cơ số 10, bốn phép toán số học (cộng, trừ, nhân, chia), toán phân số, số thập phân, phương trình nghiệm nguyên, toán chuyển động, toán phần trăm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là các bản thảo, sách in mộc bản và bản dịch một số phần trong các sách toán Hán Nôm được lưu trữ tại Viện nghiên cứu Hán Nôm, Thư viện Quốc gia Hà Nội và Viện Viễn Đông Bác Cổ Paris. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 23 cuốn sách toán Hán Nôm tiêu biểu, trong đó có các tác phẩm nổi bật như Cửu chương toán pháp ập thành, Ý trai toán pháp nhất đắc lục của Nguyễn Hữu Thận, Toán pháp đại thành của Lương Thế Vinh.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phân tích nội dung: Trích xuất và giải thích các phương pháp toán sơ cấp được trình bày trong sách, so sánh với các phương pháp toán học hiện đại.
• Phân tích ngôn ngữ và thuật ngữ: Giải mã các thuật ngữ toán học cổ, cách trình bày phép tính, bảng cửu chương, hệ đếm và các bài toán mẫu.
• So sánh lịch sử: Đối chiếu các phương pháp toán học Việt Nam với toán học Trung Hoa và các nền toán học khác trong khu vực.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ năm 2014 đến 2015, tập trung khai thác tài liệu gốc và các bản dịch, đồng thời tham khảo các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Bảng cửu chương và hệ đếm
   Bảng cửu chương trong các sách Hán Nôm được trình bày theo thứ tự từ lớn đến bé (ví dụ: cửu cửu bát thập nhất), khác với bảng cửu chương hiện đại của Trung Quốc được đảo ngược thứ tự. Hệ đếm cơ số 10 đã được phổ biến rộng rãi, với các đơn vị từ một đến vạn, ức, triệu, tỉ được sử dụng trong các phép tính. Ví dụ, trong Ý trai toán pháp nhất đắc lục, bảng cửu chương vẫn giữ nguyên cách trình bày truyền thống đến đầu thế kỷ XX.

2. Bốn phép toán số học trên tập số nguyên
   Các phép cộng, trừ, nhân, chia được trình bày chi tiết với ví dụ minh họa cụ thể, như phép cộng nhiều số có đến 9 hàng, phép trừ có mượn, phép nhân và phép chia có dư. Ví dụ, phép cộng 5 số có tổng là 113026, phép chia 19845 cân cho 405 cân mỗi xe cần 49 xe vận chuyển.

3. Toán phân số, số thập phân, toán phần trăm và toán chuyển động
   Các bài toán thực tế như tính lãi suất, đổi đơn vị tiền tệ, tính toán chuyển động được trình bày rõ ràng. Ví dụ, bài toán tính tiền lãi gửi 60 nguyên với lãi suất 3 phân mỗi tháng cho kết quả 1 nguyên 8 hào tiền lãi; bài toán chuyển động xe lửa cho biết thời gian gặp nhau là 9 giờ 12 phút, với quãng đường xe ngựa đi 28800 xích và xe tay đi 24000 xích.

4. Lập và giải phương trình, hệ phương trình
   Nhiều bài toán được giải bằng phương pháp lập phương trình nghiệm nguyên, ví dụ bài toán phân chia tiền vốn và lãi suất của ba người, bài toán gà chó với tổng 36 con và 100 chân, bài toán tính giá trị từng loại vải trong hệ phương trình hai ẩn. Các bài toán này cho thấy sự phát triển của tư duy đại số sơ khai trong toán học Việt Nam thời phong kiến.

Thảo luận kết quả

Các phương pháp toán sơ cấp trong sách Hán Nôm phản ánh sự tiếp thu và phát triển toán học Trung Hoa nhưng có những nét đặc trưng riêng của Việt Nam, như cách trình bày bảng cửu chương, hệ đếm và các bài toán ứng dụng thực tiễn. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã hệ thống hóa và phân tích sâu hơn các phương pháp tính toán, đồng thời cung cấp nhiều ví dụ minh họa cụ thể với số liệu chi tiết.

Việc trình bày các phép toán theo dạng thơ ca, bài ca trong sách giúp người học dễ nhớ và vận dụng, thể hiện sự sáng tạo trong phương pháp giảng dạy toán học truyền thống. Các biểu đồ hoặc bảng có thể được sử dụng để minh họa bảng cửu chương, hệ đếm, cũng như các phép tính cộng, trừ, nhân, chia phức tạp nhằm giúp người đọc dễ hình dung.

Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ vai trò của toán học sơ cấp trong đời sống và quản lý xã hội thời phong kiến, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu mới về lịch sử toán học Việt Nam qua di sản sách Hán Nôm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Số hóa và dịch thuật toàn diện các sách toán Hán Nôm
   Thực hiện số hóa toàn bộ các bản thảo và sách in mộc bản, đồng thời dịch sang tiếng Việt hiện đại để phục vụ nghiên cứu và giảng dạy. Chủ thể thực hiện: Viện nghiên cứu Hán Nôm, các trường đại học; Thời gian: 3-5 năm.

2. Xây dựng kho dữ liệu trực tuyến về toán học Hán Nôm
   Tạo lập cơ sở dữ liệu mở, cho phép truy cập và tra cứu các tài liệu, bài toán, phương pháp toán học truyền thống. Chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các viện nghiên cứu; Thời gian: 2 năm.

3. Phát triển chương trình giảng dạy lịch sử toán học Việt Nam
   Lồng ghép nội dung toán học truyền thống vào chương trình giáo dục phổ thông và đại học nhằm nâng cao nhận thức về di sản văn hóa khoa học. Chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo; Thời gian: 1-2 năm.

4. Tổ chức hội thảo, tọa đàm quốc tế về toán học lịch sử Việt Nam
   Mời các chuyên gia trong và ngoài nước trao đổi, chia sẻ kết quả nghiên cứu, thúc đẩy hợp tác quốc tế. Chủ thể: Các trường đại học, viện nghiên cứu; Thời gian: hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu lịch sử toán học và khoa học tự nhiên
   Giúp hiểu sâu về sự phát triển toán học Việt Nam qua các thời kỳ, đặc biệt là toán học sơ cấp trong sách Hán Nôm.

2. Giảng viên và sinh viên ngành Toán học, Lịch sử khoa học
   Cung cấp tài liệu tham khảo quý giá cho việc giảng dạy và nghiên cứu, hỗ trợ phát triển chương trình đào tạo.

3. Nhà quản lý giáo dục và văn hóa
   Hỗ trợ xây dựng chính sách bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa khoa học truyền thống.

4. Cộng đồng nghiên cứu di sản văn hóa và ngôn ngữ cổ
   Tăng cường hiểu biết về mảng sách Hán Nôm, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị tài liệu cổ.

Câu hỏi thường gặp

1. Sách toán Hán Nôm có những nội dung chính nào?
   Sách chủ yếu trình bày bảng cửu chương, bốn phép toán số học trên tập số nguyên, toán phân số, số thập phân, toán phần trăm, toán chuyển động, lập và giải phương trình, hệ phương trình, cùng các bài toán dân gian và ứng dụng thực tế.

2. Phương pháp nghiên cứu luận văn dựa trên nguồn dữ liệu nào?
   Dữ liệu chính là các bản thảo, sách in mộc bản và bản dịch một số phần trong các sách toán Hán Nôm lưu trữ tại các thư viện trong nước và quốc tế, kết hợp phân tích nội dung, ngôn ngữ và so sánh lịch sử.

3. Bảng cửu chương trong sách Hán Nôm có gì đặc biệt?
   Bảng cửu chương được trình bày theo thứ tự từ lớn đến bé, khác với bảng cửu chương hiện đại của Trung Quốc, thể hiện sự bảo lưu phương pháp truyền thống của Việt Nam.

4. Các bài toán trong sách Hán Nôm có ứng dụng thực tế như thế nào?
   Các bài toán liên quan đến đo đạc ruộng đất, tính toán vật liệu xây dựng, tính lãi suất, chuyển động xe cộ, quản lý thuế khóa, thể hiện mối liên hệ mật thiết giữa toán học và đời sống xã hội.

5. Làm thế nào để tiếp cận và nghiên cứu sách toán Hán Nôm?
   Có thể tiếp cận qua các thư viện lưu trữ bản gốc hoặc bản số hóa, đồng thời cần có kiến thức về chữ Hán, chữ Nôm và lịch sử toán học để giải mã và phân tích nội dung.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và phân tích các phương pháp toán sơ cấp trong sách toán Hán Nôm, làm rõ giá trị lịch sử và khoa học của di sản toán học Việt Nam thời phong kiến.
• Các phương pháp toán học truyền thống được trình bày chi tiết với nhiều ví dụ minh họa cụ thể, góp phần nâng cao nhận thức về lịch sử toán học Việt Nam.
• Nghiên cứu cho thấy sự tiếp thu và phát triển độc đáo của toán học Việt Nam trong bối cảnh văn hóa Đông Á, đồng thời phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa toán học và đời sống xã hội.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, số hóa, phát triển chương trình giảng dạy và hợp tác quốc tế nhằm phát huy giá trị di sản sách toán Hán Nôm.
• Các bước tiếp theo bao gồm mở rộng nghiên cứu, số hóa toàn diện tài liệu, xây dựng kho dữ liệu trực tuyến và tổ chức các hoạt động khoa học chuyên sâu.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên được khuyến khích tiếp cận, khai thác và phát triển nghiên cứu về toán học truyền thống Việt Nam qua sách Hán Nôm để góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa khoa học quý báu này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Sự ra đời và phát triển của toán học nói chung, toán học Việt Nam nói riêng, luôn gắn liền với nhu cầu giải quyết các bài toán thực tiễn Tƣơng truyền Lƣơng Thế Vinh đã sử dụng công thức tính diện tích các hình để giúp ngƣời dân quê đo đạc ruộng đất, Vũ Hữu đã áp dụng toán học để tính toán nguyên vật liệu “ hông thừa không thiếu một viên gạch” trong sửa chữa thành Thăng Long Đại Nam chính biên liệt truyện chép: “Năm Ất Hợi (1815) trong khi luận về thiên tƣợng, nhà vua quyết định ngày mồng một nào có nhật thực thì bãi lễ triều và hạ yến hƣơng, để tỏ ý lo sợ tu tỉnh” Nguyễn Hữu Thận đã tính toán và báo lên nhà vua hai năm nữa vào ngày 1 tháng 4 Đinh Sửu (16-5- 1817) sẽ có nhật thực. Sự việc xảy ra hai năm sau đúng nhƣ vậy, khiến nhà vua và triều thần phải thốt lên: “Thiên văn gia vô xuất kỳ hữu” (nhà thiên văn không ai sánh kịp). Những kiến thức hình học, thiên văn nói riêng và toán học nói chung của ngƣời Việt cổ đã đƣợc thể hiện trên mặt trống đồng Đông Sơn, tháp Đào Thịnh, trên các đồ gốm sứ,. Một số tác giả đã chứng minh các hình vẽ trên mặt trống đồng là một cuốn lịch của ngƣời Việt cổ (xem [B17] Nhƣ vậy, có thể nói, ngƣời Việt cổ đã có những hiểu biết khá cao về hình học, thiên văn và toán học.

Trong quá trình tiếp thu và phát triển toán học Trung Quốc, trong quá trình giảng dạy, phổ biến và áp dụng các kiến thức toán học vào thực tiễn, các nhà toán học Việt Nam thời kì phong kiến đã đạt đƣợc một số thành tựu đáng ể. Điều này đã đƣợc thể hiện trong các sách toán (đƣợc viết bằng chữ Hán và chữ Nôm) của các tác giả Việt Nam trong suốt chiều dài hàng ngàn năm lịch sử. Tiếc rằng một số sách toán học thời ì Lý-Trần nhƣ cuốn sách toán (có lẽ đầu tiên của nƣớc ta) của Mạc Hiển Tích, trong đó ng nghiên cứu tr chơi ô ăn quan và đƣa ra hái niệm s n (số âm), hoặc cuốn h th thông khảo của Trần Nguyên Đán nghiên cứu thiên văn, lịch pháp và toán học hay Lung linh nghi của Đặng Lộ đời Trần, một dụng cụ khảo sát thiên thể 1 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] đƣợc các sử gia hết lời ca ngợi (xem, [B13]), nay đã thất truyền. Vì vậy, chúng ta chỉ có thể khảo cứu các kiến thức toán học của các nhà toán học Việt Nam thời phong kiến qua các sách Hán Nôm viết trong khoảng 500 năm (từ thế kỉ XV đến thế kỉ XX), mà nội dung chủ yếu nằm trong khuôn khổ toán sơ cấp.

Toán học cũng liên quan mật thiết tới sự phát triển của kỹ thuật, khoa học, giáo dục, văn hóa và tiến bộ xã hội, vì vậy nghiên cứu lịch sử phát triển toán học cũng góp phần làm sáng tỏ lịch sử phát triển văn hóa, hoa học và giáo dục. Luận văn này có mục đích tìm hiểu các phƣơng pháp toán sơ cấp trong các sách toán Hán Nôm. Luận văn trình bày chủ yếu hai vấn đề: 1. Tổng quan về nội dung sách toán Hán Nôm.

Một số nội dung và phƣơng pháp giải toán trong các sách toán Hán Nôm. Để viết Luận văn, tác giả dựa trên các tài liệu chính là bản thảo bản dịch một số phần trong các sách toán Hán Nôm, các bài nghiên cứu và giới thiệu của các tác giả trong nƣớc về toán học và các nhà toán học Việt Nam, và đặc biệt, các bài báo hoa học của nhà nghiên cứu lịch sử toán học Việt Nam Alexei Volkov. Luận văn gồm 2 chƣơng: Chƣơng I Tổng quan về các sách toán Hán Nôm thời kỳ phong kiến. Chƣơng II Một số phƣơng pháp toán sơ cấp trong các sách Hán Nôm.

Số lƣợng và nội dung sách Hán Nôm khá phong phú, nhƣng chƣa hề có một cuốn sách nào đƣợc dịch ra tiếng Việt. Vì vậy, một luận văn cao học không thể khai thác và bao quát hết toàn bộ nội dung sách toán Hán Nôm. Thông qua luận văn này, tác giả chỉ mong muốn gợi lên sự quan tâm đến một mảng di sản quý báu, mà gần nhƣ chƣa đƣợc nghiên cứu và khai thác, là mảng sách toán Hán Nôm. Hà Nội, Tết Ất Mùi 2015 Tác giả 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG I TỔNG QUAN VỀ CÁC SÁCH TOÁN HÁN NÔM 1.1 Tổng quan về các tài i u vi t về toán học Vi t N thời phong i n Những ngƣời đầu tiên nhắc đến và viết về toán học Việt Nam có lẽ là những truyền giáo, nhà buôn và nhà du lịch, thám hiểm phƣơng Tây Nhà du lịch v ng quanh thế giới W.

Dampier có lẽ là một trong những ngƣời nƣớc ngoài đầu tiên nhắc tới toán học Việt Nam ng đã viết về ngƣời Ton in ( ắc ì): Họ rất chú ý tới toán học, có vẻ có hiểu bi t chút ít về hình học và s học và hiểu bi t về thiên văn học nhiều hơn. Họ có lị h ph p riêng nhưng tôi không rõ là húng được làm tại đàng ngoài hay đượ đưa từ Trung Qu c sang ([B21], Bản dịch II, trang 80-81). Trong [B15] đã trích dẫn bản dịch đầu tiên cuốn sách của W Dampier: “Ngƣời Việt Nam rất giỏi hình học, số học và thiên văn học”, có lẽ do dịch sai nội dung. Bản dịch II [B21] của Hoàng Anh Tuấn năm 2005 (in lại 2007) với đoạn trích dẫn trên là đáng tin cậy hơn.

Nguyễn Hữu Thận đã tham khảo lịch pháp của Trung Quốc và phƣơng Tây để lập ra lịch Việt Nam, có nhiều điểm khác với lịch Trung Quốc (xem [B11]). Một số nhà sử học Việt Nam hoặc các nhà nghiên cứu lịch sử hoa học tự nhiên và lịch sử toán học nƣớc ngoài trƣớc năm 2000 cũng đã đề cập tới toán học và thiên văn học Việt Nam, nhƣng rất sơ sài (xem, [ 8], [ 14], [B23], [B25],. Các sách tiếng Việt viết về Lịch sử toán học gần nhƣ hông đề cập tới toán học Việt Nam (xem [B3], [B4], [B19], [B20]). Một cách tiếp cận khoa học và quan trọng, có lẽ là bậc nhất, giúp giải mã nhiều câu hỏi hiện nay còn mở là hƣớng tìm hiểu lịch sử toán học Việt Nam thế kỉ XV-XIX qua khai thác trực tiếp di sản sách toán Hán Nôm.

Có lẽ ngƣời đầu tiên quan tâm nghiên cứu lịch sử toán học ở Việt Nam qua sách toán Hán Nôm là nhà toán học Nhật Bản Mikami Yoshio (1875- 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Dựa trên cuốn Chỉ minh toán pháp do nhà dân tộc học Nobuhiro Matsumoto mang về từ Việt Nam năm 1933, Mi ami Yoshio đã viết một bài báo tiếng Nhật ([B30], 1934) với tiêu đề Về một tác ph m toán của Annam, phân tích nội dung Chỉ minh toán pháp. Tuy nhiên, vẫn chƣa rõ Chỉ minh toán pháp mà Mikami Yoshio nghiên cứu có đúng là cuốn Chỉ minh lập thành toán pháp của Phan Huy Khuông ([A2], 1820) hay không (xem [C3]). Cũng không rõ cuốn Chỉ minh toán pháp mà Mikami Yoshio nghiên cứu hiện nay vẫn c n đƣợc lƣu giữ ở Nhật Bản hay không.

Năm 1938, nhà nghiên cứu lịch sử toán học và khoa học tự nhiên ngƣời Trung Quốc Zhang Yong (1911-1939) đã phát hiện mảng sách toán Hán Nôm trong kho sách của Viện Viễn đông bác cổ. Tuy nhiên, Ông mất năm 1939 và không kịp để lại những nghiên cứu về các sách toán Việt Nam, ngoại trừ một bài báo về lịch sử thiên văn Việt Nam ([ 28], 1940) Năm 1954, Li Yan [B24] đã thống kê (8 cuốn) các sách toán Hán Nôm mà Zhang Yong mang về từ Việt Nam. Dựa trên tƣ liệu này, Han Qi [B29] đã viết một bài báo về quan hệ giữa toán và thiên văn Việt Nam với toán và thiên văn Trung Hoa Vào năm 1943, Giáo sƣ Hoàng Xuân Hãn đã có một bài viết về thi toán ở Việt Nam thời phong iến (xem [ 9]) Đặc biệt, cuốn chuyên hảo ị h và lị h Việt am của ng viết và in năm 1952 và 1982 [ 11] (và sau đƣợc in lại nhiều lần) là một trong ba công trình đƣợc giải thƣởng Hồ Chí Minh của ng Năm 1979, Giáo sƣ sử học Tạ Ngọc Liễn đã viết một bài về toán học Việt Nam in trong cuốn ị h s khoa họ k thuật [B15] Gần đây, Nguyễn Xuân Diện và Tạ Duy Phƣợng cũng có một số bài viết giới thiệu các sách Hán Nôm (xem [B5], [B6], [B7], [B22]). Một số bài báo viết khá công phu về nhà toán học Việt Nam Nguyễn Hữu Thận (xem [B1], [B2], [B17], [B18]).

Có thể nói, cho tới nay, Alexei Vol ov là ngƣời duy nhất thành công và thành danh trong nghiên cứu lịch sử toán học Việt Nam thời phong iến ng đã viết hoảng 40 bài nghiên cứu và báo cáo hoa học về toán học, thiên văn 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] và Y học Việt Nam (xem Tài liệu trích dẫn C) A Vol ov đã sang Việt Nam và Paris nhiều lần, tìm hiểu và nghiên cứu các sách Hán Nôm tại thƣ viện Hán Nôm, thƣ viện Quốc gia và thƣ viện Paris. Dƣới góc độ của một nhà nghiên cứu lịch sử khoa học, toán học và giảng dạy toán học, ng đã “càn quét” hầu hết các vấn đề cơ bản trong nghiên cứu di sản sách toán Hán Nôm ng đã làm báo cáo mời ở nhiều Hội nghị Quốc tế (xem, thí dụ, [C28]), đƣợc mời viết những bài tổng quan về toán truyền thống Việt Nam trong các sách từ điển toán, các sách chuyên khảo về lịch sử toán và các tạp chí (xem [C1]- [C11]). Có thể nói, thế giới biết đến toán học Việt Nam thời phong kiến là nhờ các bài viết của A. Tạp chí Zentralblatt [B27] đã đánh giá bài viết [C11] của A Vol ov nhƣ sau: This well-researched work of the author is a valuable addition to the history of mathematics.

Yukio Ãhashi [B30] viết: In 2002, Alexei Volkov published a paper on the Toan- phap dai- thanh. I think that this is a monumental paper on the history of mathematics in Vietnam Qua đây cũng thấy rằng, các nhà nghiên cứu lịch sử toán học trên thế giới rất quan tâm tới lịch sử toán học Việt Nam. Với sự cố gắng của một số nhà nghiên cứu, đặc biệt là Alexei Vol ov, di sản sách toán Hán Nôm đang dần đƣợc hai thác, các câu hỏi về toán học Việt nam đang dần dần đƣợc làm sáng tỏ 1.2 Tổng quan về i sản sách Toán Hán N Danh mục sách toán Hán Nôm đã đƣợc liệt ê tƣơng đối đầy đủ trong [B5], [B16], [C5], [C6] và [C9].