CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học Ngày nay, nâng cao chất lượng đào tạo là nhu cầu bức thiết của xã hội đối với các cơ sở đào tạo, việc này có tác động mạnh mẽ đến chất lượng đào tạo nguồn nhân lực cho sự phát triển xã hội và đất nước. Trong các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng đào tạo thì đổi mới PPDH được xem là khâu vô cùng quan trọng hiện nay ở tất cả các cơ sở giáo dục. Trong một khoảng thời gian tương đối dài, thầy cô chúng ta đã được trang bị phương pháp để truyền thụ tri thức cho HS theo quan hệ một chiều: Thầy nói – trò nghe, thầy truyền đạt – trò tiếp nhận.
Kết quả là HS học tập một cách thụ động, đối phó, thiếu khả năng thuyết trình, lười tư duy, thiếu tính độc lập sáng tạo trong quá trình học tập. Vì vậy, việc đổi mới PPDH để HS chủ động, tích cực, sáng tạo trong học tập là việc làm cần thiết và không thể thiếu được. Đổi mới PPDH sẽ giúp chúng ta góp phần khắc phục những biểu hiện trì trệ trong giáo dục hiện nay; góp phần quan trọng nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo và cũng như tạo cơ hội cho chúng ta tiếp cận phương pháp giáo dục mới theo quan điểm giáo dục hiện đại. Một PPDH phù hợp sẽ tạo điều kiện để người dạy, người học phát huy tối đa khả năng của bản thân trong việc truyền đạt, lĩnh hội kiến thức và phát triển tư duy.
Một PPDH khoa học sẽ thay đổi vai trò của người thầy đồng thời tạo nên sự say mê, hứng thú, kích thích tính sáng tạo của người học. Đổi mới PPDH không phải là phủ nhận hoàn toàn PPDH truyền thống mà là cần phát huy ưu điểm, khắc phục hạn chế của nó. Đổi mới PPDH là đổi mới cách dạy, cách truyền đạt kiến thức cho HS (Phát triển năng lực vốn có của người học, thay đổi vai trò đồng thời đổi mới mối quan hệ thầy - trò…), biết cách ứng dụng các phương tiện và thiết bị hiện đại, ứng dụng CNTT vào quá trình dạy học. 9 Để đạt hiệu quả cao trong việc nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu của xã hội, có thể thấy định hướng chung của việc đổi mới PPDH đó là: - Tăng cường tính chủ động của HS.
- Giáo dục, bồi dưỡng HS thành những người có năng lực thực hành, có năng lực tư duy sáng tạo, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề. - Không phủ nhận những PPDH truyền thống nhưng sử dụng chúng theo tinh thần mới thông qua việc kích thích vai trò chủ động nhận thức và hành động của HS. - Bổ sung các PPDH mới như: thảo luận, điều tra, đóng vai, truyền đạt. - Đổi mới phương tiện dạy học.
- Đổi mới kiểm tra và đánh giá trong các môn học, hoạt động giáo dục. Đánh giá tập trung vào phẩm chất, năng lực HS, trong đó coi trọng thái độ và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế. Từ những định hướng trên có thể đề ra một số biện pháp đổi mới PPDH như sau: - Cải tiến các PPDH truyền thống. - Kết hợp một cách phong phú, đa dạng các PPDH.
- Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề, dạy học theo tình huống, dạy học định hướng hành động. - Tăng cường sử dụng các phương tiện dạy học và CNTT hợp lý để hỗ trợ việc dạy học một cách tối đa. - Sử dụng các kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của HS. - Chú trọng các PPDH đặc thù bộ môn.
- Bồi dưỡng phương pháp học tập tích cực cho HS. 10 Mặc dù định hướng cơ bản của việc đổi mới PPDH đó là phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của HS, xác định rõ và tôn trọng vai trò chủ thể của HS. Nhưng cũng không vì thế mà chúng ta coi nhẹ vai trò của người thầy. Vậy nên để đảm bảo tính khả thi của đổi mới PPDH, vai trò kiến tạo của GV thể hiện trong công việc tổ chức, hướng dẫn hoạt động học tập trong môi trường thân thiện và những tình huống có vấn đề nhằm khuyến khích người học tích cực tham gia, khơi gợi và khuyến khích người học tự khẳng định nhu cầu và năng lực của bản thân, đồng thời rèn cho người học thói quen và khả năng tự học, tích cực phát huy tiềm năng và vận dụng hiệu quả những kiến thức, kỹ năng đã được tích luỹ.
Từ đó, tạo tiền đề để phát triển toàn diện nguồn nhân lực trong bối cảnh phát triển của cách mạng công nghiệp 4.0, hướng tới một nền giáo dục Việt Nam hiện đại và hội nhập quốc tế. Phương pháp dạy học theo dự án 1. Dự án và dự án học tập 1. Dự án Trong tiếng Anh, thuật ngữ “dự án” là “Project”, được hiểu theo nghĩa phổ thông là một đề án, một dự thảo hay một kế hoạch, cần được thực hiện nhằm đạt mục đích đề ra.
Ngày nay, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về dự án như: Theo tiêu chuẩn của cộng đồng Châu Âu “dự án là một kế hoạch, một dự tính, về cơ bản được đặc trưng bởi tính duy nhất của các điều kiện trong tính tổng thể của nó, ví dụ có mục đích định trước, giới hạn về thời gian, nhân lực và các điều kiện khác; phân biệt với các dự án khác; có tổ chức dự án chuyên biệt” [22]. Theo trang web của tổ chức Vietnam Foundation – đơn vị tài trợ dự án Tài nguyên giáo dục mở: “Dự án là một tập hợp các công việc, được thực hiện bởi một tập thể nhằm đạt được một kết quả dự kiến trong một thời gian dự kiến với một kinh phí dự kiến” [12]. 11 Do đó ta có thể hiểu “Dự án là một tổng thể các hoạt động dự kiến được bố trí theo một trình tự chặt chẽ với nguồn lực và thời gian cần thiết cũng như địa điểm xác định nhằm thực hiện những mục tiêu đã được đề ra”. Dự án học tập Trong bối cảnh nền giáo dục đang không ngừng đổi mới hiện nay thì dự án đã không còn là khái niệm chỉ dùng trong các lĩnh vực kinh tế xã hội mà còn được sử dụng rộng rãi trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo, không chỉ hiểu là các dự án phát triển, nâng cao chất lượng giáo dục, con người mà còn được sử dụng như một phương pháp hay hình thức dạy học [24].
Vì vậy, có thể hiểu: “Dự án học tập là dự án trong đó HS thực hiện một nhiệm vụ học tập có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành; kết hợp kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm thực tiễn thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau” [22]. Quan niệm về dạy học theo dự án Trên thế giới, khái niệm “dự án” trong dạy học đã được sử dụng từ thế kỉ XVI tại các trường dạy nghề kiển trúc ở Ý từ đó lan rộng sang các nước châu Âu khác và Mĩ từ thế kỉ XVIII. Cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX, DHTDA được coi là PPDH quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học lấy HS làm trung tâm và được sử dụng trong dạy học phổ thông tại Mĩ [5]. Ngày nay, DHTDA được ứng dụng trong mọi cấp học từ giáo dục phổ thông, đào tạo nghề cho đến bậc đại học ở các nước phát triển trên thế giới [2].
Tại Việt Nam từ những đòi hỏi mạnh mẽ về đổi mới PPDH, tích cực vận dụng CNTT và truyền thông vào dạy học, DHTDA đã được nhiều sinh viên, GV, nhà nghiên cứu giáo dục tìm hiểu để vận dụng linh hoạt, hiệu quả vào thực tế nước ta. Trong bài “Dạy học dự án – từ lí luận đến thực tiễn” các tác giả Trịnh Văn Biểu, Phan Đồng Châu Thuỷ, Trịnh Lê Hồng Phương đã trình bày một cách hệ thống những vấn đề cơ bản nhất về dạy học dự án: khái niệm, phân loại, cấu trúc, đặc điểm, tác dụng, ưu nhược điểm, cách tiến hành, đánh giá và những bài học kinh nghiệm để thành công [5]. Trong bài “Nhiệm vụ, thách thức của giáo viên, học sinh Việt Nam trong dạy học theo dự án”, 12 tác giả Phan Đồng Châu Thủy đã làm rõ những nhiệm vụ và thách thức mà GV và HS phải đối mặt khi sử dụng phương pháp DHTDA đồng thời đề ra một số giải pháp giúp người dạy và người học vượt qua các thách thức đó [21]. Đặc biệt, trong tài liệu Dự án Việt Bỉ “Dạy và học tích cực – Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học” đã giới thiệu rất chi tiết về DHTDA, bao gồm các bước thực hiện, tiêu chí đánh giá [6].
Hiện nay có nhiều quan niệm, cách định nghĩa, cách hiểu khác nhau về DHTDA như: Theo K.Frey, học giả hàng đầu dạy học dự án của Cộng hòa Liên bang Đức: “Dạy học theo dự án (Project Based Learning - PBL) là một hình thức của hoạt động học tập trong đó, nhóm người học xác định một chủ đề làm việc, thống nhất về một nội dung làm việc, tự lập kế hoạch và tiến hành công việc để dẫn đến một sự kết thúc có ý nghĩa, thường xuất hiện một sản phẩm có thể trình ra được. Học theo dự án nhấn mạnh vai trò của người học. Theo định nghĩa của Bộ Giáo dục Singapore: “Học theo dự án (Project work) là hoạt động học tập nhằm tạo cơ hội cho học sinh tổng hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực học tập, và áp dụng một cách sáng tạo vào thực tế cuộc sống. Theo tác giả Trịnh Văn Biều, Phan Đồng Châu Thủy, Trịnh Lê Hồng Phương (2011): “Dạy học dự án là một hình thức dạy học hay PPDH phức hợp trong đó dưới sự hướng dẫn của giáo viên, người học tiếp thu kiến thức và hình thành kĩ năng thông qua việc giải quyết một bài tập tình huống (dự án) có thật trong cuộc sống, theo sát chương trình học, có sự kết hợp giữa lí luận và thực hành và tạo ra sản phẩm cụ thể.
Theo tác giả Lê Khoa (2015): “Dạy học theo dự án là một phương pháp dạy học, trong đó học sinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên tự lực giải quyết một nhiệm vụ học tập phức hợp, kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, với hình thức làm việc chủ yếu là theo nhóm. Các nhóm tự xác định mục tiêu, lập kế hoạch và thực hiện dự án, tham gia kiểm tra quá trình thực hiện và đánh giá 13 kết quả. Kết quả là các sản phẩm có thể giới thiệu, trình bày.