Chương 1: Cơ sở khoa học của đề tài; - Chương 2: Qui trình thiết kế một số hoạt động giáo dục phòng chống xâm hại, bảo vệ bản thân; - Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Khái niệm về phòng chống xâm hại, bảo vệ bản thân Điều 4 Luật Trẻ em 2016, sửa đổi bổ sung năm 2018 quy định: “Xâm hại trẻ em là hành vi gây tổn hại về thể chất, tình cảm, tâm lý, danh dự, nhân phẩm của trẻ em dưới các hình thức bạo lực, bóc lột, xâm hại tình dục, mua bán, bỏ rơi, bỏ mặc trẻ em và các hình thức gây tổn hại khác”. Xâm hại thể chất, lạm dụng thân thể hay bạo lực, là bất kỳ hành động nào cố ý gây thương tích hoặc chấn thương cho trẻ em khác bằng cách tiếp xúc cơ thể.
Bạo lực đối với trẻ em bao gồm các hành vi như sau: - Lăng nhục, chửi mắng, xúc phạm nhân phẩm, danh dự, cô lập, xua đuổi hoặc gây áp lực thường xuyên về tâm lý, gây tổn thương về tinh thần, ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ em; - Hành hạ, ngược đãi, đánh đập hoặc có hành vi cố ý khác xâm hại đến sức khoẻ, tính mạng của trẻ em; - Đối xử tồi tệ, bắt nhịn ăn, nhịn uống, bắt chịu rét, mặc rách, không cho hoặc hạn chế vệ sinh cá nhân, bắt làm những việc trái đạo đức xã hội; - Cưỡng ép lao động quá sức, quá thời gian quy định, làm công việc nặng nhọc, nguy hiểm hoặc tiếp xúc với chất độc hại và những công việc trong các cơ sở kinh doanh dịch vụ và dễ bị lợi dụng hoạt động mại dâm. Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO): “Xâm hại tình dục trẻ em - XHTDTE là sự tham gia của một đứa trẻ vào hoạt động tình dục mà đứa trẻ có không có ý thức đầy đủ, không có khả năng đưa ra sự chấp thuận tham gia, hoặc hoạt động tình dục mà đứa trẻ đó chưa đủ phát triển cả về mặt tâm sinh lý để tham gia và không thể chấp thuận tham gia, hoặc hoạt động tình dục trái với các quy định của pháp luật hoặc các thuần phong mỹ tục của xã hội”. Trên phương diện pháp lý, khoản 8, điều 4 Luật Trẻ em 2016: “XHTDTE 11 là việc dùng vũ lực, đe dọa dùng vù lực, ép buộc, lôi kéo, dụ đỗ trẻ em tham gia vào các hành vi liên quan đến tình dục, bao gồm hiếp đâm, cường đâm, giao cấu, dâm ô với trẻ em vào mục đích mại dâm, khiêu dâm đưới mọi hình thức”. Hành vi xâm hại tình dục - XHTD có thể được thực hiện dưới nhiều hình thức như sờ mó bộ phận sinh dục của trẻ, thủ đâm, tiếp xúc miệng với bộ phận sinh dục, giao hợp bằng ngón tay, v.
Xâm hại tình dục ở trẻ em không chỉ giới hạn vào các tiếp xúc, đụng chạm cơ thế mà còn bao gồm cả những hành vi không tiếp xúc như khoe bộ phận sinh dục cho trẻ thấy, kế cho trẻ nghe về tình dục, cho xem phim, truyện khiêu dâm, tìm cách hướng dẫn, kích thích tình dục trẻ, rình xem trộm hoặc sử dụng hình ảnh khiêu dâm trẻ em, v. Dựa trên việc phân tích các khái niệm nói trên, có thể hiểu, “Xâm hại trẻ em là bất cứ hành động (hoặc không nhất thiết là hành động) có chủ ý và làm tổn thương hoặc gây nguy hại cho trẻ”. Xâm hại trẻ em gồm bốn hình thức: Xâm hại thể chất; xâm hại tình dục; xâm hại tinh thần và xâm hại xao nhãng. Phòng chống xâm hại, bảo vệ bản thân là khả năng của bản thân có thể nhận biết các nguy cơ, hành vi xâm hại và vận dụng những tri thức, kinh nghiệm đã học được để tránh xa và tự bảo vệ bản thân trước nguy cơ bị xâm hại.
Hoạt động giáo dục phòng chống xâm hại, bảo vệ bản thân 1.1 Hoạt động giáo dục Hoạt động giáo dục trong trường tiểu học được quy định tại Điều 29 Văn bản hợp nhất 03/VBHN-BGDĐT năm 2014 hợp nhất Thông tư về Điều lệ Trường Tiểu học do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành như sau: - Hoạt động giáo dục bao gồm hoạt động giáo dục trong giờ lên lớp và hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp nhằm rèn luyện đạo đức, phát triển năng lực, bồi dưỡng năng khiếu, giúp đỡ học sinh yếu phù hợp đặc điểm tâm lý, sinh lý lứa tuổi học sinh tiểu học. - Hoạt động giáo dục trong giờ lên lớp được tiến hành thông qua việc dạy học các môn học bắt buộc và tự chọn trong Chương trình giáo dục phổ thông cấp Tiểu học do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. 12 - Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp bao gồm hoạt động ngoại khóa, hoạt động vui chơi, thể dục thể thao, tham quan du lịch, giao lưu văn hóa; hoạt động bảo vệ môi trường; lao động công ích và các hoạt động xã hội khác. Hoạt động giáo dục phòng chống xâm hại, bảo vệ bản thân Là một quá trình trong đó giáo viên vận dụng các hình thức giáo dục như tư vấn, tuyên truyền, tổ chức các buổi nói chuyện để cung cấp kiến thức, kỹ năng hoặc lồng ghép vào các hoạt động, tiết học trên lớp để học sinh có thể tránh được nguy cơ bị xâm hại và chống lại hành vi xâm hại, chủ động bảo vệ bản thân mình.
Nhằm thực hiện tốt việc “Hoạt động giáo dục phòng chống xâm hại, bảo vệ bản thân” trước hết giáo viên cần phải nắm chắc các phương pháp và biện pháp thực hiện, xây dựng kế hoạch giáo dục cho học sinh một cách khoa học, với các cách tiếp cận thân thiện, phù hợp nhận thức, giúp học sinh lĩnh hội kiến thức một cách nhẹ nhàng, không bị gò bó, áp đặt, giúp trẻ hiểu bài sâu và vận dụng những điều đã học vào thực tiễn. Ví dụ, một số HĐGD phòng chống xâm hại, bảo vệ bản thân: - Lựa chọn nội dung giáo dục PCXH-BVBT theo từng chủ đề trong chương trình GDPT 2018, xây dựng các tiết học dạy học sinh những kĩ năng cơ bản. - Tổ chức các chuyên đề ngoại khóa giáo dục kĩ năng sống, kĩ năng PCXH-BVBT cho học sinh. - Hoạt động làm quen văn học, với hoạt động này, gáo viên cần khéo léo lựa chọn các câu chuyện, bài thơ có nội dung phù hợp để lồng ghép giáo dục cho học sinh các kỹ năng phòng chống xâm hại tình dục bằng các câu hỏi mở, kích thích tư duy của trẻ, cho học sinh nhập vai vào các nhân vật để xử lý tình huống linh hoạt, chủ động.
- Hoạt động khám phá, giáo viên đưa ra hệ thống câu hỏi khoa học, phù hợp, hình ảnh, đồ dùng trực quan sinh động hoạt động khám phá có nhiều nội dung thích hợp để giáo dục các kỹ năng phòng chống xâm hại, bảo vệ bản thân một cách linh hoạt. 13 - Hoạt động nghệ thuật: Các hoạt động như ca hát, nhảy múa, vẽ tranh, v.v giáo viên đưa ra các câu hỏi nhẹ nhàng để giáo dục trẻ, nâng cao ý thức về bảo vệ bản thân, ý thức về cơ thể cho các em. Học sinh vẽ tranh chân dung kẻ xâm hại, tô màu tranh tuyên truyền phòng chống xâm hi, tranh bạn trai bạn gái. - Hoạt động thể dục: Sau khi tổ chức các vận động ngoài việc rèn cho trẻ các kỹ năng như nhanh nhẹn, mạnh dạn, tự tin, giáo viên nhấn mạnh vai trò của việc nâng cao sức khỏe của bản thân, giúp trẻ có ý thức tự bảo vệ cơ thể.
Nội dung giáo dục XHTDTE trong Chương trình GDPT 2018 Trong Chương trình GDPT 2018, Bộ Giáo dục và Đào đã triển khai theo hướng tích hợp nội dung giáo dục phòng, chống bạo lực học đường, xâm hại trẻ em vào chương trình các môn học và các hoạt động giáo dục. Phòng chống xâm hại tình dục sẽ trở thành một nội dung học tập chính khóa trong chương trình giáo dục phổ thông ban hành theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDDT, nội dung giáo dục đạo đức, lối sống, kỹ năng sống tiếp tục được chú trọng. Cụ thể, trong Chương trình môn Giáo dục công dân đã bổ sung nội dung giáo dục những kỹ năng sống với những kỹ năng cần thiết với học sinh (phòng tránh xâm hại; phòng chống bạo lực gia đình; phòng chống bạo lực học đường; ứng phó với tình huống nguy hiểm; thích ứng với thay đổi); thay thế những kiến thức kinh tế chính trị hàn lâm bằng kiến thức thiết thực với học sinh như: Hoạt động tiêu dùng (tiết kiệm; quản lý tiền; tiêu dùng thông minh, v. Trong chương trình GDPT mới, SGK đề cập nhiều hơn tới vấn đề giới tính.
Các bài học giúp HS nhận thức được việc bảo vệ mình trước vấn đề xâm hại sẽ có trong các môn như: Tự nhiên xã hội, Khoa học đời sống, Kiến thức pháp luật, Sinh học ở các cấp học. Theo đó, khung chương trình giáo dục sẽ trang bị cho học sinh 5 kỹ năng: Kỹ năng nhận diện; Kỹ năng quản lý cảm xúc; Kỹ năng tự vệ; Kỹ năng tìm kiếm sự trợ giúp; Kỹ năng tuyên truyền và hỗ trợ. Ở bậc tiểu học, HS được học về cách phòng chống XHTD, trang bị cho mình những kỹ năng cần thiết để có thể tự bảo vệ bản thân, phòng chống xâm hại. Đặc điểm phát triển tâm sinh lí của học sinh lớp 1 và việc tổ chức các hoạt động giáo dục 1.
Đặc điểm sinh lí Đối với học sinh lớp 1, về mặt thể chất, đây là giai đoạn mà bộ não đã hoàn thiện, nhu cầu về năng lượng cung cấp cho việc học tập tăng lên. Cơ thể trẻ tuy phát triển chậm lại về mặt cân nặng và chiều cao so với những năm đầu đời, nhưng đây lại là giai đoạn tích lũy những chất dinh dưỡng cần thiết chuẩn bị cho giai đoạn phát triển nhanh chóng thứ hai trong cuộc đời là lứa tuổi dậy thì. Hệ vận động đang trong giai đoạn hoàn thiện, xương còn nhiều mô sụn và mềm, cơ được phát triển và thúc đẩy sự mạnh mẽ, khéo léo theo thời gian. Chiều cao mỗi năm tăng thêm khoảng 4 cm.
Hệ thần kinh cấp cao đang hoàn thiện về mặt chức năng, nên tư duy chuyển dần từ trực quan hành động sang tư duy hình tượng. Sự thay đổi về điều kiện tự nhiên và xã hội dẫn đến hiện tượng tăng tốc về sinh lí và tâm lí của trẻ em. Biểu hiện rõ nhất chính là tuổi dậy thì của trẻ em đến sớm hơn và một số bắt đầu từ giai đoạn HS tiểu học.