phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 4 chƣơng. Cơ sở lý luận và thực tiễn về kiểm tra thuế. Phƣơng pháp nghiên cứu. Thực trạng hoạt động kiểm tra thuế đối với các doanh nghiệp ngoài quốc doanh của Cục Thuế tỉnh Vĩnh Phúc.
Một số giải pháp nhằm tăng cƣờng hoạt động kiểm tra thuế đối với các doanh nghiệp ngoài quốc doanh của Cục Thuế tỉnh Vĩnh Phúc. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KIỂM TRA THUẾ ĐỐI VỚI CÁC DOANH NGHIỆP NGOÀI QUỐC DOANH 1. Cơ sở lý luận về kiểm tra thuế đối với các doanh nghiệp NQD - Khái niệm doanh nghiệp ngoài quốc doanh Kinh tế ngoài quốc doanh là một khu vực kinh tế bao gồm các thành phần kinh tế phi nhà nƣớc, vốn đầu tƣ cho hoạt động sản xuất, kinh doanh của khu vực kinh tế này thuộc khu vực tƣ nhân. Nhƣ vậy doanh nghiệp NQD bao gồm các công ty hợp danh, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn, doanh nghiệp tƣ nhân.
- Đặc điểm doanh nghiệp ngoài quốc doanh Đặc điểm dễ nhận thấy của các doanh nghiệp NQD là số lƣợng doanh nghiệp nhiều, ngành nghề hoạt động phong phú, đa dạng và tồn tại dƣới nhiều hình thức nhƣ Công ty TNHH, Công ty cổ phần, Doanh nghiệp tƣ nhân. Quy mô các doanh nghiệp NQD thƣờng nhỏ, vốn ít, tổ chức bộ máy thƣờng gọn nhẹ, linh hoạt và tƣơng đối phù hợp với cơ chế thị trƣờng. - Vai trò của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh + Doanh nghiệp NQD có vai trò đặc biệt quan trọng đƣợc thể hiện: Doanh nghiệp NQD góp phần không nhỏ trong công cuộc sản xuất, tạo ra của cải cho xã hội. Hàng năm kinh tế ngoài quốc doanh đóng góp trên 45% tổng GDP cả nƣớc, năm 2008, kinh tế ngoài quốc doanh chiếm 45,05 % GDP, năm 2009 đã lên đến 47%.
Năm 2012 con số này là trên 49%. Với đặc điểm nguồn vốn khá lớn và hình thức kinh doanh phong phú, doanh nghiệp NQD đã và đang là một nhân tố quan trọng làm tăng GDP hàng năm của Quốc gia, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 6 góp phần thúc đẩy kinh tế tăng trƣởng, phát triển bền vững về mọi mặt. + Thành phần kinh tế ngoài quốc doanh có số lƣợng doanh nghiệp vừa và nhỏ rất lớn, hoạt động cạnh tranh theo cơ chế thị trƣờng có sự định hƣớng của Nhà nƣớc hiện đã trở thành trung gian trong việc xử lý tiêu thụ sản phẩm song song với việc tham gia vào sản xuất kinh doanh. Góp phần thúc đẩy các doanh nghiệp trong cùng lĩnh vực và các khu vực khác phát triển.
Doanh nghiệp NQD đóng góp số thu không nhỏ vào NSNN hàng năm và ngày càng có chiều hƣớng tăng. Từ năm 2005 đến nay, tổng thu từ khu vực kinh tế ngoài quốc doanh luôn chiếm từ 23% đến trên 31% tổng thu NSNN. Riêng trong năm 2012, ƣớc tính thu ngân sách từ khu vực NQD chiếm gần 32,4% tổng thu NSNN. Đây là một nguồn thu có tính tiềm năng của NSNN (Nguồn: Niên giám - Tổng cục Thống kê 2012).
Doanh nghiệp NQD góp phần tạo công ăn việc làm cho ngƣời lao động, từ đó góp phần giữ gìn an ninh, trật tự và an toàn xã hội. Khái niệm kiểm tra thuế * Khái niệm Hoạt động quản lý nhà nƣớc chính là sự tác động có định hƣớng của chủ thể quản lý - Cơ quan thuế (CQT) tới các đối tƣợng quản lý - Ngƣời nộp thuế nhằm đạt đƣợc mục tiêu là động viên một phần thu nhập quốc dân vào NSNN. Do vậy kiểm tra thuế chính là một công đoạn và là một yếu tố cấu thành của hoạt động lãnh đạo quản lý nhà nƣớc của CQT. Hoạt động quản lý của CQT bao gồm từ việc xây dựng các mục tiêu kế hoạch trong giai đoạn nhất định đến việc tổ chức để thực hiện các mục tiêu kế hoạch đó và sau cùng là tiến hành kiểm tra thuế.
Kiểm tra thuế là một trong bốn chức năng quan trọng của cơ chế quản lý thuế theo mô hình chức năng (Tuyên truyền hỗ trợ. Kế toán và xử lý tờ khai. Thu nợ và cưỡng chế nợ thuế. Thanh tra, kiểm tra).
Bên cạnh việc tôn Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 7 trọng kết quả tự tính, tự khai tự nộp thuế của NNT, CQT thực hiện các biện pháp giám sát hiệu quả vừa đảm bảo khuyến khích sự tuân thủ tự nguyện, vừa đảm bảo phát hiện ngăn ngừa các trƣờng hợp vi phạm pháp luật thuế. Kiểm tra thuế là một biện pháp hữu hiệu nhằm phát hiện ngăn ngừa vi phạm, giúp NNT nhận thấy luôn có một hệ thống giám sát hiệu quả tồn tại và kịp thời phát hiện các hành vi vi phạm của họ. Kiểm tra thuế là hoạt động giám sát của CQT đối với các hoạt động, giao dịch liên quan đến phát sinh nghĩa vụ thuế và tình hình thực hiện thủ tục hành chính thuế, chấp hành nghĩa vụ nộp thuế của NNT, nhằm bảo đảm pháp luật thuế đƣợc thực thi nghiêm chỉnh trong đời sống kinh tế - xã hội. Kiểm tra thuế đƣợc hiểu là việc kiểm tra các hồ sơ khai thuế, các báo cáo tài chính trên cơ sở các nguyên tắc kế toán, quy định của luật thuế để xác định tính chính xác số thuế NNT phải nộp.
* Phân biệt thanh tra và kiểm tra thuế Giữa hoạt động thanh tra thuế và kiểm tra thuế có mối quan hệ chặt chẽ, gần gũi và đan xen với nhau. Theo nghĩa rộng thì thanh tra thuế là một loại hình đặc biệt của kiểm tra thuế, ngƣợc lại nếu hiểu theo nghĩa hẹp, thanh tra thuế lại bao hàm cả kiểm tra thuế. Các hoạt động thao tác nghiệp vụ trong một cuộc thanh tra thuế nhƣ việc kiểm tra sổ sách, tài liệu của đối tƣợng thanh tra, so sánh đối chiếu, đánh giá tài liệu, chứng cứ thu thập đƣợc trong quá trình thanh tra…đó là kiểm tra thuế. Chính vì vậy trong thực tiễn, nhiều ngƣời trong đó có cả một số doanh nghiệp thƣờng hay nhầm lẫn, đồng nhất kiểm tra thuế với thanh tra thuế.
Tuy nhiên với tƣ cách là một hoạt động độc lập, thanh tra thuế có nhiều điểm khác biệt với kiểm tra thuế nhƣ sau: - Về nội dung: Thanh tra thƣờng rộng, đa dạng và phức tạp hơn kiểm tra, có thể liên quan đến nhiều đối tƣợng, lĩnh vực khác nhau. - Về mục đích: thanh tra thuế bao giờ cũng rộng và sâu hơn các hoạt động kiểm tra thuế, đặc biệt đối với các hoạt động thanh tra để giải quyết Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 8 khiếu nại, tố cáo thì sự khác biệt về mục đích giữa hoạt động thanh tra và kiểm tra càng rõ ràng hơn nhiều. - Về phương pháp tiến hành: với mục đích rõ ràng hơn, rộng hơn, khi tiến hành thanh tra thuế đƣợc áp dụng những biện pháp nghiệp vụ sâu hơn, đi vào thực chất đến tận cùng của vấn đề hơn (nhƣ xác minh, thu thập chứng cứ, đối thoại.) so với kiểm tra thuế. Đặc biệt, quá trình thanh tra, Đoàn thanh tra còn có thể áp dụng những biện pháp cần thiết nhƣ: tạm giữ tang vật, tài liệu, khám nơi cất dấu tang vật, tài liệu… theo quy định của Luật quản lý thuế.
- Về trình độ nghiệp vụ: thanh tra thuế đòi hỏi thanh tra viên phải có nghiệp vụ giỏi, am hiểu về kinh tế - xã hội và hệ thống văn bản pháp luật nói chung, có khả năng chuyên sâu vào lĩnh vực thanh tra hƣớng đến. Do nội dung hoạt động kiểm tra thuế ít phức tạp hơn thanh tra thuế nên nói chung, trình độ nghiệp vụ kiểm tra không nhất thiết đòi hỏi nhƣ nghiệp vụ thanh tra. - Về phạm vi hoạt động: kiểm tra thuế thƣờng theo bề rộng, diễn ra thƣờng xuyên, liên tục. Phạm vi hoạt động thanh tra thuế thƣờng hẹp hơn, chỉ tập trung vào các doanh nghiệp có dấu hiệu vi phạm, rủi ro về thuế cao.
- Về thời gian tiến hành: hoạt động thanh tra thuế thƣờng có nhiều vấn đề phải xác minh, đối chiếu, nhiều mối quan hệ cần đƣợc làm rõ, cho nên phải sử dụng lƣợng thời gian nhiều hơn so với kiểm tra. Thời gian thanh tra thƣờng là không quá 30 ngày, kiểm tra thƣờng không quá 5 ngày làm việc thực tế. Nhƣ vậy, giữa thanh tra thuế và kiểm tra thuế có sự phân biệt nhƣng chỉ là tƣơng đối. Khi tiến hành một cuộc thanh tra phải tiến hành nhiều thao tác nghiệp vụ đó thực chất là kiểm tra thuế.
Ngƣợc lại, khi kiểm tra thuế để làm rõ vụ việc, lại lựa chọn đƣợc nội dung thanh tra. Kiểm tra thuế và thanh tra thuế là hai khái niệm khác nhau nhƣng có liên hệ qua lại, gắn bó với nhau. Vậy, khi nói đến khái niệm ngƣời ta thƣờng nhắc đến cả cặp với tên gọi là thanh tra, kiểm tra thuế hay kiểm tra, thanh tra thuế. Đặc điểm, vai trò kiểm tra thuế Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 9 * Đặc điểm của kiểm tra thuế - Phạm vi điều chỉnh của kiểm tra thuế là khá rộng, đối tƣợng kiểm tra thuế rất đa dạng, trên mọi lĩnh vực của nền kinh tế.
- Kiểm tra thuế là công tác rất khó khăn, phức tạp vì ảnh hƣởng đến lợi ích kinh tế của các đối tƣợng kiểm tra. NNT thƣờng xuyên tìm mọi biện pháp nhằm tránh, lách và trốn thuế, gây khó khăn cho công tác kiểm tra thuế. - Công tác kiểm tra thuế đòi hỏi cao về năng lực chuyên môn và phẩm chất đạo đức của ngƣời cán bộ công chức thuế. * Vai trò của kiểm tra thuế - Kiểm tra thuế là phƣơng tiện phòng ngừa hành vi vi phạm pháp luật và tội phạm nảy sinh trong hoạt động quản lý thuế.
Với tƣ cách là công cụ thực hiện chức năng quản lý nhà nƣớc, kiểm tra thuế chính là việc xem xét tại chỗ việc làm của các tổ chức, cơ quan và các cá nhân có đúng quy định của chính sách, pháp luật về thuế hay không? Qua đó sử dụng các biện pháp chế tài bằng mệnh lệnh hoặc các quyết định hành chính nhằm ngăn ngừa hành vi vi phạm pháp luật của NNT. Thực tế cho thấy không có hệ thống pháp luật nào có thể đảm bảo là không có khiếm khuyết. Đây chính là nguyên nhân để các đối tƣợng lợi dụng, cố tình lách luật để trục lợi cá nhân. Thông qua kiểm tra thuế mà các hành vi tham nhũng, tiêu cực đƣợc phát hiện để ngăn chặn kịp thời và góp phần hoàn thiện cơ chế chính sách pháp luật về thuế.