Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, CHÍNH SÁCH VÀ PHÁP LUẬT VỀ TÁI HÒA NHẬP CỘNG ĐỒNG CỦA NGƯỜI CHẤP HÀNH XONG HÌNH PHẠT TÙ 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của tái hòa nhập cộng đồng 1.1 Khái niệm tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong hình phạt tù Quan niệm chung của Việt Nam hiện nay về vấn đề tái hòa nhập cộng đồng chỉ đặt ra với những người vi phạm pháp luật hành chính, hình sự mà bị cách ly khỏi cộng đồng trong một khoảng thời gian.Hệ thống chế tài của Việt Nam quy địnhcác đối tượng bị cách ly khỏi xã hội gồm những đối tượng như: Người bị kết án tù có thời hạn, tù chung thân, người bị đưa cơ sở chữa bệnh, cơ sở giáo dục, người bị đưa vào trường giáo dưỡng.Tái hòa nhập cộng đồng là quá trình từ khi một người trở thành bị can, bị cáo, chấp hành án và mãn hạn tù. Đề tài này tôi tập trung nghiên cứu về vấn đề tái hòa nhập cộng đồng củangười chấp hành xong hình phạt tù vì họ cần một khoảng thời gian cụ thể để có thể thích nghi lại với cuộc sống sau khi mãn hạn tù trở về với sự giúp đỡ của gia đình, cộng đồng xã hội. Sau khi chấp hành xong hình phạt tù trở về là một giai đoạn vô cùng khó khăn nhưng không phải quá khó nếu họ quyết tâm làm lại cuộc đời, chuẩn bị tâm lý cùng với sự giúp đỡ của cộng động để có thể tái hòa nhập.
Bộ luật hình sự không có khái niệm cụ thể về người chấp hành xong hình phạt tù nhưng có thể hiểu nôm na người chấp hành hình phạt tù là người đã bị kết tội và phải chịu hình phạt theo bản án đã có hiệu lực của pháp luật. Còn người chấp hành xong hình phạt tù là đối tượng có hành vi phạm tội đã bị tòa kết án bằng bản án, bị cách ly với xã hội một thời gian nay đã chấp hành xong hình phạt tù hoặc được tha ra khỏi trại, được trở về với đời sống cộng đồng. Có rất nhiều quan điểm khác nhau về tái hòa nhập cộng đồng. Một số ý kiến cho rằng tái hòa nhập cộng đồng là “tái hoàn lương” quay lại với cuộc sống bình thường mà những người phạm tội đã mất đi.
Cũng có quan điểm cho rằng tái hòa nhập là các biện pháp quản lý của cộng đồng xã hội đối với những người phạm tội. Bên cạnh đó, đa phần các quan điểm đều cho rằng tái hòa nhập cộng đồng là quay lại một lần nữahòa nhập với cộng đồng xã hội đối với những người có quá khứ lầm lỡ sau một thời gian cách ly khỏi cộng đồng. Tuy nhiên, có thể hiểu tái hòa nhập cộng đồng như sau: Tái hòa nhập cộng đồng là xóa đi những quá khứ tội lỗi, mặc cảm của người phạm tội, tạo cơ hội, bình thường hóa các mối quan hệ để họ hội nhập với cộng đồng nơi cư trú với tư cách một công dân, một thành viên gia đình, cộng đồng xã hội [3]. Hoặc cũng có thể hiểu hòa nhập là quá trình hòa nhập về mặt xã hội và tâm lý với môi trường xã hội của một người.
Tái hòa nhập xã hội đề cập cụ thể hơn đến các chương trình và sáng kiến để giúp người phạm tội đang chấp hành hình phạt trong cơ sở giam giữ.Mục đích giúp người phạm tội tái hòa nhập cộng đồng thành công sau khi chấp hành xong bản án. Thông thường có hai chương trình: các chương trình hỗ trợ ngay trong cơ sở giam giữ nhằm giúp người phạm tội giải quyết các vấn đề,trang bị các kĩ năng cần thiết để thực hiện tốt các chức năng của mình và chuẩn bị tái hòa nhập cộng đồng. Những chương trình dựa trên cộng đồng, thường được gọi là “hậu chăm sóc” nguy cơ trong các trường học là tình trạng quá đông, ngược đãi, phân biệt đối xử hoặc chương trình giáo dục không đầy đủ mà có thể dẫn đến nghỉ học tràn lan hoặc bỏ học giữa chừng [4]. Có thể thấy đây là các biện pháp tác động hướng thiện từ bản thân đối tượng phấn đấu để có thể tái hòa nhập cộng đồng.
Như vậy tái hòa nhập cộng đồng được xét trên hai khía cạnh thứ nhất tự bản thân họ nhận thức, tư duy điều chỉnh hành vi của mình sao cho phù hợp với chuẩn mực đạo đức, quy định của pháp luật; Thứ hai, công tác tái hòa nhập cộng đồng cho người chấp hành xong hình phạt tù là quá trình tác động tích cực của cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, cộng đồng dân cư và gia đình đối với người đã chấp hành xong án phạt tù và cùng sự cố gắng của họ nhằm giúp đỡ tạo điều kiện thuận lợi để người mãn hạn tù sớm ổn định cuộc sống, hòa nhập với gia đình, cộng đồng và phấn đấu trở thành công dân có ích cho xã hội.TS Nguyễn Quốc Nhật, tái hòa nhập cộng đồng cho người mãn hạn tù không chỉ là đưa họ về với gia đình, cộng đồng xã hội nơi họ sinh sống mà còn phải tiếp tục giáo dục, giúp đỡ tạo điều kiện, cơ hội cho họ trở lại cộng đồng[3]. Như vậy có thể nói công tác tái hòa nhập cộng đồng phải luôn luôn có sự song hành của gia đình, cơ quan, tổ chức, các cá nhân trong xã hội để người phạm tội sau khi trở về không cảm thấy bị kỳ thị hay mặc cảm. Nghiên cứu về thực tiễn công tác tái hòa nhập cộng đồng cho người mãn hạn tù cho thấy: Về mặt tâm lý xã hội: Quan niệm của số đông hiện nay đối với người chấp hành xong hình phạt tù là những người “không bình thường” vì họ là người phạm tội đối với xã hội. Họ đã có nững hành vi phạm tội bị xử lý bằng pháp luật đó là một vết nhơ trong quá khứ khiến họ trở nên mặc cảm, tự ti, thiếu sự tin tưởng vào gia đình, cộng đồng.
[5] Có thể thấy, sự quan tâm của xã hội đối với người chấp hành xong hình phạt tù vẫn còn những định kiến, khoảng cách nhất định. Trong một thời gian ngắn xã hội và cộng đồng chưa thể xóa đi những mặc cảm về tội lỗi trước đây của người phạm tội vì thế cần có thời gian để họ xóa đi những định kiến đó. Hầu như những người chấp hành xong hình phạt tù trở về với địa phương là những người có học lực thấp, cộng với tâm lý e dè, mặc cảm, không tìm được công ăn việc làm ổn định là nguyên nhân khiến nguy cơ tái phạm tội ở mức cao. Do đó, phòng ngừa tái phạm đối với người bị kết án tù, đặc biệt sau khi họ chấp hành xong hình phạt tù là một yêu cầu thực tế khách quan trong cuộc đấu tranh giữ gìn an ninh, trật tự, phòng, chống tội phạm.
Về mặt xã hội: Tái hòa nhập cộng đồng là quá trình những người chấp hành xong hình phạt tù trở về với tư cách là một chủ thể và tham gia vào các quan hệ xã hội đó. Người chấp hành xong hình phạt tù có thể gặp những khó khăn nhất định về mặt chủ quan trong suy nghĩ về cách hành xử thiếu thiện cảm, kỳ thị, xa lánh của cộng đồng xã hội với họ trong các mối quan hệ xã hội, họ gần như mất hết lòng tự tin. Do đó, gia đìnhchính là chỗ dựa, ảnh hưởng nhiều nhất đến kết quả cải tạo, giáo dục của người bị kết án; tiếp đó là sự giúp đỡ của cộng đồng đây là sợi dây kết nối quan trọng đảm bảo sự hòa nhập cộng đồng một cách nhanh chóng. Về mặt pháp lý: tái hòa nhập cộng đồng là quá trình phục hồi tư cách công dân, khôi phục các quyền và nghĩa vụ của công dân trên thực tế.
Tái hòa nhập cộng đồng là quá trình khôi phục các quyền và lợi ích hợp pháp của người bị kết án đã bị pháp luật tước bỏ xét trên phương diện pháp lý. Khôi phục quyền công dân tức là khôi phục các quyền năng của chủ thể pháp luật để người đó tham gia vào các quan hệ pháp luật với đầy đủ các quyền, nghĩa vụ như mọi công dân khác [5]. Hiện nay thực tế cho thấy những người sau khichấp hành án phạt tù trở về với cộng đồng chịu sự chi phối của nhiều yếu tố khác nhau như tâm lý, hành vi năng lực, tình cảm gia đình,nghị lực và sự nỗ lực của cá nhân, sự đón nhận của gia đình và xã hội.Quan trọng hơn hết vẫn là sự cố gắng của chính mình và sự chung tay của toàn xã hội. Trách nhiệm trước hết thuộc về cơ quan Thi hành án hình sự, tiếp đến chính quyền địa phương, người thân và gia đình nhằm giúp đỡ họ khôi phục lại các quan hệ trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Mục đích của hình phạt không chỉ nhằm mục đích trừng trịmà còn cải tạo, giáo dục người phạm tội trở thành người lương thiện có ích cho gia đình và xã hội, có ý thức tuân thủ, tôn trọng pháp luật và các quy tắc của xã hội, ngăn ngừa việc tái phạm, tái phạm nguy hiểm. Hiệu quả của việc giáo dục trong thi hành án phạt tù thể hiện sự hiệu quả trong việc áp dụng pháp luật đối với đối tượng chấp hàn hình phạt tù. Đây là thước đo sự hiểu quả của hoạt động tái hòa nhập cộng đồng. Theo các nghiên cứu cho thấy tái hòa nhập cộng đồng gôm 3 giai đoạn chính : - Giai đoạn chuẩn bị tái hòa nhập : Ở giai đoạn này người đang chấp hành hình phạt tù trong trại giam được giáo dục về tư tưởng, pháp luật và đạo đức cũng như rèn luyện ý thức lao động, đây là sự chuẩn bị cần thiết cho sự thích ứng nhanh chóng của đối tượng khi ra ngoài môi trường bên ngoài cơ sở cải tạo, giam giữ.
- Giai đoạn người chấp hành xong hình phạt tù tái hòa nhập cộng đồngGiai đoạn này có thể chia nhỏ hơn thành một số bước Tái hoà nhập gia đình: Là quá trình hòa nhập vào gia đình. Gia đình là môi trường đầu tiên và quan trọng nhất mà đối tượng phải hòa nhập sau khi trở về với cuộc sống cộng đồng. Kết thúc quá trình này là người thân chấp nhận họ trở thành một thành viên bình thường của gia đình được yêu thương và đùm bọc. Tái hoà nhập vào cộng đồng dân cư tại địa bàn mà đối tượng trở lại sinh sống.
