CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THUC TIEN 1. Quan điểm về năng lực Đã có rất nhiều khái niệm về năng lực và đây là khái niệm được thu hút sự quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Khái niệm năng lực cho tới ngày nay vẫn còn rất nhiều cách hiểu, cách suy diễn và biểu đạt khác nhau, phụ thuộc vào các lĩnh vực khác nhau. Theo nghiên cứu một số khái niệm về năng lực phổ biến như sau: Tác giả Nguyễn Quang Uẫn, Trần Hữu Luyén, Trần Quốc Thanh (2013) cho rang: “Năng lực là tô hợp các thuộc tính độc đáo của cá nhân, phù hợp với những yêu cầu của một hoạt động nhất định, đảm bảo cho hoạt động đó có kết quả” [13, tr.
Theo phạm trù tâm lý thì năng lực phụ thuộc vào cá nhân và phải phù hợp với một sé yêu cầu đặc trưng nao đó dé hoạt động đảm bảo được hiệu quả. Tác giả [13] định nghĩa “Năng lực là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng, thái độ và hứng thú dé hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của cuộc sống”. “Năng lực là một tích hợp những kĩ năng cho phép nhận biết một tình huống và đáp ứng với tình huống đó tương đối thích hợp và một cách tự nhiên”. Theo dự thao của Chương trình giáo dục phổ thông tổng thé, năng lực là khả năng thực hiện thành công các hoạt động trong một bối cảnh nhất định nhờ vào sự huy động sức mạnh tông hợp của kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác như cảm hứng, niềm tin, ý chí,.
Năng lực của một cá nhân được đánh giá thông qua kết quả hoạt động của cá nhân đó trong giải quyết vẫn đề của cuộc sống [2] Mặc dù có nhiều khái niệm khác nhau về năng lực nhưng đều có sự thống nhất về đặc điểm hình thành và mối liên hệ với tri thức và kĩ năng. Đó là quá trình hình thành năng lực gắn liền với hoạt động, luyện tập, thực hành, trải nghiệm và chịu sự chi phối của nhiều yếu tố, đặc biệt năng lực tạo điều kiện thuận lợi phát triển tri thức, kĩ năng. Như vậy, dù khái niệm có được tiếp cận và diễn đạt theo các cách khác nhau thì năng lực van được hiểu là sự kết hợp của các khả năng, thải độ, phẩm chất của một ca nhân/cá thể hay một tổ chức để thực hiện một nhiệm vụ hiệu quả. Câu trúc năng lực Có rất nhiều cách tiếp cận cấu trúc năng lực, tuy nhiên theo quan điểm của các nhà sư phạm nghề Đức, cấu trúc chung của năng lực hành động được mô tả là sự kết hợp của bốn năng lực thành phần bên dưới đây.
Năng lực chuyên môn (Proessional competency): Là những kiến thức, hiểu biết, kĩ năng,. thuộc lĩnh vực chuyên môn mang tính đặc thù cho từng ngành/chuyên ngành hoặc một cá nhân nào đó cần có để giải quyết công việc một cách hiệu quả. Ví dụ, trong môn toán, năng lực chuyên môn được nêu ra ở đây là năng lực tính toán, năng lực sử dụng ngôn ngữ toán học, năng lực tư duy toán học, năng lực sử dụng các công cụ toán học,. Năng lực phương pháp (Methodical competency): Được hiểu là trong một nhiệm vụ cụ thể nào đó cá nhân cần phải biết xây dựng các kế hoạch và đưa ra được phương hướng giải quyết nhiệm vụ đó sao cho đúng với mục đích đã đề ra.
Nang lực xã hội (Social competency): Trong mọi bối cảnh thì việc hoàn thành được mục đích của nhiệm vụ hay tình huống thực tiễn của một nhóm các thành viên được hiểu là năng lực xã hội. Năng lực xã hội thường bao gồm khả năng giao tiếp, khả năng làm việc nhóm, khả năng lãnh dao,. Năng lực cá thê (Induvidual competency): Được hiểu là khả năng xác định được giới hạn của bản thân, có thể tự xây dựng kế hoạch và thực hiện kế hoạch để phát triển năng khiếu của bản thân cũng như chuẩn giá trị đạo đức và có khả năng chỉ phối hành vi. Mô hình cấu trúc năng lực dưới đây có thé được cụ thé hóa trong từng lĩnh vực chuyên môn, nghề nghiệp khác nhau.
Ngoài ra, trong mỗi lĩnh vực chuyên môn, nghề nghiệp người ta lại xây dựng các nhóm năng lực khác nhau. Chăng hạn như năng lực của giáo viên sẽ bao gồm những nhóm năng lực cơ bản sau: năng lực dạy học, năng lực giáo dục, năng lực chân đoán và tư vấn, năng lực phát triển nghề nghiệp va phát trién trường học. Mô hình bốn thành phần năng lực trên cũng phù hợp với bốn trụ cột giáo dục theo UNESO. Mô hình bốn thành phan năng lực ứng với bốn trụ cột giáo dục của UNESO [16] „ ` x Cac cột trị giáo dục của Cac thành thanh phan ph nang ang | luc UNESO.
Năng lực chuyên môn Học đề biết Năng lực phương pháp Hoc dé làm N__ Năng lực xã hội Học đề chung sông Năng lực cá thể Học dé tự khăng định 1. Năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn 1. Lý luận về vẫn đề thực tiễn Vấn đề thực tiễn trong bất kỳ lĩnh vực nào của cuộc sống luôn là một khía cạnh quan trọng cần được tiếp cận một cách nghiêm túc va có hệ thong. Diéu này không chỉ giúp chúng ta hiểu được bản chất của hiện tượng, sự kiện đang xảy ra mà còn là cơ sở để đưa ra các quyết định, giải pháp hành động hiệu quả.
Trong tiếp cận này, lý luận có vai trò vô cùng quan trọng làm cầu nổi giữa ly thuyết và thực tiễn, giúp chúng ta ứng dụng các nguyên lý, khái niệm một cách linh hoạt vào thực tế. Theo Marx, một trong những nhà lý luận và triết học vĩ đại, “7hực tiễn là tiêu chuẩn cuối cùng của sự thật” (Marx và Engels, 1845/1976), ông nhấn mạnh rang tri thức phải được kiêm chứng thông qua thực tiễn. Điều này cho thấy, việc hiểu và giải quyết các vấn đề thực tế không chỉ dựa vào lý thuyết mà còn phải sử dụng phương pháp khoa học, áp dụng thực nghiệm dé kiểm nghiệm sự thích hop của lý thuyết đó. Trong quá trình tiếp cận và giải quyết van đề thực tiễn, một khía cạnh quan trọng khác đó là tính năng động của thực tiễn và sự phát triển của khoa học công nghệ.
Thực tiễn luôn thay đổi theo thời gian, đòi hỏi lý luận phải liên tục được cập nhật, điều chỉnh để phản ánh một cách chính xác và toàn diện nhất. John Dewey, một triết gia, tâm lý học và nhà cải cách giáo dục người Mỹ, đã từng nói, “Nếu chúng ta dạy ngày nay như chúng ta dạy ngày hôm qua, chúng ta phản bội lại những người hôm nay” (Dewey, 1944). Câu nói này mở rộng ý tưởng cho thấy sự tiến hóa, phát triển không ngừng của thực tiễn và yêu cầu cập nhật liên tục trong lý luận. Việc ứng dụng lý luận vào thực tiễn không chỉ gói gọn trong việc áp dụng các nguyên tac đã có mà còn mở ra hướng di mới, sáng tạo cho việc giải quyêt 10 vấn đề.
Đây là quá trình sáng tạo, không ngừng tìm tòi, học hỏi từ thực tiễn để phát triển, hoàn thiện lý luận sao cho phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh cụ thê. Vẫn đề thực tiễn và việc tiếp cận, giải quyết chúng thông qua lý luận tạo ra một quá trình tương tác hai chiều, không chỉ giúp kiểm nghiệm, phát triển lý luận mà còn mang lại giải pháp thiết thực, hiệu quả cho thực tế. Điều này đòi hỏi một tư duy phê phán sâu sắc, linh hoạt và một cách tiếp cận khoa học. Đề đạt được điều này, cần có một quá trình đào tạo và nghiên cứu không ngừng nghỉ, nhằm nắm bắt, phân tích và ứng dụng các thuật ngữ, lý thuyết một cách chính xác vào thực tiễn.
Một phần không thé thiếu trong quá trình này là việc thâm định, đánh giá các kết quả thực tiễn thu được từ việc áp dụng lý thuyết, qua đó điều chỉnh lý luận cho phù hợp. Là một quá trình động, việc cân nhắc giữa lý luận và thực tiễn đòi hỏi phải dựa trên cơ sở dữ liệu đáng tin cậy, phân tích sâu sắc và một tiếp cận hệ thống. Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, vấn đề thực tiễn không chỉ gói gọn trong phạm vi quốc gia mà còn vươn ra tầm thế giới. Điều này đặt ra thách thức không nhỏ cho việc áp dụng lý luận vào thực tiễn, khi mà cùng một nguyên lý, lý thuyết có thê được hiểu và ứng dụng khác nhau tùy thuộc vào văn hóa, truyền thống, hoàn cảnh kinh tế - xã hội của từng quốc gia, khu vực.
Việc chấp nhận và tôn trọng sự đa dang này là chìa khóa dé tiếp cận và giải quyết van đề thực tiễn một cách toàn diện. Không chỉ là việc áp dụng máy móc các lý thuyết vào thực tiễn, việc tiếp cận và giải quyết các vấn đề thực tiễn còn đòi hỏi sự sáng tạo, linh hoạt và khả năng phản biện. Sự tương tác giữa lý luận và thực tiễn mang tính đôi chiều, trong đó cả hai bên không ngừng học hỏi và phát triển từ nhau. Lý luận không phải là bộ khung cứng nhắc mà là công cụ dé hiểu biết và can thiệp vào thực tiễn theo cách mà cả hai được tôi ưu hóa.
11 Van đề thực tiễn và lý luận là hai khía cạnh không thể tách rời trong quá trình nghiên cứu và phát triển xã hội. Qua việc tiếp cận thực tiễn bằng lý luận, chúng ta không chỉ giải quyết được các van đề đặt ra ma còn mở rộng kiến thức, phát triển lý luận sao cho phù hợp với thế giới luôn thay đổi. Quá trình này đòi hỏi sự kiên nhẫn, nỗ lực bền bỉ và một tư duy mở, sáng tạo, làm cho khoa học tiễn bộ và xã hội phát triển bền vững — đặc biệt đối với môn Toán, ứng dụng của lý luận trong môn Toán đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vẫn đề thực tiễn. Môn Toán với bản chất là ngôn ngữ của vũ trụ, cung cấp công cụ để mô tả và giải quyết các vẫn đề trong khoa học, kỹ thuật, kinh tế và nhiều lĩnh vực khác.
Việc áp dụng các lý thuyết toán học vào thực tiễn, từ mô hình hóa các van đề phức tạp, giàu giả định đến phát triển các thuật toán, giải pháp, cho thay sự giao thoa giữa lý thuyết và thực hành, mở rộng biên giới của tri thức và ứng dụng. Van đề và tình huống gợi van đề 1. Van dé Trước khi tìm hiểu khái niệm năng lực giải quyết van dé, cần hiểu được “van dé” là gi?