Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUAN LÝ XÂY DUNG MOI TRUONG VĂN HOA NHÀ TRƯỜNG THEO MÔ HÌNH TRƯỜNG HỌC HẠNH PHÚC 1. Tổng quan nghiên cứu van đề 1. Nghiên cứu văn hóa nhà trường Quản lý và xây dựng nhà trường với tiếp cận văn hóa, trên thế giới đã có rất công trình nghiên cứu, được thể hiện ở những khía cạnh khác nhau và làm cho các quan niệm về VHNT nhất là văn hóa trường mam non được hiểu hết sức phong phú. Phát triển chiến lược con người của chính phủ Singapore phải nói đến giáo dục mầm non.
Người đứng đầu chương trình giáo dục tuổi thơ của Trường Đại học Khoa học Xã hội Singapore (SUSS), Tiến sĩ Dora Chen cũng như các nhà giáo dục mầm non Singapore cho rằng, việc chuẩn bị tốt cho trẻ những năm đầu đời sẽ tạo nên những thành quả khác biệt trong tương lai của trẻ. Các chuyên gia giáo dục Singapore muốn hướng giáo dục mầm non đạt mục tiêu củng cố và phát triển sự toàn diện của trẻ; các chương trình sao cho xuyên suốt đến bậc trung học, không chỉ trong nước mà còn vươn ra cả bên ngoài Singapore. Đồng thời, mong muốn những đứa trẻ của họ trong những năm mẫu giáo được thưởng thức sự quan sát, trải nghiệm và khám phá thế giới. Giáo dục trong những năm đầu được Singapore nhìn nhận không chỉ là một sự chuẩn bị cho bậc học tiểu học, mà còn nhằm phát triển một đất nước tri thức.
Mô hình giáo dục độc đáo phải nói đến giáo dục ở Phần Lan, một “nền giáo dục hạnh phúc”. Đất nước này ưu tiên hàng đầu cho niềm vui trong học tập từ giai đoạn đầu đời với mô hình nhà trẻ “học vui vẻ” — một mô hình giáo dục độc đáo. Thạc sĩ Olli Kamunen — Hiệu trưởng trường mam non thuộc Dai hoc Quoc gia Helsinki nói: “giáo dục mâm non tại Phan Lan quan niệm một đứa trẻ học tốt nhất khi chúng cảm thấy vui vẻ”. Nét nổi bật của VHNT ở trường mam non Phan Lan là tạo cho trẻ một không khí học tập, vui chơi thoải mái và đảm bảo mối quan hệ chặt chẽ giữa gia đình với nhà trường, Phụ huynh học sinh đóng vai trò quan trọng cho việc hình thành ý thức văn hóa của trẻ.
Giáo dục mầm non ở Hoa Kỳ luôn có quan niệm “Nhà trẻ và trường mẫu giáo là nơi trang bị hành trang tương lai cho các cháu. Lứa tuổi nhà trẻ và mau giáo là trắng trong và tinh khiết. Bố mẹ và thầy cô giáo là những người đầu tiên khắc họa cho tương lai cốt cách, nhân phâm một con người tương lai ngay từ điểm khởi đầu ấy”.Giảng viên Trường Lakeside ở Seattle, Washington, ông Robert Fulghum nỗi tiếng với quyên sách mang tên "All I really need to know, I learned in kindergarten", có nghĩa là: "Tất cả những gì tôi thực sự cần biết, tôi đã được học từ trong trường mẫu giáo". Các trường mầm non ở Hoa Kỳ không bao giờ thiếu sách và đồ chơi.
Giáo viên day trẻ biết cách đánh van, đọc những quyên sách nhỏ và đơn giản dé các cháu hiểu về khoa học đời song, kỹ thuật, nghệ thuật. Ngoài ra các cô chỉ bảo cho các cháu kỹ năng biết bảo vệ bản thân, cách tự chăm sóc đảm bảo vệ sinh sức khỏe. Các cháu sẽ được các giáo viên dạy sơ bộ đọc, viết, vẽ, làm toán. Rothbart, Tiến sĩ, Đại học Oregon, Hoa Kỳ cũng đã nghiên cứu đưa ra bốn biện pháp cách ứng xử văn hóa giáo dục tính khí trẻ.
Có thé nói, chính do sự khác biệt về giáo dục mà mỗi nước, mỗi dân tộc lại có một tính cách khác nhau, một sự phát triển về nhận thức khác nhau. Người Nhat Bản luôn quan tâm giáo dục từ thời thơ âu và quan niệm đây là giai đoạn quan trọng đầu tiên trong sự phát triển con người. Một số công trình nghiên cứu ở Hoa Kỳ của Cross, Bazon, Dennis và Isaac (1989) tìm hiểu về năng lực văn hóa dé nhằm khuyến khích sự hiểu biết về văn hoá, sự trao đổi về ngôn ngữ, sự phối hợp giữa các gia đình, các nhà chuyên môn, trẻ và cộng đồng. Tác giả Phạm Minh Hạc (2009), đã tìm hiểu một số vấn đề lý luận về văn hóa nhà trường.
Nghiên cứu này đã xác định một số khái niệm công cụ như: học đường, văn hóa học đường. Khái niệm văn hóa học đường theo tác giả Phạm Minh Hạc xuất hiện đầu những năm 1990. Mục tiêu của văn hóa học đường là xây dựng một trường học lành mạnh. Văn hóa học đường trong nghiên cứu này được định nghĩa là hệ các chuẩn mực, giá tri giúp những người quản lý, giáo viên, học sinh, cha mẹ học sinh có cách thức suy nghĩ, tình cảm và hành động tốt đẹp.
Nội dung của VHNT gồm: Làm cho các thành viên hiểu được mục tiêu và giá tri cua nhà trường; Chuẩn học các bộ môn; Làm cho mọi người học cam kết có trách nhiệm học tập tốt; Xây dựng quan hệ hợp tác trong nhà trường; Tạo điều kiện để các nhà giáo và cán bộ bám sát thực tiễn, chia sẻ kinh nghiệm cho nhau; Các nhà giáo luôn có ý thức rèn luyện nâng cao tay nghề, đổi mới phương pháp giảng dạy. Trong công trình nghiên cứu của mình, tác giả Phạm Minh Hạc chỉ ra các giá trị cốt lõi trong xây dựng VHNT. Các giá trị này trở thành chuẩn mực, thước đo sự phan dau của người thầy, người hoc trong nhà trường. Tác giả có dẫn chứng hệ giá trị của ngành giáo dục Singapore.
Đó là: - Sứ mệnh: Sứ mệnh nền giáo dục là phục vụ người học, cung cấp cho người học một nên giáo dục toàn diện, cân đối, phát triển hết các tiềm năng, giáo dục thế hệ trẻ thành công dân tốt, có ý thức với gia đình, xã hội và đất nước. - Tầm nhìn: Xây dựng quốc gia học tập, góp phần xây đựng đất nước lớn mạnh, thịnh vượng. - Hệ giá trị: Chính trực — có tinh thần dũng cảm, đạo đức, thang than, nói và làm đúng đắn; Con người — lay con người làm tâm điểm, phát huy cái tốt của con người; Học tập — đam mê học tap, lấy học tập làm đường đời; Chất lượng — theo đuổi chất lượng. Tác giả Thái Duy Tuyên (2009), đã phân tích tư tưởng của Hồ Chí Minh về văn hóa học đường.
Trong nghiên cứu này tác giả đã đưa ra khái niệm văn hóa như là cơ sở để xác định nội hàm của VHNT. Văn hóa theo Thái Duy Tuyên là những giá trị vật chất và tinh thần của nhân loại, hệ kinh nghiệm của lịch sử xã hội loài người đã được hệ thống hóa qua nhiều thế kỷ và có thê truyền lại cho các thế hệ sau. Văn hóa học đường là những giá trị, những kinh nghiệm lịch sử của xã hội loài người được tích lũy trong quá trình xây dựng hệ thống giáo dục quốc dân và quá trinh thành nhân cách. Theo tác giả VHNT trong một sé trường cu thé biéu hién qua cac khia canh cu thé sau: Hệ thống giá tri, niềm tin, hoài bão, lý tưởng ma thay trò ấp ủ và thử hiện.
Tác giả đã phân tích tư tưởng về văn hóa trường học của Hồ Chí Minh. Tác giả Vũ Dũng (2009), văn hóa học đường, vấn đề lý luận và thực tiễn. Về lý luận, tác giả cho rằng văn hóa học đường là hành vi ứng xử của các chủ thể tham gia hoạt động đảo tạo trong nhà trường, là lối sông văn minh trong trường học. Văn hóa học đường thể hiện ở một số khía cạnh sau: - Ứng xử của người thầy với người học (Biết quan tâm đến người học, hết lòng yêu thương người học; Biết tôn trọng người học, biết phát hiện ra những ưu điểm và nhược của người học; gương mẫu trước học sinh); Ứng xử của người học đối với người thầy (Kính trọng, yêu quý thầy cô; nhận thức và thực hiện những điều chỉ bảo, dạy dé của thầy cô); Ung xử giữa người lãnh đạo nhà trường và giáo viên (chú ý đến năng lực của các cá nhân trong tập thể, vị tha, độ lượng, công bằng, khách quan,.); Ứng xu giữa các đồng nghiệp (tôn trọng, thân thiện, hợp tác,.
- Có thé nói văn hóa học đường là xây dựng một môi trường sống văn minh, lịch sự trong nhà trường — Một môi trường song lanh manh, sach sé, dep có tham my,. Nghiên cứu này cũng chi ra một số hạn chế về văn hóa học đường ở nước ta hiện nay như: quan hệ thay — trò bị yếu tố vật chat chi phối, đạo ly tôn sư trọng đạo suy giảm, tệ nạn xã hội, bao lực trong học đường. Tác giả Trần Quốc Thành (2009), lý giải về một số biểu hiện của văn hóa học đường. Theo tác giả, VHNT gồm 2 phan lớn: Phan nổi là định hướng phát triển của nhà trường, mục tiêu phát triển, các giá trị mà nhà trường theo đuôi, khung cảnh của nhà trường (nhà, phòng học, phòng làm việc, cơ sơ vật chất, biểu trưng của nhà trường).
Phần chìm của VHNT gồm các trạng thái tâm lý của các cá nhân, bầu không khí tâm lý của nhà trường, thương hiệu của nhà trường, sự thừa nhận các giá tri của nhà trường. Tác giả Phạm Thị Minh Hạnh (2009), phân tích bản chất của VHNT là hình thành một môi trường giáo dục mà mỗi thành viên có điều kiện phát triển tốt nhất. Các yếu tố cau thành VHNT gồm: kế hoạch, chiến lược phát triển của nhà trường (tầm nhìn, sứ mệnh, hệ thong giá tri, mục tiêu, định hướng phát triển); Hoạt động quản lý nhà trường, ảnh hưởng của các cấp lãnh đạo đến các thành viên; Các chính sách khuyên khích các hoạt động của nhà trường: Bầu không khí tâm lý, cách thức ứng xử trong nhà trường: Khung cảnh của nhà trường; Xây dựng thương hiệu cua nhà trường,. Tác giả Hồ Bá Thâm (2009), đã nêu một số quan điểm về xây dựng văn hóa học đường.
Theo tác giả, văn hóa học đường gồm văn hóa dạy, văn hóa học, văn hóa quản lý, phục vụ. Tác giả có nêu ra văn hóa học đường thời phong kiến ở nước ta là “Tiên học lễ, hậu học văn” - Học ứng xử trước rồi mới học nghé, học chữ. Văn hóa học đường ngày nay gắn với khoa học công nghệ, gắn hiện đại với truyền thống. Tác giả cũng đưa ra một số biểu hiện tiêu cực của văn hóa học đường hiện nay ở nước ta là: bạo lực học đường, bệnh giáo điều rap khuôn, hình thức chủ nghĩa, bao thủ, bình quân chủ nghĩa,.
Văn hóa học đường phải là văn hóa mở, phải kích thích sáng tạo, vừa hướng tới hiện đại, mang tính dân tộc [30].