Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ VỐN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN TỪ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO CHƯƠNG TRÌNH MỤC TIÊU QUỐC GIA XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Một số vấn đề cơ bản về vốn đầu tư XDCB và Quản lý vốn đầu tư XDCB từ NSNN cho Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới 1. Một số vấn đề cơ bản về vốn đầu tư xây dựng cơ bản 1. Khái niệm Theo Khoản 5, Điều 4, Luật Ngân sách nhà nước: “Chi đầu tư xây dựng cơ bản là nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước để thực hiện các chương trình, dự án đầu tư kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội và các chương trình, dự án phục vụ phát triển kinh tế - xã hội”.
Vốn đầu tư xây dựng cơ bản: là toàn bộ những chi phí để đạt được mục đích đầu tư bao gồm chi phí cho việc khảo sát thiết kế và xây dựng, mua sắm, lắp đặt máy móc thiết bị và các chi phí khác được ghi trong tổng dự toán. Theo Khoản 14, Điều 4, Luật Ngân sách nhà nước thì: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.” Như vậy, vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước được hiểu là phần vốn tiền tệ từ nguồn ngân sách nhà nước được dự toán và thực hiện để đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế- xã hội, các công trình được nhà nước đầu tư theo kế hoạch được duyệt nhằm từng bước tăng cường và hiện đại hóa kết cấu hạ tầng phục vụ phát triển kinh tế xã hội. Đặc điểm Vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ NSNN có những đặc điểm sau: 6 - Nguồn vốn lớn so với các nguồn vốn khác trong xã hội. Đầu tư xây dựng cơ bản đòi hỏi một nguồn tiền và nhu cầu vốn rất lớn.
Các công trình thường kéo dài nhiều năm, thậm chí nhiều công trình trải dài trên nhiều địa bàn, nhiều giai đoạn, yêu cầu kĩ thuật cao, đòi hỏi phải huy động nhiều để đáp ứng nhu cầu thực hiện. - Vốn đầu tư cho XDCB có tính không ổn định giữa các thời kỳ phát triển kinh tế - xã hội; thứ tự ưu tiên chi cho từng lĩnh vực có thể thay đổi giữa các giai đoạn. Điều này phụ thuộc vào chính sách của từng giai đoạn, từng quan điểm phát triển kinh tế của người đứng đầu, nó ảnh hưởng trực tiếp đến việc phân bổ và sử dụng vốn đầu tư. Tại các giai đoạn kinh tế phát triển, cần nhiều động lực, cơ sở hạ tầng, Chính phủ cũng như chính quyền địa phương sẽ thực hiện thúc đẩy, huy động các nguồn lực để đầu tư xây dựng cơ bản, nhằm tạo tiền đề, thu hút đầu tư, tạo dựng các cơ sở hạ tầng, mở rộng giao thông, đường xá cũng như các cơ sở khác để hỗ trợ cư dân.
- Sản phẩm của vốn đầu tư XDCB thường có tính cố định và thời gian tồn tại lâu dài. Các công trình hình thành từ vốn đầu tư XDCB bền vững, được đầu tư để sử dụng lâu dài, mang tính nền móng, tiền đề để thúc đẩy các nguồn lực khác, điều này là yếu tố bắt buộc. Nguồn hình thành Nguồn hình thành vốn đầu tư XDCB từ NSNN bao gồm các nguồn bên trong quốc gia và bên ngoài quốc gia. Cụ thể, nó được hình thành từ các nguồn sau: - Một phần tích lũy trong nước từ nguồn thu thuế, phí và lệ phí; - Vốn viện trợ theo dự án của Chính phủ, các tổ chức phi Chính phủ, các tổ chức thuộc Liên hiệp quốc và các tổ chức quốc tế khác; - Vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) của các tổ chức quốc tế và Chính phủ các nước hỗ trợ cho Chính phủ Việt Nam như Ngân hàng thế giới, Ngân hàng phát triển Châu Á, Quỹ tiền tệ quốc tế (thường gọi là vốn vay nước ngoài); 7 - Vốn thu hồi nợ của Ngân sách đã cho vay ưu đãi các năm trước; - Vốn vay của Chính phủ dưới hình thức trái phiếu Kho bạc phát hành theo quyết định của Chính phủ; - Vốn thu từ tiền giao quyền sử dụng đất do Chính phủ quy định; - Vốn thu từ tiền bán, cho thuê tài sản thuộc sở hữu Nhà nước; - Các nguồn huy dộng khác do Chính phủ quy định.
Phân loại Vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước được chia thành các nhóm sau: - Nhóm vốn đầu tư XDCB tập trung của NSNN - Nhóm vốn đầu tư XDCB từ NSNN dành cho các chương trình mục tiêu đặc biệt như: Chương trình đầu tư cho các xã khó khăn, đặc biệt khó khăn (Chương trình 135), Chương trình 30A, Chương trình trồng mới 05 triệu ha rừng (Chương trình 661),… - Nhóm vốn vay, bao gồm vay trong nước và vay nước ngoài - Nhóm vốn đầu tư XDCB theo cơ chế đặc thù: công trình an ninh, quốc phòng, tình huống khẩn cấp,. Vai trò Vốn đầu tư XDCB từ NSNN có vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội, nó vừa là nguồn động lực để phát triển kinh tế - xã hội, lại vừa là công cụ để điều tiết, điều chỉnh nền kinh tế và định hướng trong xã hội. Cụ thể, vai trò đó thể hiện trên các mặt sau: Một là, vốn đầu tư XDCB từ NSNN góp phần quan trọng vào việc xây dựng và phát triển cơ sở vật chất kỹ thuật, hình thành kết cấu hạ tầng chung. Phần lớn vốn đầu tư từ NSNN tập trung cho phát triển kết cấu hạ tầng, các công trình hạ tầng trọng điểm như giao thông, thủy lợi, điện, trường học, trạm y tế.
Thông qua việc duy trì và phát triển hoạt động đầu tư XDCB, vốn đầu tư XDCB từ NSNN góp phần quan trọng vào việc thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế quốc 8 dân, tái tạo và tăng cường năng lực sản xuất, tăng năng suất lao động, tăng thu nhập quốc dân và tổng sản phẩm xã hội. Hai là, vốn đầu tư XDCB từ NSNN góp phần quyết định quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế giữa các ngành nhằm giải quyết những vấn đề mất cân đối trong phát triển giữa các vùng, lãnh thổ, phát huy một cách tối đa những lợi thế so sánh về tài nguyên, địa thế, kinh tế chính trị của từng vùng lãnh thổ, hình thành những ngành mới, tăng cường chuyên môn hóa và phân công lao động xã hội. Ba là, vốn đầu tư XDCB từ NSNN có vai trò định hướng hoạt động đầu tư trong nền kinh tế. Việc Nhà nước bỏ vốn đầu tư vào kết cấu hạ tầng và các ngành, lĩnh vực có tính chiến lược không những có vai trò dẫn dắt các hoạt động đầu tư trong nền kinh tế mà còn góp phần định hướng hoạt động của nền kinh tế.
Thông qua đầu tư XDCB vào các ngành lĩnh vực quan trọng, vốn đầu tư từ NSNN có tác dụng kích thích các chủ thể kinh tế, các lực lượng trong xã hội đầu tư phát triển sản xuất - kinh doanh, tham gia liên kết và hợp tác trong xây dựng hạ tầng và phát triển kinh tế - xã hội. Trên thực tế, gắn với việc phát triển hệ thống điện, đường giao thông là sự phát triển mạnh mẽ các khu công nghiệp, thương mại, các cơ sở kinh doanh và khu dân cư. Bốn là, vốn đầu tư XDCB từ NSNN có vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề xã hội như xóa đói, giảm nghèo, phát triển vùng sâu, vùng xa. Thông qua việc đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng, các cơ sở sản xuất - kinh doanh cà các công trình văn hóa, xã hội góp phần quan trọng vào việc giải quyết việc làm, tăng thu nhập, cải thiện và nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa.
Một số vấn đề cơ bản về vốn đầu tư xây dựng cơ bản cho Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới 1. Khái niệm về vốn vốn đầu tư xây dựng cơ bản cho CTMTQG XD NTM Theo Quyết định số 800/QĐ-TTg phê duyệt chương trình mục tiêu quốc gia XDNTM giai đoạn 2010-2020, Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 04 9 tháng 6 năm 2010 thì Chương trình mục tiêu quốc gia XDNTM là một chương trình tổng thể về phát triển KT-XH, chính trị và an ninh quốc phòng, gồm nội dung xây dựng hoàn thiện 19 tiêu chí nông thôn mới, bao gồm: Quy hoạch, Giao thông, Thuỷ lợi, Điện, Trường học, Cơ sở vật chất, văn hoá, Cơ sở hạ tầng, thương mại nông thôn, Thông tin và truyền thông, Nhà ở dân cư, Thu nhập, Hộ nghèo, Lao động có việc làm, Tổ chức sản xuất, Giáo dục và đào tạo, Y tế, Văn hoá, Môi trường và an toàn thực phẩm, Quốc phòng và an ninh, Hệ thống chính trị và tiếp cận pháp luật. Vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước cho Chương trình MTQG xây dựng NTM được hiểu là phần vốn tiền tệ từ nguồn ngân sách nhà nước được dự toán và thực hiện để đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế- xã hội, các công trình được nhà nước đầu tư theo kế hoạch được duyệt của Chương trình xây dựng NTM nhằm từng bước tăng cường và hiện đại hóa kết cấu hạ tầng khu vực nông thôn, phục vụ phát triển kinh tế xã hội khu vực nông thôn và cả nước. Các nguồn vốn đầu tư XDCB trong Chương trình MTQGXD NTM - Vốn ngân sách nhà nước Vốn NSNN cho xây dựng NTM là các khoản chi của NSNN cho đầu tư xây dựng NTM.
Vai trò của vốn NSNN đối với việc xây dựng NTM thể hiện ở chỗ: vốn NSNN đảm bảo cung cấp nguồn lực tài chính để xây dựng các tiêu chí mang tính cơ bản ở nông thôn. Các tiêu chí này bao gồm: Hệ thống giao thông liên huyện, liên xã; Các hạng mục chính của hệ thống thủy lợi: đập, trạm bơm, hồ chứa; Hệ thống lưới điện nông thôn; Hệ thống thông tin, viễn thông nông thôn; Hệ thống chợ nông thôn từ cấp xã; Hệ thống trường học, trạm y tế, nhà văn hóa từ cấp xã; Hệ thống cung cấp nước sạch nông thôn. Việc đầu tư những hạng mục này cần rất nhiều vốn mà khu vực ngoài nhà nước ở nông thôn chưa đủ khả năng kể cả về mặt tài chính lẫn trình độ quản lý, để có thể tự đảm bảo.