CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TỔ CHUYÊN MÔN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 KHÁI QUÁT LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ Công tác chuyên môn là hoạt động quan trọng, chủ yếu, quyết định sự tồn tại và phát triển của mỗi nhà trường. Ở trường THPT, tổ chuyên môn là một bộ phận cấu thành trong bộ máy tổ chức, quản lý, nơi thực thi trực tiếp nhiệm vụ dạy học và giáo dục học sinh. Hoạt động của TCM là hoạt động thiết yếu, chủ lực cho tất cả hoạt động giáo dục. Vì vậy, nghiên cứu công tác quản lý, xây dựng và phát triển các hoạt động dạy học – giáo dục trong nhà trường nói chung, hoạt động TCM nói riêng ở các trường THPT là nhiệm vụ quan trọng và là điều kiện cơ bản để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.
Trong công tác quản lý nhà trường, nếu quản lý có hiệu quả hoạt động TCM cùng với việc đề ra được các biện pháp quản lý hoạt động TCM có cơ sở khoa học và phù hợp với điều kiện thực tiễn, sẽ là con đường tốt nhất để đạt được chất lượng giáo dục theo mục tiêu đề ra. Hiện nay, việc nghiên cứu hoạt động của TCM và đội ngũ tổ trưởng chuyên môn ( TTCM) trong các trường THPT đã được nhiều tác giả quan tâm. Nghiên cứu sâu về vai trò, hoạt động đặc thù của TCM, trong cuốn: Phương pháp dạy học truyền thống và hiện đại, tác giả Thái Duy Tuyên cho rằng: TCM là tế bào cơ bản, giữ vị trí quan trọng nhất trong việc triển khai công tác quản lý, đổi mới phương pháp dạy học, là đầu mới để thực hiện các quyết định, các chủ trương của hiệu trưởng, là nơi tổ chức học tập, ứng dụng, thể nghiệm những phương pháp học mới. Ông cũng đề xuất phương pháp “ Để quản lý chất lượng của tổ bộ môn, trước hết cần cụ thể hóa các chủ trương e 7 đổi mới phương pháp dạy học của các cấp quản lý thành những quy định nội bộ để tổ chức thực hiện.
Hiệu trưởng cần giao trách nhiệm cho các phó Hiệu trưởng hoặc trực tiếp hướng dẫn TTCM xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học cho từng năm học. Đặt biệt cần đổi mới nội dung sinh hoạt TCM theo nghiên cứu bài học, theo chủ đề dạy học…, phải chú trọng bồi dưỡng cho giáo viên (GV) những vấn đề cụ thể của từng môn học. Đồng thời Hiệu trưởng phải kiểm tra tất cả các khâu từ xây dựng kế hoạch đến tổ chức, chỉ đạo việc thực hiện kế hoạch và tự kiểm tra đánh giá của tổ chuyên môn” [ 24,31] Vấn đề được tác giả Thái Duy Tuyên quan tâm là vai trò của TCM trong việc đổi mới phương pháp dạy học. Tuy đó chưa phải là tất cả nhưng từ khâu then chốt ấy ta có thể nhận thức được tầm quan trọng của tổ chuyên môn trong các hoạt động giáo dục của nhà trường.
Trong các công trình nghiên cứu về quản lý giáo dục, đã có một số công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động của TCM trong nhà trường, trong đó có thể kể đến các công trình của các tác giả :Nguyễn Ngọc Quang, Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Hà Sỹ Hồ .Các tác giả đề cập đến các vấn đề chung về lý luận quản lý giáo dục, các nội dung về quản lý TCM và các nội dung khác về quản lý nhà trường. Các tác giả đã đề cập về vấn đề công tác trong một tổ chức. TCM là tổ chức nằm trong nhà trường, vì vậy nghiên cứu về hoạt động TCM là nghiên cứu về vấn đề công tác trong tổ chức. Đây là nội dung liên quan đến vấn đề sát hoạt động của TCM và quản lý hoạt động của TCM ở trường THPT.
Thời gian qua, một số học viên cao học chuyên ngành Quản lý giáo dục đã chọn các vấn đề ít nhiều liên quan đến việc quản lý hoạt động TCM trong trường phổ thông, để làm luận văn thạc sĩ. Đó là luận văn của Ngô Văn Bình, năm 2006, Các biện pháp quản lý nhằm phát huy hiệu quả hoạt động của tổ chuyên môn tại Trường trung học phổ thông chuyên Bắc Giang; luận văn của e 8 Đỗ Văn Thông, năm 2008, Biện pháp quản lý hoạt động dạy học của hiệu trưởng các trường THPT huyện Yên Khánh - Ninh Bình trong bối cảnh hiện nay; Luận văn của Phạm Ngọc Hải, năm 2008, Các biện pháp quản lý đội ngũ tổ trưởng chuyên môn của Hiệu trưởng trường trung học phổ thông tỉnh Tây Ninh; luận văn thạc sĩ của Hà Trọng Tân, năm 2008, một số biện pháp quản lý của Hiệu trưởng nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở các trường trung học phổ thông huyện Tỉnh Gia, tỉnh Thanh Hóa; luận văn của Trần Trọng Thức, năm 2009, Một số biện pháp nâng cao chất lượng quản lý dạy học ở các trường trung học phổ thông huyện Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh; luận văn của Trần Trọng Khiêm, năm 2009, Một số giải pháp nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý tổ chuyên môn các trường trung học cơ sở huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh; luận văn của Lê Đại Hành, năm 2010, Một số biện pháp quản lý hoạt động tổ chuyên môn ở các trường tiểu học thành phố Thanh Hóa; luận văn của Nguyễn Hữu Hùng, năm 2010, Biện pháp quản lý chuyên môn của Hiệu trưởng trường trung học phổ thông Ngô Gia Tự tỉnh Bắc Ninh; luận văn của Nguyễn Thị Hải Yến, năm 2012, Một số biện pháp quản lý hoạt động tổ chuyên môn ở các trường trung học phổ thông huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh; luận văn của Nguyễn Hoàng Thông, năm 2014, Biện pháp quản lý hoạt động tổ chuyên môn của Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế; Nguyễn Văn Trường, năm 2015, Quản lý hoạt động của tổ chuyên môn ở các trường trung học phổ thông huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế; …. Có nhiều công trình đã tổng hợp những luận điểm cơ bản về lý luận giáo dục liên quan đến công việc dạy học của giáo viên trong mối quan hệ với tổ chuyên môn; đã khảo sát công tác quản lý của Hiệu trưởng đối với TCM trong trường THPT ở các địa phương cụ thể; đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của TCM. Ở huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi, đến nay, chưa có công trình nào e 9 nghiên cứu việc quản lý hoạt động của tổ chuyên môn ở các trường THPT.
Chính từ thực tế trên, tôi mong muốn kế thừa các nghiên cứu đã có vào thực hiện đề tài: “Quản lý hoạt động tổ chuyên môn ở các trường Trung học phổ thông huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi”, nhằm vận dụng các kinh nghiệm tốt vào thực tiễn địa phương, giúp Hiệu trưởng các trường THPT có được những biện pháp quản lý khoa học, có hiệu quả thiết thực và làm thay đổi một số mặt hoạt động của tổ chuyên môn ở các nhà trường, có những biện pháp quản lý hữu hiệu, khả thi nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện của nhà trường.2 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN 1.1 Quản lý Trong các hoạt động của con người thì quản lý là một trong những loại hình lao động quan trọng nhất. Mọi người đều phải thừa nhận và chịu một sự quản lý nào đó trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Quản lý là một thuật ngữ phổ biến nhưng các từ điển cũng có những định nghĩa khác nhau về quản lý. Thuyết quản lý khoa học của F.
Một trong những lý thuyết quản lý tiêu biểu phải kể đến đầu tiên là Thuyết quản lý khoa học của F. Taylor đã đề xuất ra những nguyên tắc cơ bản để quản lý một cách khoa học, cải tiến quy trình tuyển dụng, huấn luyện nhân viên và tìm kiếm một phương pháp hữu hiệu nhất để hoàn thành công việc. Tuy nhiên, trường phái quản lý khoa học trong khi đề cao vai trò trung tâm của công nghệ đã ít quan tâm đến khía cạnh con người trong sản xuất. Họ cho rằng, nhân công là một yếu tố của hao phí sản xuất và cũng là một yếu tố bất định.
- Thuyết quản lý hành chính: Đại biểu của trường phái này là Henry Fayol (1841-1925), người Pháp Trong tác phẩm “Quản lý công nghiệp và quản lý tổng quát, Henry Fayol đã đề xuất một trong những vấn đề then chốt e 10 nhất của lý luận quản lý dựa trên nguyên tắc về sự phân công lao động trong quản lý và vấn đề các chức năng quản lý. Theo ông, quản lý có các chức năng cơ bản là dự đoán và lập kế hoạch tổ chức, điều khiển, phối hợp, kiểm tra. Thuyết quản lý bàn giấy:Đại biểu cho trường phái này là nhà xã hội học người Đức Max Weber (1864-1920). Quản lý kiểu bàn giấy là một hệ thống dựa trên những nguyên tắc hệ thống thứ bậc, sự phân công lao động và quy trình sản xuất, kinh doanh.Weber, để quản lý tốt một tổ chức, cần xác định rõ những vấn đề quy luật, chuẩn mực của tổ chức, phân định rạch ròi quyền hạn của mỗi cấp quản lý, có những cam kết ràng buộc mỗi thành viên với tổ chức và ngược lại.
Tác giả Trần Kiểm:“ Quản lý là những tác động của chủ thể quản lý trong việc huy động, phát huy, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực ( nhân lực, vật lực, tài lực ) trong và ngoài tổ chức ( chủ yếu là nội lực ) một cách tối ưu nhằm đạt mục đích của tổ chức và hiệu quả cao nhất. Các tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc cho rằng:“ Quản lý là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý ( người quản lý) e 11 đến khách thể quản lý ( người bị quản lý ) trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức“ [8,2] Từ điển Việt Nam, xét gốc độ quản lý lao động:“Quản lý là tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định“[23,772]. Những khái niệm trên đây, tuy khác nhau, song chúng đều có chung những dấu hiệu chủ yếu sau: Hoạt động quản lý được tiến hành trong một số tổ chức hay một nhóm xã hội; là những tác động có chủ đích; là những tác động phối hợp nỗ lực của các cá nhân nhằm thực hiện mục tiêu của tổ chức“ [8,2] Như vậy: Quản lý không chỉ là một khoa học mà còn là một nghệ thuật và “ hoạt động quản lý vừa có tính chất khách quan, vừa mang tính chủ quan, vừa có tính pháp luật của nhà nước, vừa có tính xã hội rộng rãi. chúng là những mặt đối lập trong thể thống nhất’’.