Chương 1. Cơ sở lý luận về quản lý HĐ giáo dục tại trường mầm non theo quan điểm lấy trẻ làm trung tâm. Thực trạng quản lý HĐGD tại các trường MNCL, phường Vĩnh Nguyên, thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa theo quan điểm lấy trẻ làm trung tâm. Các biện pháp nâng cao chất lượng quản lý HĐGD tại các trường MNCL, phường Vĩnh Nguyên, thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa theo quan điểm lấy trẻ làm trung tâm.
4 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC THEO QUAN ĐIỂM LẤY TRẺ LÀM TRUNG TÂM TRONG TRƢỜNG MẦM NON 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề HĐGDMN và Quản lý HĐGD mầm non từ lâu đã được các tác giả quan tâm nghiên cứu. Tuy nhiên, trên thực tế còn ít các công trình nghiên cứu về Quản lý HĐGD trong trường mầm non theo quan điểm lấy trẻ làm trung tâm. Các nghiên cứu ở nước ngoài Trong tác phẩm “Early childhood education takes learners into the center”[19], tác giả Leo Tolstoy đã bàn về vấn đề cốt lõi của giáo dục mầm non là phải được xây dựng trên một luận điểm về tính tự nhiên, cụ thể, phải để cho trẻ em phát huy được tính sáng tạo, chủ động trong HĐ có định hướng.
Trong bài viết của Tiến sĩ Robert. Mayer đã nhấn mạnh: “Trước khi xây dựng tòa nhà, ta cần xây dựng một cái nền bằng đá vững chắc, trên cơ sở đó làm nền tảng xây nên toàn bộ công trình kiến trúc. Tại sao phải đầu tư vào chương trình chăm sóc và phát triển trẻ thơ từ những năm nhỏ tuổi, coi đây là một phần của chiến lược cơ bản để giáo dục và phát triển toàn diện đứa trẻ những giai đoạn tiếp theo” [28]. Các nhà Tâm lý học Xô viết như: L.Lêônchiev đã phát hiện ra cơ chế chuyển từ hành động vật chất bên ngoài thành hành động trí tuệ bên trong và đặc điểm, các giai đoạn của sự hình thành các hành động trí tuệ ở trẻ em khi nghiên cứu quá trình hình thành hành động trí tuệ ở trẻ em.
Nhờ đó, các nhà Tâm lý học cũng đưa ra các biện pháp chăm sóc đặc biệt để hình thành tốt hành động trí tuệ cho trẻ em. Năm 2001, ở phương Tây, công trình nghiên cứu "Kinh nghiệm chăm sóc trẻ em – Một số phân tích và so sánh" của tác giả Beardsley Lyda Dove, 5 thuộc University of California, Berkeleyđã đưa ra kết quả phân tích, so sánh với kinh nghiệm chăm sóc trẻ tại một chương trình nuôi dạy trẻ chất lượng. Ở Mỹ, trẻ em đi học trong các cơ sở giáo dục công lập ở tuổi lên 5 hay 6, mỗi Bang xây dựng chương trình giáo dục mầm non riêng phù hợp với điều kiện của mỗi Bang. Việc giáo dục trẻ em ở độ tuổi mầm non thường mang tính chất bắt buộc, cơ bản được thực hiện dựa vào nền giáo dục công.
Nước Mỹ không có chương trình mầm non quốc gia có tính chất bắt buộc. Chương trình “Head Start” là chương trình nhà trẻ và mẫu giáo dành cho các gia đình có thu nhập thấp do chính phủ liên bang hỗ trợ tài chính. Tiến sĩ Maria Montessori "Giáo dục không phải dựa vào việc truyền đạt kiến thức mà phải mở ra con đường mới và giải phóng được tiềm năng con người". Tiến sĩ Maria Montessori, bác sĩ, nhà nhân chủng học và nhà sư phạm, đã dành hơn 50 năm để nghiên cứu về những đứa trẻ có cùng tôn giáo, nền tảng văn hóa và điều kiện kinh tế.
Quan sát của bà về con người từ khi sinh ra đến khi trưởng thành đã đúc rút ra một hệ thống nguyên tắc triết học, tâm lý và sư phạm. Những nguyên tắc này cùng vô số tài liệu giảng dạy của bà được biết đến bằng cái tên Phương pháp Giáo dục Montessori. Giáo dục Montessori là một phương pháp toàn diện và liên tục có gắn kết với nhu cầu thiết yếu của con người, và thích nghi với từng giai đoạn phát triển. Mô hình Montessori (Italy), Reggio Emilia (Italy), High scope (Mỹ), những mô hình này đều tiếp cận theo quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm và ứng dụng các phương pháp dạy học tích cực để thúc đẩy sự phát triển, tính chủ động, khả năng tư duy độc lập và giải quyết vấn đề cho trẻ.
Các nghiên cứu trong nước Năm 1995, trong tài liệu: “Giao tiếp và ứng xử của cô giáo với trẻ em”, tác giả Ngô Công Hoàn đã phân tích những vấn đề chung về giao tiếp, giao tiếp sư phạm và cách ứng xử của cô giáo với trẻ trong trường mầm non [12]; 6 Năm 2001, trong cuốn “Tâm lý lứa tuổi và tâm lý sư phạm”, tác giả Lê Văn Hồng đã phân tích đặc điểm tâm lý trẻ lứa tuổi mầm non và những vấn đề cần chú ý khi giáo dục trẻ lứa tuổi này [13]; Năm 2004, trong cuốn “GDMN những vấn đề lý luận và thực tiễn”, tác giả Nguyễn Ánh Tuyết, đã phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của công tác giáo dục trẻ lứa tuổi mầm non [34]; Năm 2004, với Đề tài: “Nghiên cứu cơ sở khoa học cho việc nâng cao chất lượng chương trình CSGD trẻ 3-6 tuổi trong trường MN”, tác giả Lê Thu Hương đã tổng hợp những kinh nghiệm về chương trình chăm sóc, giáo dục trẻ MN của một số nước trên thế giới và đánh giá thực trạng về chương trình chăm sóc, giáo dục trẻ MN hiện hành và việc thực hiện HĐ chăm sóc, giáo dục trong các trường mầm non hiện nay ở nước ta [14]. Năm 2009, trong cuốn “Lập môi trường tâm lý trong dạy học nhằm phát triển sự sáng tạo của học sinh”, tác giả Hồ Thị Nhật đã nghiên cứu và đưa ra biện pháp lập môi trường tâm lý trong dạy học nhằm phát triển sự sáng tạo của học sinh [22]. Dạy học (DH) lấy người học làm trung tâm là một quan điểm đã ra đời trên thế giới từ lâu. Ở Việt Nam, quan điểm này cũng được áp dụng ở các cấp bậc học từ phương diện lí luận đến thực tiễn và các văn bản pháp quy Nhà nước trong hàng chục năm qua [1].
Trong giáo dục mầm non, quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm đã được hiện thực hoá trong các chương trình giáo dục mầm non qua các giai đoạn. Đặc biệt, từ chương trình Giáo dục mầm non 2009 và được sửa đổi vào năm 2017, lấy trẻ làm trung tâm là tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt. Theo chương trình này, nội dung và các hoạt động giáo dục được triển khai theo hướng tích hợp theo chủ đề, nhằm giúp trẻ phát triển toàn diện, liên tục, đáp ứng được sự đa dạng của vùng miền và đối tượng trẻ [2]. Để nhấn mạnh hơn vai trò của giáo dục lấy trẻ làm trung tâm, Bộ GD-ĐT ban hành Kế hoạch số 56/KH-BGDĐT (25/01/2017) về 7 việc triển khai chuyên đề “Xây dựng trường mầm non lấy trẻ làm trung tâm” giai đoạn 2016 - 2020.
Kế hoạch đã xác định một trong những mục tiêu quan trọng là bảo đảm tất cả trẻ đều được tạo cơ hội học tập qua chơi và bằng nhiều cách khác nhau phù hợp với nhu cầu, hứng thú và khả năng của bản thân trẻ [3; tr 1]. Với mục tiêu này, nội dung của kế hoạch ghi rõ các cơ sở giáo dục mầm non phải “Đổi mới hoạt động chăm sóc giáo dục trẻ và đánh giá sự phát triển của trẻ theo quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm” [3; tr 2]. Như vậy, việc nghiên cứu, áp dụng những hình thức tổchức hoạt động giáo dục để phát huy vai trò trung tâm của trẻ là một việc làm cấp thiết hiện nay của các cơ sở giáo dục mầm non Năm 2017, với nghiên cứu “Xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ em làm trung tâm – Điều kiện cần thiết để hình thành nền tảng tính cách tự tin cho trẻ mầm non“, tác giả Trịnh Văn Tùng đã phân tích tầm quan trọng của việc xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ em làm trung tâm trong việc hình thành nền tảng tính cách tự tin cho trẻ mầm non [35]. Ngoài các công trình nghiên cứu trên, chúng ta còn phải kể đến một số công trình khác đều nghiên cứu về công tác giáo dục trẻ em lứa tuổi mầm non như: Một số biện pháp dạy trẻ 4 - 5 tuổi phát triển kỹ năng xé - dán của tác giả Nguyễn Thị Mỹ Linh, trường Mầm non Bình Quới, tỉnh Long An; Một số biện pháp nâng cao chất lượng HĐ cho trẻ 5 - 6 tuổi làm quen với chữ cái của tác giả Trần Thị Tâm, trường Mầm non Phan Đình Phùng, thành phố Thanh Hóa; Nghiên cứu một số kỹ năng sư phạm của GVMN, của tác giả Hồ Nguyễn Xuân Trang, chuyên ngành Tâm lý học, năm 2006; Ảnh hưởng của chương trình GDMN hiện hành và hình thức tổ chức dạy học của GVMN, của tác giả Nguyễn Thị Tiến, thành phố Phan Thiết, năm 2017; Một số luận văn thạc sỹ, đề tài của một số tác giả cũng đề cập nghiên cứu xoay quanh chủ đề này như: Luận văn thạc sỹ của tác giả Nguyễn Thị Minh Nguyệt với đề tài “Các 8 biện pháp tăng cường quản lý HĐ Chăm sóc - Giáo dục trẻ của Hiệu trưởng các trường mầm non Quận 3 – Thành phố HCM”.
Trong luận văn này tác giả đã xây dựng được các biện pháp tăng cường quản lý HĐ chăm sóc - giáo dục trẻ phù hợp với điều kiện của các trường MN quận 3 - Thành phố Hồ Chí Minh và có tính khả thi cao khi áp dụng vào thực tế; Luận văn thạc sỹ của tác giả Phạm Thị Hòa “Một số biện pháp can thiệp sớm tình trạng suy dinh dưỡng cho trẻ từ 18 đến 36 tháng ở trường MN Cốc Hóa, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên”, tác giả đã phân tích thực trạng suy dinh dưỡng của trẻ từ 18 đến 36 tháng ở trường MN – Nguyên nhân của thực trạng, từ đó đưa ra các biện pháp khắc phục nguyên nhân của thực trạng này. Đề tài “Tiếp tục đổi mới công tác quản lý nâng cao chất lượng CSGD trẻ” của tác giả Lê Minh Hà, Vụ Giáo dục mầm non. Năm 1998, tác giả Phạm Thị Trâm, trong luận văn thạc sỹ “Những biện pháp phối kết hợp giữa gia đình và nhà trường nhằm nâng cao chất lượng CSGD trẻ trong trường MN”, tác giả đã nghiên cứu và xây dựng một hệ thống các biện pháp phối hợp giữa gia đình và nhà trường nhằm nâng cao chất lượng CSGD trẻ trong trường MN. Nhìn chung, các tác giả đã nghiên cứu chuyên sâu về các phương pháp để hướng tới tổ chức mô hình giảng dạy cho trẻ mầm non trên mọi phương diện.