Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG ĐÁNH GIÁ GIÁO VIÊN CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO CHUẨN NGHỀ NGHIỆP 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1.1 Các nghiên cứu về đánh giá giáo viên Với mỗi Quốc gia, mỗi ngành, công tác đánh giá, xếp loại chất lượng đội ngũ luôn là “khâu” quan trọng trong thực hiện quy trình quản lí. Đánh giá đội ngũ giáo viên, quản lí hoạt động đánh giá giáo viên được triển khai ở mỗi quốc gia theo các cách khác nhau dựa trên các điều kiện, hoàn cảnh cụ thể và mục tiêu giáo dục nói riêng, nhiệm vụ phát triển kinh tế- xã hội nói chung. Mỹ đi đầu trong việc xây dựng chuẩn nghề nghiệp nhà giáo: năm 1989, Ủy ban quốc gia về chuẩn nghề nghiệp nhà giáo (National board for Professional Teaching Standards, NBPTS) ban hành văn bản về những điều mà nhà giáo phải biết và có khả năng thực hiện, coi đó là hệ giá trị nền tảng để xây dựng các chuẩn nghề nghiệp nhà giáo, đáp ứng yêu cầu cải cách giáo dục Mỹ cho thế kỷ XXI.
NBPTS xây dựng các chuẩn nâng cao của GV; trên cơ sở đó, cơ quan quản lý giáo dục của một số bang xây dựng và ban hành các chuẩn nghề nghiệp của giảng viên với quan điểm toàn diện và liên tục trong phát triển nghề dạy học. Tại Australia, từng bang đều có cơ quan do thống đốc ra quyết định thành lập, cơ quan này chịu trách nhiệm xây dựng và ban hành chuẩn nhà giáo, làm cơ sở cho việc đăng ký nhà giáo, tức là cấp giấy đăng ký cho nhà giáo đạt chuẩn. Tổ chức Teaching Australia là cơ quan nghiên cứu độc lập của Australia, có nhiệm vụ củng cố và phát triển nghề dạy học, cho rằng chuẩn nghề nghiệp của giáo viên là sự phát biểu rõ ràng về những gì mà nhà giáo phải biết, có khả năng thực hiện, trên cơ sở các giá trị của nghề dạy học, kinh nghiệm thành đạt và kết quả nghiên cứu trong lĩnh vực dạy học. Trước đây chuẩn nghề nghiệp nâng cao của nhà giáo được xây dựng bởi các hiệp hội nhà giáo theo chuyên 6 ngành, nhưng hiện nay trách nhiệm này thuộc Teaching Australia xây dựng để đảm bảo tính tương thích và nhất quán.
Chuẩn được xây dựng theo một khung quốc gia về chuẩn nghề nghiệp và do Liên bộ Giáo dục, việc làm, đào tạo, và Bộ Thanh niên ban hành. Về vấn đề này, nhiều tác giả có nhiều công trình nghiên cứu và được đăng trên các tạp chí, diễn đàn uy tín trong nước, cụ thể: Tác giả Nguyễn Chung Bảo Nguyên có bài viết “Thực trạng đánh giá giáo viên trường trung học theo chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học hiện hành” đăng trên Tạp chí Quản lí giáo dục, số 08, năm 2018 [23]. Bài viết đưa ra kết quả đánh giá giáo viên trường trung học theo Chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học hiện hành thông qua số liệu báo cáo hàng năm của một số Sở Giáo dục, Bộ Giáo dục và Đào tạo về đánh giá giáo viên trung học theo Chuẩn nghề nghiệp và qua thu thập thông tin khảo sát từ một số cán bộ lãnh đạo sở/phòng, Hiệu trưởng/phó Hiệu trưởng, và giáo viên Trung học cơ sở, Trung học phổ thông ở các địa phương. Từ đó, bài viết chỉ ra một số nguyên nhân khiến Chuẩn nghề nghiệp giáo viên hiện hành vẫn chưa có vị trí đúng với ý nghĩa của nó và đưa ra một số kiến nghị để phát huy tác động tích cực của Chuẩn trong nhà trường và trong công tác quản lý, đào tạo bồi dưỡng.
Các tác giả Nguyễn Quốc Anh, Cao Ngọc Châu, Phan Duy Nghĩa có bài viết “Đa dạng hóa việc đánh giá CBQL trường học, giáo viên theo chuẩn năng lực, đáp ứng yêu cầu đổi mới GD&ĐT” được đăng trên Tạp chí giáo dục, số 421, năm 2018 đã đưa ra nhóm năng lực: năng lực chung, năng lực chuyên môn và năng lực quản lí tương ứng với 8 tiêu chuẩn, đó là: (1) Phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống; (2) năng lực tìm hiểu đối tượng và môi trường giáo dục; (3) năng lực dạy học; (4) năng lực kiến thức; (5) năng lực giáo dục; (6) năng lực phát triển nghề nghiệp; (7) năng lực quản lí trong phạm vi nhà trường; (8) năng lực tổ chức hoạt động chính trị, xã hội. [2] Việc đưa ra các bộ tiêu chuẩn, tiêu chí để đánh giá giáo viên, CBQL xét cho cùng thì cũng là để thúc đẩy đội ngũ tự bồi dưỡng và bồi dưỡng để đáp ứng 7 tiêu chuẩn theo yêu cầu nhiệm vụ từng thời kì. Tác giả Phạm Ngọc Anh với bài viết “Một số giải pháp bồi dưỡng đội ngũ giáo viên THCS thành phố Hà Nội” đăng trên Tạp chí giáo dục số 393, kì tháng 11/2016 chỉ ra những giải pháp tương đối sát với thực tiễn và có tính khả thi cao, tác giả đề xuất 03 nhóm giải pháp: (1) đổi mới, xây dựng kế hoạch bồi dưỡng GV theo chuẩn nghề nghiệp đảm bảo tính khả thi, khoa học; (2) đổi mới nội dung, hình thức bồi dưỡng GV; (3) phối hợp và phát huy tốt vai trò của các lực lượng trong bồi dưỡng GV theo chuẩn nghề nghiệp [1]. Tác giả Lê Thị Lệ Hà có bài viết “Bồi dưỡng nhà giáo, CBQL giáo dục đạt chuẩn chức danh nghề nghiệp đáp ứng yêu cầu chương trình giáo dục phổ thông mới và hội nhập quốc tế” đăng trên số đặc biệt, kì 2, tháng 5/2019 [19] đưa ra nhiều luận điểm, nội dung cần quan tâm bồi dưỡng đội ngũ GV, CBQL theo chuẩn, trong đó tác giả khẳng định: “việc đánh giá đội ngũ CBQL, GV theo chuẩn nghề nghiệp là hoạt động nhằm khắc phục mặt hạn chế, phát huy mặt tích cực, bổ sung những thiếu hụt, khiếm khuyết của mỗi nhà giáo, giúp họ đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ trong quá trình đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT và hội nhập quốc tế hiện nay”.
Hoạt động đánh giá giáo viên theo chuẩn đã được các nước có nền giáo dục phát triển quan tâm thực hiện từ nhiều thập kỉ trước, ở trong nước, từ khi chúng ta ban hành thông tư 30/2009/TT-BGDĐT của Bộ GD&ĐT từ năm 2009, được triển khai từ năm học 2010-2011 và mới đây là thông tư 20/2018/ TT-BGDĐT được áp dụng từ năm học 2018-2019 đã có rất nhiều công trình nghiên cứu vấn đề này. Từ thực tiễn tham khảo từ các nước và qua 10 năm học triển khai các tác giả đề xuất các giải pháp, mục tiêu, yêu cầu nội dung đa dạng, phong phú cùng các đề xuất phù hợp cho từng điều kiện địa phương, theo từng giai đoạn. Các nghiên cứu về quản lý hoạt động đánh giá giáo viên THCS theo chuẩn nghề nghiệp Trong các nghiên cứu về lĩnh vực GD&ĐT thì nghiên cứu về hoạt động quản lí đánh giá giáo viên theo chuẩn nghề nghiệp được nhiều học giả, học viên 8 các lớp Thạc sỹ quản lí giáo dục quan tâm chọn làm đề tài nghiên cứu. Các đề tài nghiên cứu về quản lí đánh giá giáo viên theo chuẩn nghề nghiệp rất đa dạng, phong phú về nội dung, cách thức tiếp cận theo nhiều hoàn cảnh thực tiễn vùng miền khác nhau và hầu hết các biện pháp tác giả đưa ra đều rất sát thực tiễn, có tính hiện thực khả thi cao, đó là: Tác giả Vũ Ngọc Tân với luận văn “Quản lí hoạt động đánh giá giáo viên trường THCS theo chuẩn nghề nghiệp của Phòng GD&ĐT thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái” (Trường ĐH Giáo dục, ĐH Quốc gia Hà Nội, năm 2015) [25].
Đề tài được tác giả nghiên cứu và đề xuất 6 giải pháp nằm nâng cao hiệu quả quản lí hoạt động đánh giá giáo viên trường THCS theo chuẩn nghề nghiệp, trong đó tác giả có giải pháp: Tổ chức phân tích, tổng hợp kết quả đánh giá để sử dụng và xác định phương hướng cho phát triển đội ngũ là giải pháp mang tính thúc đẩy và thiết thực với công tác quản lí và triển khai thực hiện nhiệm vụ đối với cơ quan QLNN về giáo dục và các cơ sở giáo dục. Luận văn “Quản lí hoạt động đánh giá giáo viên theo chuẩn nghề nghiệp ở các trường THCS thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh” (Trường ĐH Sư phạm, ĐH Thái Nguyên, năm 2016) [3] của tác giả Phạm Văn Bình đánh giá thực trạng về công tác quản lí đánh giá giáo viên theo chuẩn nghê nghiệp qui định tại Thông tư 30, sau 01 năm thực hiện theo thông tư 20, tác giả đưa ra 06 nhóm giải pháp để khắc phục những điểm yếu, trong đó nghiên cứu đề xuất giải pháp “Tổ chức thực hiện các yêu cầu đúng qui trình và phương pháp đánh giá, xếp loại giáo viên theo chuẩn nghề nghiệp” được tác giả nghiên cứu đưa ra rất đúng với thực tiễn, có tính chặt chẽ, khoa học, đảm bảo các qui định của Thông tư. Bàn đến đánh giá giáo viên theo chuẩn nghề nghiệp thông qua đội ngũ CBQL, tác giả Vũ Việt Trung có đề tài “Bồi dưỡng năng lực cho CBQL trường THCS thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh” (năm 2017, Học viện Quản lí 9 giáo dục) có đề cập đến giải pháp bồi dưỡng, đánh giá CBQL bằng hiệu quả bồi dưỡng đội ngũ và kết quả đánh giá giáo viên theo chuẩn nghề nghiệp là một trong những giải pháp táo bạo và quyết liệt trong đề cao vai trò quyết định của thủ trưởng cơ sở giáo dục đối với chất lượng đội ngũ và hiệu quả trong đánh giá, sử dụng đội ngũ theo chuẩn nghề nghiệp [28]. Đề tài nghiên cứu “Biện pháp quản lí hoạt động đánh giá, xếp loại giáo viên trường THCS huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định theo chuẩn nghề nghiệp” của tác giả Nguyễn Thị Long Vân (năm 2014, ĐH Sư phạm Hà Nội) chỉ ra hệ thống các quan điểm và giải pháp nhằm nâng cao chất lượng đánh giá giáo viên theo chuẩn nghề nghiệp và đưa ra 06 biện pháp.
Tất cả các biện pháp được tác giả đề xuất đều rất phù hợp và có tính khả thi cao trong tổ chức thực hiện, trong đó biện pháp tổ chức tập huấn nghiệp vụ cho đội ngũ đánh giá giáo viên theo chuẩn có những nét mới và yêu cầu chặt chẽ về tiêu chuẩn hóa cho đội ngũ tham gia đánh giá [29]. Tác giả Hoàng Văn Đắc (năm 2019, Học viện Quản lí giáo dục) với Đề tài nghiên cứu “Quản lí hoạt động đánh giá giáo viên các trường THCS huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương”, đã đưa ra 05 biện pháp chính, trong đó biện pháp kiểm tra hoạt động đánh giá giáo viên tại các trường THCS theo hướng tạo dựng nền nếp, kỉ cương trong hoạt động đánh giá là một trong những biện pháp tăng cường công tác chỉ đạo, quản lí cấp thiết phải triển khai nhằm lấp “lỗ hổng” trong quản lí của công tác này đối với các trường THCS trực thuộc [18].