Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CỦA ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN MƯỜNG KHƯƠNG, TỈNH LÀO CAI 1. Chi thường xuyên ngân sách nhà nước cho các cơ quan chức năng trực thuộc Uỷ ban nhân dân huyện 1. Ngân sách nhà nước cấp huyện “Ngân sách Nhà nước (NSNN) không chỉ là phạm trù kinh tế mà còn là phạm trù lịch sử. Sự hình thành và phát triển của NSNN luôn luôn gắn liền với sự xuất hiện và sự phát triển của kinh tế hàng hóa - tiền tệ trong các phương thức sản xuất của các cộng đồng cùng với Nhà nước của từng cộng đồng.
Có thể hiểu, sự ra đời của Nhà nước, sự tồn tại của nền kinh tế hàng hóa - tiền tệ là tiền đề, nền móng cho sự phát triển của NSNN.“ Căn cứ vào Luật ngân sách năm 2002 và các văn bản hướng dẫn thi hành Luật ta thấy được NSNN bao gồm ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương. “Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp tồn tại song song Hội đồng Nhân dân (HĐND) và Ủy ban Nhân dân (UBND) theo quy định của Luật tổ chức HĐND và UBND cụ thể: - Ngân sách các tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương (ta gọi chung là ngân sách tỉnh), trong đó bao gồm cả ngân sách tỉnh và ngân sách các huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh. - Ngân sách huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (ta gọi chung là ngân sách huyện), trong đó bao gồm cả ngân sách huyện và ngân sách xã, phường, thị trấn. - Ngân sách xã, phường, thị trấn (ta gọi chung là ngân sách xã).
Ngân sách huyện là một cấp ngân sách của chính quyền huyện được UBND huyện xây dựng, quản lý và sử dụng. HĐND huyện có vai trò trong việc thông qua ngân sách và giám sát quá trình thực hiện ngân sách huyện. 8 Ngân sách huyện là tổng hợp toàn bộ các quan hệ kinh tế giữa các chủ thể phát sinh trong quá trình tạo lập phân phối, sử dụng quỹ tiền tệ của chính quyền Nhà nước cấp huyện để phục vụ cho việc thực hiện các chức năng của Nhà nước cấp huyện trong giới hạn được phân công quản lý. Ngân sách Nhà nước Ngân sách tỉnh và các thành Ngân phố trực thuộc trung ương Ngân sách Trung ương sách Ngân sách huyện, quận, thị xã, địa thành phố thuộc tỉnh phương Ngân sách xã, phường, thị trấn Hình 1.
Hệ thống ngân sách Nhà nước Việt Nam (Nguồn: Tác giả tổng hợp từ một số sách chuyên khảo) 1. Các cơ quan chức năng trực thuộc uỷ ban nhân dân cấp huyện “Cơ quan chức năng thuộc Ủy ban nhân dân cấp huyện là cơ quan tham mưu, giúp Ủy ban nhân dân cấp huyện thực hiện chức năng quản lý nhà nước ở địa phương và thực hiện một số nhiệm vụ, quyền hạn theo sự ủy quyền của Ủy ban nhân dân cấp huyện và theo quy định của pháp luật; góp phần bảo đảm sự thống nhất quản lý của ngành hoặc lĩnh vực công tác ở địa phương” (Nguồn: Nghị định số 37/NĐ-CP ngày 05/5/2014) “Cơ quan chức năng thuộc Ủy ban nhân dân cấp huyện chịu sự chỉ đạo, quản lý về tổ chức, biên chế và công tác của Ủy ban nhân dân cấp huyện, đồng thời chịu sự chỉ đạo, kiểm tra, hướng dẫn về chuyên môn nghiệp vụ của cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh” (Nguồn: Nghị định số 37/NĐ-CP ngày 05/5/2014) 9 Các cơ quan chức năng của huyện gồm: Văn phòng HĐND & UBND, Phòng Nội vụ, Phòng Lao động TBXH, Phòng Tài chính-KH, Phòng tư pháp, Thanh tra NN huyện, Phòng Kinh tế Hạ tầng, Phòng Tài nguyên MT, Phòng Văn hóa, Phòng Nông nghiệp, Phòng Dân tộc, Phòng Giáo dục, Phòng Y tế, Công an, BCH quân sự huyện. Chi thường xuyên ngân sách nhà nước của uỷ ban nhân dân cấp huyện Chi thường xuyên là nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước nhằm bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, hỗ trợ hoạt động của các tổ chức khác và thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh. Có thể nói những khoản chi này là liên tục và mục đích quan trọng nhất là nhằm bảo đảm sự vận hành của bộ máy nhà nước.
Bộ máy nhà nước cũng như những tổ chức khác có rất nhiều lao động và đây là cơ quan có số lượng lao động lớn nhất và rộng rãi nhất trên cả nước. Chính vì vậy những khoản chi thường xuyên cơ bản nhất như trả lương cũng là một con số lớn và có chu kỳ liên tục. Chi thường xuyên mang những đặc điểm nổi trội sau đây: Thứ nhất: Chi thường xuyên là những khoản chi mang tính ổn định cao. Như ở phần trước cũng đã nêu những khoản chi được tính vào chi thường xuyên.
Ta nhận thấy được rằng những khoản chi đó là cần thiết để duy trì một máy nhà nước và thực hiện các chức năng của nhà nước. Chính vì vậy những khoản chi này là lặp lại nhiều lần, mang tính ổn định rất cao. Bởi vì phải thực hiện hoạt động này thì bộ máy nhà nước mới có thể tiếp tục và thực hiện các chức năng sẵn có. Thứ hai: Những khoản chi thường xuyên có hiệu lực tác động trong một thời gian ngắn và mang tính chất tiêu dùng xã hội 10 Đây là đặc điểm mà xét trên có cấu của chi ngân sách nhà nước trong từng niên độ và mục đích sử dụng cuối cùng của vốn cấp phát.
Thứ ba: Chi thường xuyên có phạm vi và mức độ gắn bó chặt chẽ với cơ cấu tổ chức của bộ máy nhà nước và sự lựa chọn của nhà nước trong việc cung ứng hàng hoá công cộng. Với mục đích của các khoản chi này là duy trì bộ máy nhà nước được hoạt động và thực hiện các chức năng của bộ máy nhà nước, chính vì vậy các khoản chi thường xuyên sẽ có sự gắn bó chặt chẽ với tổ chức và kế hoạch hoạt động của bộ máy nhà nước. “Chi thường xuyên ngân sách nhà nước của UBND cấp huyện đối với các cơ quan chức năng trực thuộc là quá trình phân bổ, sử dụng các quỹ tài chính công cho các cơ quan chức năng để đáp ứng các nhu cầu chi nhằm thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của nhà nước về quản lý kinh tế - xã hội theo chức năng được quy định hiện hành” (nguồn UBND huyện Mường Khương ) Xét về phạm vi chi thường xuyên ngân sách nhà nước của UBND cấp huyện đối với các cơ quan chức năng trực thuộc có phạm vi khá rộng, luôn song hành với mục tiêu cuối cùng là thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của các cơ quan chức năng theo chức năng được phân công. Các nhiệm vụ chi mang tính chất tiêu dùng, quy mô và cơ cấu tỷ lệ thuận với sự phát triển của tổ chức bộ máy nhà nước.
Chính vì xu hướng ngày càng phát triển của xã hội nên các nhiệm vụ chi thường xuyên cũng không ngừng gia tăng để đáp ứng cho các hoạt động của tổ chức bộ máy. Nội dung chi thường xuyên ngân sách nhà nước của uỷ ban nhân dân cấp huyện Các khoản chi thường xuyên NSNN của UBND huyện cho các cơ quan chức năng được phân chia thành các nhóm: Thứ nhất, xét theo mục đích chi thường xuyên NSNN của UBND huyện đối với các cơ quan chức năng trực thuộc ta có các nội dung chi như sau: 11 - Chi lương và các khoản phụ cấp theo lương, tiền thưởng, phúc lợi tập thể và các khoản thanh toán khác cho cá nhân theo quy định. - Các khoản chi nghiệp vụ chuyên môn: chi thanh toán dịch vụ công ích đô thị, chi vật tư văn phòng, chi công tác phí, chi các khoản đặc thù, chi sửa chữa thường xuyên tài sản cố định phục vụ công tác chuyên môn.“ - Chi mua sắm tài sản, trang thiết bị, phương tiện vật tư không theo các chương trình dự án sử dụng nguồn kinh phí thường xuyên. - Các khoản chi phục vụ cho công tác thu phí và lệ phí theo quy định bao gồm: chi cho lao động trực tiếp thu phí, lệ phí.
- Các chế độ, chính sách đối với các đối tượng được hưởng trợ cấp của NSNN (Các khoản chi đặc thù theo chức năng nhiệm vụ của từng ngành). Thứ hai, xét theo các lĩnh vực chi thường xuyên NSNN của UBND huyện đối với các đơn vị chức năng trực thuộc: như phòng giáo dục, phòng y tế, phòng lao động. Ta có thể chia lĩnh vực chi thường xuyên của các cơ quan chức năng thành hai lĩnh vực là: - Chi quản lý nhà nước: Chi cho các hoạt động quản lý nhà nước của các cơ quan chức năng trực thuộc UBND huyện là các khoản chi để đảm bảo hoạt động của hệ thống các cơ quan chức năng trong mục đích thực hiện các hoạt động quản lý nhà nước. Trong xu hướng phát triển của xã hội, các khoản chi quản lý hành chính không chỉ dừng lại ở việc duy trì hoạt động quản lý của bộ máy nhà nước mà còn nhằm phục vụ xã hội.
Hoạt động này nhằm bảo vệ và hỗ trợ cho các chủ thể và các hoạt động kinh tế phát triển chẳng hạn hoạt động cấp phép, công chứng, hộ tịch.“ - Chi các sự nghiệp trong đó: Chi sự nghiệp giáo dục và đào tạo Chi sự nghiệp giáo dục và đào tạo của phòng giáo dục và đạo tạo là các khoản chi cho hệ thống giáo dục, đào tạo từ giáo dục mầm non, giáo dục tiểu 12 học và giáo dục trung học cơ sở. Nhu cầu giáo dục - đào tạo của xã hội ngày càng đòi hỏi gia tăng về số lượng và chất lượng, với nguồn tài chính có hạn, ngân sách huyện không thể đáp ứng cho đủ các nhu cầu này mà chỉ đáp ứng một phần nhu cầu trong khuôn khổ nhất định, cho một số đối tượng nhất định. Khuôn khổ chi tiêu, đối tượng thụ hưởng phụ thuộc vào chính sách của nhà nước và nguồn lực tài chính quốc gia.“ Chi sự nghiệp y tế Chi cho sự nghiệp y tế của phòng Y tế huyện là các khoản chi đảm bảo hoạt động khám chữa bệnh cho người dân. Trong khuôn khổ nhất định, chi thường xuyên ngân sách huyện phải đáp ứng kinh phí cho hoạt động khám chữa bệnh của một số đối tượng như trẻ em dưới 6 tuổi, các đối tượng thuộc đối tượng chính sách như người già neo đơn không nơi nương tựa.
Chi đảm bảo xã hội “Chi cho hoạt động đảm bảo xã hội bao gồm các khoản chi cho đảm bảo xã hội và cứu trợ xã hội.
