CHƯƠNG I” CƠ SỞ”LÝ LUẬN VỀ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC” TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN 1. Khái quát về”ngân sách nhà nước” 1.”Khái niệm và vai trò của ngân sách nhà nước” 1. Khái niệm và bản chất của ngân sách nhà nước a) Khái niệm”về ngân sách nhà nước” Có nhiều khái niệm về NSNN, tuy nhiên trong nghiên cứu này tác giả sử dụng khái niệm được thể hiện trong Luật NSNN của Việt Nam năm 2015. Theo đó, “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.
Xét“theo góc độ quản lý thì NSNN được xem là kế hoạch thu, chi của Chính phủ được Quốc hội phê chuẩn cho từng năm tài chính. Tại hầu hết các nước trong đó có Việt Nam, năm ngân sách trùng với năm ”dương lịch, bắt đầu từ 01/01 kết thúc vào 31/12. b) Bản chất của NSNN Khi”Nhà nước thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình sẽ phát sinh các quan hệ kinh tế trong quá trình phân phối các nguồn tài chính của xã hội. Từ đó, ta có thể rút ra về bản chất của NSNN: NSNN phản ánh các mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và xã hội phát sinh trong quá trình Nhà nước phân phối các nguồn tài chính nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng quản lý và điều hành nền”KT trên cơ sở luật định.
Các quan hệ kinh tế thuộc phạm trù ngân sách bao gồm: (1)”quan hệ giữa Nhà nước với các tổ chức”kinh tế (doanh nghiệp); (2) quan hệ giữa nhà nước với các cơ quan chức năng của Nhà nước; (3) quan hệ giữa ngân sách”với các tầng lớp dân cư; (4) quan hệ giữa Nhà nước với các định chế tài chính”quốc tế với các Chính phủ và các tổ chức phi Chính phủ. Những quan hệ nói trên thể hiện rõ nội dung KT- 9 XH của NSNN. Chức năng và vai trò của NSNN a) Chức năng của ngân sách nhà nước NSNN là một trong những công cụ tài chính để Nhà nước điều tiết nền kinh tế, thúc đẩy kinh tế phát triển, đặc biệt là chống lạm phát và giảm thất nghiệp. Có thể thấy NSNN có các chức năng cơ bản sau: - Chức năng phân bổ nguồn lực trong xã hội:“Thông qua biện pháp”thu, chi và quản lý NSNN, Nhà nước thực hiện”phân bổ nguồn lực trong XH vào những lĩnh vực then chốt, có sự quản lý và phân bổ một cách ”hiệu quả để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của chi tiêu Nhà nước.
- Chức năng phân phối lại thu nhập trong xã hội: Vấn đề tồn tại của rất nhiều nước trên thế giới trong đó có Việt Nam là việc phân hóa trong xã hội trong đó có thể nói đến đó là sự chênh lệch giàu nghèo và bất bình đẳng về thu nhập. Nhà nước thực hiện điều tiết nền kinh tế thông qua thuế và công cụ chi tiêu để nhằm hạn chế bớt sự phân hóa trong XH. - Chức năng điều chỉnh kinh tế: Các chính sách về NSNN là một phần quan trọng của chính sách KT-XH. Khi nền kinh tế đang phát triển hay suy thoái nhà nước đều sử dụng chính sách tài khóa qua các công cụ như thuế hay chi tiêu công để điều chỉnh kinh tế.
Việc sử dụng công cụ NSNN là một trong những cách thích hợp trong quá trình điều chỉnh nền kinh tế. Các chức năng của NSNN có mối quan hệ với nhau, thông qua các chức năng này mà hoạt động của NSNN được phản ánh trong quá trình tạo lập, động viên, phân bổ, khai thác, tổ chức huy động các nguồn vốn cũng như tham gia điều tiết nền kinh tế. b) Vai trò của ngân sách nhà nước NSNN có vai trò quan trọng trong hoạt động KT-XH, ANQP và đối ngoại của đất nước. Có thể xem xét vai trò của NSNN trên các lĩnh vực sau đây: - NSNN đảm bảo nguồn tài chính để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trong từng thời gian cụ thể theo quy định của pháp luật.
- NSNN là công cụ tài chính quan trọng được Nhà nước sử dụng để điều tiết 10 vĩ mô nền kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và ổn định xã hội. NSNN cũng là công cụ được Nhà nước sử dụng để kiềm chế lạm phát, ổn định giá cả thị trường và tạo việc làm cho người lao động. Ngoài ra, các khoản chi NSNN góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống dân cư; các chính sách thuế sẽ góp phần điều tiết tiêu dùng hợp lý, đảm bảo công bằng trong phân phối thu nhập, tạo ra sự ổn định kinh tế - xã hội. - NSNN“giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống tài chính của nền kinh tế quốc dân, là công cụ kiểm tra, giám sát các hoạt động KT-XH.
NSNN là quỹ tiền tệ lớn nhất và thuộc quyền chi phối của Nhà nước. NSNN có mối quan hệ mật thiết với các khâu tài chính khác trong hệ thống tài chính ”quốc gia. Nghĩa là các khâu tài chính đều phải làm nghĩa vụ với NSNN. Khái niệm và đặc điểm thu, chi NSNN a) Khái niệm và đặc điểm thu NSNN - Khái niệm thu NSNN: là hoạt động của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền nhằm tập trung”một bộ phận của cải xã hội dưới hình thức giá trị theo những hình thức và biện pháp phù hợp để hình thành nên quỹ ngân sách Nhà nước.” - Đặc điểm thu NSNN: Đặc điểm nổi bật của thu NSNN là phần lớn các khoản thu được xây dựng dựa trên nền tảng nghĩa vụ công dân.”Các khoản thu ngân sách nhà nước không mang tính bồi hoàn trực tiếp.
Thu ngân sách nhà nước gắn liền với thực hiện nhiệm vụ của nhà nước. Khó kiểm soát và đánh giá hiệu”quả. b) Khái niệm và đặc điểm chi NSNN -“Khái niệm chi NSNN: Chi NSNN là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN theo dự toán ngân sách đã được cơ quan có thẩm quyền quyết định nhằm duy trì hoạt động của bộ máy nhà nước và đảm bảo thực hiện các chức năng của Nhà nước theo những nguyên tắc luật định.” - Đặc điểm của”chi NSNN:Chi NSNN gắn với bộ máy nhà nước và những nhiệm vụ KT, chính trị, XH mà Nhà nước đảm đương trong từng thời kỳ; Chi NSNN gắn với quyền lực Nhà nước, mang tích chất pháp lý cao; Các khoản chi NSNN được xem xét hiệu quả trên tầm vĩ mô; Các khoản chi NSNN mang tính chất không hoàn trả trực tiếp là”chủ yếu.”Hệ thống và phân cấp quản lý”NSNN 1. Hệ thống NSNN Hệ“thống NSNN là tổng thể các cấp NS có mối quan hệ hữu cơ với nhau trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ thu và chi của mỗi cấp NS.
Hệ thống NSNN gồm NS trung ương (NSTƯ) và NS địa phương (NSĐP). NSĐP bao gồm NS của đơn vị hành chính các cấp có HĐND và UBND và được chia thành: NS cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là NS cấp tỉnh); NS cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là NS cấp huyện); và NS cấp xã, phường, thị”trấn (gọi chung là NS cấp xã). Cơ cấu tổ chức hệ thống NSNN nước ta có thể mô tả”theo sơ đồ sau: Ngân sách Trung ương Ngân Ngân sách cấp tỉnh sách Ngân cấp sách Ngân sách cấp huyện Nhà cấp địa nước phương Ngân sách cấp xã Sơ đồ 1. Cấu trúc hệ thống ngân sách Nhà nước (Nguồn: Giáo trình Quản lý ngân sách - Ths.
Đồng Thị Vân Hồng) 1.”Phân cấp quản lý NSNN” -“Khái niệm phân cấp quản lý NSNN:” Phân”cấp quản lý NSNN là quá trình Nhà nước trung ương phân giao nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm nhất định cho chính quyền cấp địa phương trong hoạt động quản lý NSNN [16, 12].” -“Nội dung của phân cấp quản lý NSNN:” Trong”quá tình quản lý, sử dụng NSNN giữa các cấp chính quyền thường nảy sinh các quan hệ quyền lực, quan hệ vật chất. Giải quyết các mối quan hệ đó 12 được coi là nội dung cơ bản của phân cấp quản lý NSNN. Cụ thể phân cấp quản lý NSNN bao gồm các nội dung chủ yếu sau: - Giải quyết mối quan hệ quyền lực giữa các cấp chính quyền trong việc ban hành các chính sách, chế độ thu chi chế độ quản lý NSNN: Qua phân cấp quản lý NSNN phải xác định rõ quyền hạn ban hành các chính sách, chế độ, tiêu chuẩn định mức, phạm vi mức độ quyền hạn của mỗi cấp trong việc ban hành chính sách, chế độ NSNN. Về cơ bản, Nhà nước trung ương vẫn giữ vai trò quyết định các loại thu như thuế, phí, lệ phí, vay nợ và các chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi tiêu thực hiện thống nhất trong cả nước.
Ngoài các chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi tiêu do Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tài chính ban hành, đối với một số nhiệm vụ chi có tính chất đặc thù ở địa phương, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh được quyết định chế độ chi ngân sách, phù hợp với đặc điểm thực tế ở địa phương. Riêng những chế độ chi có tính chất tiền lương, tiền công, phụ cấp, trước khi quyết định phải có ý kiến của các Bộ quản lý ngành, lĩnh vực. UBND cấp tỉnh báo cáo Bộ Tài chính việc ban hành các chế độ chi ngân sách ở địa phương để tổng hợp và giám sát việc thực hiện. HĐND cấp tỉnh quyết định một số chế độ thu phí gắn với quản lý đất đai, tài nguyên thiên nhiên, gắn với chức năng quản với chức năng quản lý hành chính nhà nước của chính quyền địa phương và các khoản đóng góp của nhân dân theo quy định của pháp luật.
Việc huy động vốn để đầu tư xây dựng công trình kết cấu hạ tầng thuộc phạm vi ngân sách cấp tỉnh được quy định theo những điều kiện nghiêm ngặt nhằm tránh tình trạng sử dụng vốn phi hiệu quả, chồng chất nợ nần lên chính quyền trung ương.” -“Giải quyết mối quan hệ vật chất trong quá trình phân giao nhiệm vụ chi nguồn thu và cân đối NSNN: Luật“NSNN số 83/2015/QH13 đã quy định cụ thể nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa NS trung ương và NS địa phương, bao gồm các khoản thu được hưởng 100%; 13 các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm (%) của mỗi cấp. Về nguyên tắc, NSTƯ thu các khoản quan trọng không gắn trực tiếp với quản lý của địa phương hoặc không đủ căn cứ chính xác để phân chia. NSTƯ thực hiện chi cho các nhiệm vụ mang tính chiến lược của cả quốc gia đồng thời thực hiện hỗ trợ cân đối thu, chi NS cho địa phương bằng hình thức bổ sung cân đối và bổ sung mục tiêu.