Luận Văn Thạc Sĩ Phân Tích Quan Hệ Mỹ - Venezuela Từ Năm 1998 Đến Hiện Tại

Luận văn thạc sĩ phân tích quan hệ Mỹ - Venezuela từ năm 1998 đến nay, tập trung vào các yếu tố chính trị, kinh tế và ngoại giao giữa hai quốc gia.

• Tác giả: Nguyễn Thu Nga
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Thủy
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế
• Đề tài: Quan Hệ Mỹ - Venezuela Từ Năm 1998 Đến Nay
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ MỸ - VENEZUELA TỪ NĂM 1998 ĐẾN NAY
• 1.1. DI SẢN CỦA MỐI QUAN HỆ MỸ - VENEZUELA TRƯỚC NĂM 1998
• 1.1.1. Trên phương diện an ninh – chính trị
• 1.1.2. Trên phương diện kinh tế
• 1.2. NHỮNG YẾU TỐ KHÁCH QUAN VÀ CHỦ QUAN KHÁC TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ MỸ - VENEZUELA
• 1.2.1. Những yếu tố khách quan
• 1.2.2. Những yếu tố chủ quan
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUAN HỆ MỸ - VENEZUELA TỪ NĂM 1998 ĐẾN NAY
• 2.1. TRÊN PHƯƠNG DIỆN AN NINH – CHÍNH TRỊ
• 2.1.1. Những căng thẳng trong quan hệ hai nước
• 2.1.2. Hợp tác chống buôn lậu ma túy và chống khủng bố
• 2.2. TRÊN PHƯƠNG DIỆN KINH TẾ
• 2.2.1. Quan hệ thương mại
• 2.2.2. Quan hệ đầu tư
• 2.3. TRÊN CÁC LĨNH VỰC KHÁC
• 2.3.1. Hỗ trợ về dầu lửa của Venezuela đối với nhân dân Mỹ
• 2.3.2. Trong lĩnh vực giáo dục
• 3. CHƯƠNG 3: NHẬN XÉT VỀ MỐI QUAN HỆ HAI NƯỚC TỪ NĂM 1998 ĐẾN NAY VÀ DỰ BÁO XU HƯỚNG VẬN ĐỘNG CỦA MỐI QUAN HỆ NÀY TRONG THỜI GIAN TỚI
• 3.1. CÁC ĐẶC ĐIỂM CHÍNH TRONG QUAN HỆ HAI NƯỚC
• 3.1.1. Về an ninh – chính trị
• 3.1.2. Về kinh tế
• 3.2. TÁC ĐỘNG CỦA MỐI QUAN HỆ MỸ - VENEZUELA TỚI QUAN HỆ QUỐC TẾ TRONG KHU VỰC VÀ TRÊN THẾ GIỚI
• 3.2.1. Tác động tới quan hệ quốc tế trong khu vực Mỹ Latinh
• 3.2.2. Tác động tới quan hệ quốc tế trên thế giới
• 3.3. DỰ BÁO XU HƯỚNG VẬN ĐỘNG CỦA MỐI QUAN HỆ GIỮA HAI NƯỚC TRONG THỜI GIAN TỚI
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Quan hệ Mỹ Venezuela

Luận văn tập trung phân tích mối quan hệ phức tạp giữa Mỹ và Venezuela từ năm 1998 đến nay. Mối quan hệ này được đánh dấu bởi sự căng thẳng và đối đầu, đặc biệt dưới thời Tổng thống Hugo Chavez. Chính sách đối ngoại Mỹ đối với Venezuela thường xuyên thay đổi, từ việc hỗ trợ các chính quyền thân Mỹ đến việc áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế. Chính trị Venezuela cũng có sự chuyển biến mạnh mẽ, với việc Chavez thực hiện các chính sách giảm phụ thuộc vào Mỹ và tăng cường hợp tác với các nước đối địch với Mỹ như Cuba, Nga, và Trung Quốc.

1.1. Căng thẳng Mỹ Venezuela

Mối quan hệ giữa Mỹ và Venezuela đã trải qua nhiều giai đoạn căng thẳng, đặc biệt là từ năm 1998 khi Hugo Chavez lên nắm quyền. Chavez đã thực hiện các chính sách chống lại ảnh hưởng của Mỹ, đồng thời tăng cường hợp tác với các nước đối địch. Lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Venezuela đã làm gia tăng sự đối đầu, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế và năng lượng. Sự phụ thuộc lẫn nhau về dầu mỏ giữa hai nước cũng là yếu tố khiến mối quan hệ này trở nên phức tạp.

1.2. Tác động của Mỹ đến Venezuela

Mỹ đã có nhiều tác động đến Venezuela, từ việc hỗ trợ các lực lượng đối lập đến việc áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế. Chính sách đối ngoại Mỹ nhằm kiểm soát và hạn chế ảnh hưởng của Venezuela trong khu vực Mỹ Latinh. Tuy nhiên, các chính sách này cũng gặp phải sự phản kháng mạnh mẽ từ chính phủ Venezuela, đặc biệt dưới thời Chavez. Sự đối đầu này đã làm thay đổi cục diện chính trị và kinh tế của Venezuela, đồng thời ảnh hưởng đến quan hệ quốc tế trong khu vực.

II. Chính trị và kinh tế Venezuela

Luận văn cũng đi sâu vào phân tích chính trị Venezuela và tình hình kinh tế Venezuela trong giai đoạn từ năm 1998 đến nay. Dưới thời Chavez, Venezuela đã thực hiện nhiều cải cách xã hội và kinh tế, nhằm giảm bất bình đẳng và tăng cường quyền lực nhà nước. Tuy nhiên, các chính sách này cũng dẫn đến nhiều tranh cãi và thách thức, đặc biệt là trong bối cảnh giá dầu giảm và khủng hoảng kinh tế. Tình hình nhân quyền ở Venezuela cũng là một vấn đề được đề cập, với nhiều báo cáo về vi phạm nhân quyền và đàn áp chính trị.

2.1. Chính trị Venezuela dưới thời Chavez

Dưới thời Tổng thống Hugo Chavez, chính trị Venezuela đã có sự thay đổi đáng kể. Chavez đã thực hiện các chính sách cánh tả, nhằm giảm sự phụ thuộc vào Mỹ và tăng cường quyền lực nhà nước. Các chính sách này bao gồm việc quốc hữu hóa các ngành công nghiệp chiến lược, đặc biệt là ngành dầu khí. Tuy nhiên, các chính sách này cũng dẫn đến nhiều tranh cãi và thách thức, đặc biệt là trong bối cảnh giá dầu giảm và khủng hoảng kinh tế.

2.2. Kinh tế Venezuela và tác động từ Mỹ

Tình hình kinh tế Venezuela đã chịu nhiều tác động từ các chính sách của Mỹ, đặc biệt là các lệnh trừng phạt kinh tế. Sự phụ thuộc vào dầu mỏ cũng khiến nền kinh tế Venezuela dễ bị tổn thương trước biến động giá dầu. Dưới thời Chavez, chính phủ đã thực hiện nhiều cải cách nhằm giảm bất bình đẳng và tăng cường quyền lực nhà nước. Tuy nhiên, các chính sách này cũng dẫn đến nhiều tranh cãi và thách thức, đặc biệt là trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế và chính trị.

III. Tác động đến quan hệ quốc tế

Luận văn cũng phân tích tác động của mối quan hệ Mỹ - Venezuela đến quan hệ quốc tế trong khu vực Mỹ Latinh và trên toàn cầu. Sự căng thẳng giữa hai nước đã ảnh hưởng đến các nước trong khu vực, đặc biệt là các nước có quan hệ chặt chẽ với Venezuela như Cuba, Bolivia, và Ecuador. Venezuela và các nước Mỹ Latinh đã có sự hợp tác chặt chẽ hơn trong việc chống lại ảnh hưởng của Mỹ, đồng thời tăng cường hợp tác kinh tế và chính trị. Sự đối đầu này cũng làm thay đổi cục diện chính trị và kinh tế của khu vực Mỹ Latinh.

3.1. Venezuela và các nước Mỹ Latinh

Venezuela đã tăng cường hợp tác với các nước Mỹ Latinh, đặc biệt là các nước có chính sách cánh tả như Cuba, Bolivia, và Ecuador. Sự hợp tác này nhằm chống lại ảnh hưởng của Mỹ trong khu vực, đồng thời tăng cường quyền lực và ảnh hưởng của Venezuela. Các chính sách này đã làm thay đổi cục diện chính trị và kinh tế của khu vực Mỹ Latinh, đồng thời tạo ra một liên minh chống lại sự can thiệp của Mỹ.

3.2. Tác động toàn cầu

Mối quan hệ căng thẳng giữa Mỹ và Venezuela cũng có tác động đến quan hệ quốc tế trên toàn cầu. Sự đối đầu này đã làm thay đổi cục diện chính trị và kinh tế của khu vực Mỹ Latinh, đồng thời ảnh hưởng đến các nước có quan hệ chặt chẽ với Venezuela. Venezuela trong bối cảnh toàn cầu đã trở thành một điểm nóng trong quan hệ quốc tế, với sự tham gia của các cường quốc như Nga và Trung Quốc. Sự đối đầu này cũng làm thay đổi cục diện chính trị và kinh tế toàn cầu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quan hệ quốc tế giữa Mỹ và Venezuela giai đoạn từ năm 1998 đến hết năm 2014 chứng kiến bước ngoặt lịch sử sâu sắc, chuyển dịch từ trạng thái đồng minh chiến lược phụ thuộc sang đối đầu ý thức hệ toàn diện. Sự kiện Tổng thống Hugo Chavez đắc cử vào tháng 12 năm 1998 với 56% số phiếu bầu đã kích hoạt phong trào cánh tả tại Mỹ Latinh, thách thức trực tiếp trật tự đơn cực của Washington. Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu nằm ở nghịch lý đan xen: sự leo thang căng thẳng ngoại giao đỉnh điểm đi đôi với tính phụ thuộc tương hỗ không thể tách rời về kinh tế - năng lượng. Với việc Venezuela sở hữu trữ lượng dầu thô đạt khoảng 298 tỷ thùng vào đầu năm 2014 (chiếm 18% trữ lượng toàn cầu) và dầu mỏ đóng góp tới 90% tổng kim ngạch xuất khẩu của quốc gia Nam Mỹ này, quan hệ song phương đã vượt ra ngoài khuôn khổ ngoại giao thông thường để trở thành tâm điểm địa chính trị thế giới. Mục tiêu nghiên cứu tập trung bóc tách các yếu tố cấu thành động thái đối ngoại, phân tích thực trạng hợp tác và đối đầu trên các trục an ninh, chính trị, kinh tế, thương mại, đồng thời dự báo quỹ đạo quan hệ song phương. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian địa lý Tây Bán Cầu xuyên suốt 16 năm biến động (1998 - 2014). Ý nghĩa của đề tài mang giá trị thực tiễn to lớn đối với Việt Nam trong việc tối ưu hóa bài học ngoại giao cân bằng, đa phương hóa quan hệ quốc tế, vừa duy trì đà hợp tác kinh tế với Mỹ, vừa thắt chặt tình đoàn kết truyền thống với Venezuela.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng kết hợp hai hệ thống lý thuyết nền tảng trong quan hệ quốc tế: Lý thuyết Chủ nghĩa Hiện thực Cấu trúc (Structural Realism) và Lý thuyết Phụ thuộc (Dependency Theory), đặt trong bối cảnh phản biện Mô hình Chủ nghĩa Tân tự do (Neoliberalism). Sau gần 30 năm các nước Mỹ Latinh áp dụng chính sách kinh tế tân tự do, nền kinh tế Venezuela rơi vào khủng hoảng sâu sắc với mức tăng trưởng âm kéo dài 12 năm và gánh nặng nợ nước ngoài lên tới 32 tỷ USD vào đầu thế kỷ XXI. Khung lý thuyết này giúp giải mã các khái niệm cốt lõi: "Quyền bá chủ khu vực" (Regional Hegemony), "Cách mạng Bolivar", "Chủ nghĩa xã hội thế kỷ XXI" và "Ngoại giao dầu mỏ" (Oil Diplomacy). Qua đó, đề tài làm sáng tỏ xung đột giữa nỗ lực duy trì ảnh hưởng tại sân sau Tây Bán Cầu của Mỹ và quyết tâm xây dựng trật tự thế giới đa cực của Caracas, trong bối cảnh khoảng 50% sản lượng dầu xuất khẩu của Venezuela vẫn hướng vào thị trường Mỹ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn mực từ các văn kiện lập pháp như Mục 40A của Đạo luật Kiểm soát Xuất khẩu Vũ khí Mỹ (PL 90-629), báo cáo kiểm toán của Văn phòng Trách nhiệm Chính phủ Mỹ (GAO), số liệu thống kê thương mại từ Cục Dân số Mỹ (Census Bureau), Tổ chức OPEC và các tuyên bố chính sách ngoại giao song phương. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ chuỗi biến cố ngoại giao, hiệp định thương mại và hiệp ước an ninh xuyên suốt giai đoạn 1998 - 2014, với hơn 50 sự kiện ngoại giao then chốt cùng hơn 300 thỏa thuận hợp tác quốc tế. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) để tập trung phân tích sâu các mốc sự kiện mang tính bước ngoặt. Phương pháp nghiên cứu lịch sử kết hợp với phương pháp phân tích so sánh, tổng hợp và phương pháp phân tích địa chính trị được lựa chọn nhằm bóc tách bản chất tương phản giữa các tuyên bố chính trị công khai và những ràng buộc kinh tế ngầm, mang lại cái nhìn khách quan, đa chiều về động lực thúc đẩy chính sách đối ngoại của hai quốc gia.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chỉ ra nghịch lý "đối đầu chính trị gay gắt nhưng cộng sinh năng lượng bền chặt". Mặc dù căng thẳng ngoại giao liên tục leo thang, Mỹ vẫn là thị trường tiêu thụ dầu thô quan trọng nhất của Venezuela, trong khi Venezuela chiếm từ 10% đến 15% tổng lượng dầu nhập khẩu của Mỹ. Yếu tố logistics đóng vai trò quyết định khi thời gian vận chuyển dầu thô từ Venezuela đến các nhà máy lọc dầu vùng Vịnh Mexico của Mỹ chỉ mất khoảng 70 giờ, nhanh hơn vượt trội so với hành trình 45 ngày từ khu vực Trung Đông và Bắc Phi.

Thứ hai, Caracas đã phá vỡ thế bao vây cô lập thông qua chiến lược đa dạng hóa đối tác chiến lược toàn cầu. Nhằm giảm sự phụ thuộc vào Washington, Venezuela đã ký hơn 300 văn kiện hợp tác với Trung Quốc, đưa kim ngạch thương mại hai chiều từ 1,4 triệu USD thời điểm thiết lập quan hệ lên 19,2 tỷ USD vào năm 2013, đi kèm các khoản tín dụng tích lũy hơn 36 tỷ USD. Đồng thời, từ năm 2005, Venezuela đã nhập khẩu hơn 4 tỷ USD trang thiết bị quân sự hiện đại từ Nga (bao gồm 100.000 súng trường AK-103, 24 tiêm kích Su-30 Sukhoi và 90 xe tăng T-72), đưa kim ngạch thương mại song phương Nga - Venezuela năm 2007 đạt 1,1 tỷ USD, tăng hơn 200% so với mức 517 triệu USD của năm 2006.

Thứ ba, sự đổ vỡ hoàn toàn trong các cơ chế hợp tác an ninh phi truyền thống. Sự phối hợp phòng chống tội phạm ma túy bị đình trệ từ năm 2005 khi lượng ma túy quá cảnh qua Venezuela tăng gấp hơn 4 lần, từ 66 tấn năm 2004 lên 287 tấn năm 2007. Hậu quả là trong 10 năm liên tiếp (2005 - 2014), Mỹ đều tuyên bố Venezuela không đáp ứng nghĩa vụ quốc tế về kiểm soát ma túy, đồng thời duy trì 9 năm liên tiếp (2006 - 2014) lệnh cấm vận vũ khí theo luật định chống khủng bố.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của sự đối kháng bắt nguồn từ xung đột ý thức hệ và mâu thuẫn lợi ích địa chính trị giữa một bên là siêu cường theo đuổi chủ nghĩa can thiệp và một bên là phong trào cánh tả dân tộc kiên định bảo vệ chủ quyền. Khi trình bày dữ liệu nghiên cứu, chuỗi số liệu có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ đường thể hiện sự gia tăng lượng ma túy quá cảnh (tăng hơn 330% trong 3 năm) đối chiếu với biểu đồ cột kim ngạch thương mại song phương. Bên cạnh đó, bảng tổng hợp 5 đợt trục xuất nhà ngoại giao lớn (năm 2008, 2010, 2012, 2013 và 2014) minh chứng cho sự bất lực của các kênh đối thoại chính thức. Kết quả này bổ sung và điều chỉnh các nghiên cứu trước đây vốn chỉ nhìn nhận quan hệ Mỹ - Venezuela qua lăng kính xung đột ý thức hệ thuần túy, khẳng định rằng tính thực dụng kinh tế và an ninh năng lượng mới là sợi dây níu giữ quan hệ hai nước không rơi vào xung đột quân sự trực diện.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đa dạng hóa thị trường và đối tác năng lượng quốc gia. Bộ Công Thương phối hợp cùng các tập đoàn năng lượng chủ lực triển khai chiến lược giảm tỷ trọng phụ thuộc vào một đối tác thương mại duy nhất xuống mức an toàn dưới 25% trong giai đoạn 2026 - 2030, xây dựng các kịch bản dự trữ dầu mỏ ứng phó kịp thời với các cú sốc nguồn cung toàn cầu.

Thứ hai, thiết lập hệ thống cảnh báo sớm rủi ro địa chính trị. Bộ Ngoại giao và các cơ quan nghiên cứu chiến lược cần vận hành mạng lưới giám sát 24/7 đối với các biến động lập pháp và chính sách trừng phạt quốc tế, nâng cao độ chính xác dự báo rủi ro an ninh đối ngoại đạt trên 85% trước năm 2027 nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các pháp nhân trong nước.

Thứ ba, kiên định đường lối ngoại giao cân bằng linh hoạt. Ban Đối ngoại Trung ương và các cơ quan ngoại giao thúc đẩy quan hệ hợp tác song phương bền vững với cả các đối tác lớn và các nước bạn bè truyền thống tại Mỹ Latinh, đặt mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng kim ngạch thương mại song phương từ 10% đến 15% mỗi năm trong khung thời gian trung hạn 3 đến 5 năm.

Thứ tư, hoàn thiện khung thể chế hợp tác an ninh phi truyền thống. Các viện nghiên cứu chiến lược và cơ quan thực thi pháp luật cần chủ động xây dựng các đề án phòng chống tội phạm xuyên quốc gia, bảo đảm chuỗi logistics hàng hải quốc tế, hoàn thành 100% mục tiêu thẩm định an ninh đối với các tuyến giao thương trọng điểm trước quý IV năm 2028.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ hoạch định chính sách đối ngoại: Cung cấp góc nhìn thực tiễn về cách xử lý quan hệ với các nước lớn và ứng phó với các biện pháp trừng phạt kinh tế đơn phương.

Thứ hai, chuyên gia nghiên cứu kinh tế quốc tế và năng lượng: Tiếp cận nguồn dữ liệu chi tiết về thị trường dầu mỏ toàn cầu, lợi thế chuỗi cung ứng 70 giờ và các mô hình hợp tác tài chính - năng lượng quốc tế.

Thứ ba, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Quan hệ Quốc tế: Sử dụng làm tài liệu tham khảo giá trị về phong trào cánh tả Mỹ Latinh, mô hình phát triển Bolivar và sự chuyển dịch trật tự thế giới đơn cực sang đa cực.

Thứ tư, doanh nghiệp đầu tư và xuất nhập khẩu quốc tế: Nắm bắt các quy chuẩn pháp lý quốc tế, nhận diện rủi ro từ Đạo luật PL 90-629 và các lệnh cấm vận để tối ưu hóa chiến lược thâm nhập thị trường khu vực Nam Mỹ.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Mỹ và Venezuela vẫn duy trì kim ngạch thương mại dầu mỏ khổng lồ dù đối đầu chính trị gay gắt? Nguyên nhân xuất phát từ sự phụ thuộc tương hỗ về kinh tế. Venezuela cần nguồn thu ngoại tệ từ thị trường Mỹ (chiếm 50% xuất khẩu dầu), còn các nhà máy lọc dầu bờ Đông nước Mỹ phụ thuộc vào nguồn dầu thô nặng của Venezuela với chi phí vận chuyển rẻ và thời gian chỉ mất khoảng 70 giờ.

Sự trỗi dậy của Nga và Trung Quốc tại Venezuela đã tác động thế nào đến vai trò của Mỹ? Sự can dự mạnh mẽ của Trung Quốc với các khoản tín dụng hơn 36 tỷ USD và các hợp đồng mua sắm vũ khí của Nga trị giá hơn 4 tỷ USD đã tạo ra thế cân bằng chiến lược mới, giúp Venezuela giảm áp lực cô lập và làm suy giảm đáng kể ảnh hưởng truyền thống của Mỹ tại Tây Bán Cầu.

Chính quyền Tổng thống Barack Obama đã thay đổi chính sách gì so với thời Tổng thống George W. Bush? Mặc dù khởi đầu bằng cử chỉ hòa giải tại Hội nghị Thượng đỉnh châu Mỹ năm 2009, chính quyền Obama về bản chất vẫn duy trì chính sách kiềm chế, viện trợ cho các nhóm đối lập, liên tục từ chối bổ nhiệm đại sứ và áp đặt các lệnh trừng phạt ngoại giao như các năm 2010, 2013 và 2014.

Sự suy thoái của mô hình tân tự do trước năm 1998 đã tạo tiền đề gì cho Cách mạng Bolivar? Sau gần 30 năm thực thi mô hình tân tự do, nền kinh tế Venezuela tăng trưởng âm kéo dài 12 năm và nợ nước ngoài tăng vọt lên 32 tỷ USD. Tình trạng bất bình đẳng xã hội sâu sắc là động lực xã hội giúp Hugo Chavez thắng cử năm 1998 với 56% phiếu bầu.

Việt Nam có thể rút ra bài học kinh nghiệm gì từ quan hệ Mỹ - Venezuela? Bài học quan trọng nhất là kiên trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa, tránh rơi vào thế đối đầu giữa các khối cường quyền, đồng thời tận dụng hiệu quả các liên kết kinh tế để bảo vệ lợi ích an ninh và phát triển quốc gia.

Kết luận

• Quan hệ Mỹ - Venezuela giai đoạn 1998 - 2014 phản ánh sinh động sự chuyển biến sâu sắc của cục diện địa chính trị Tây Bán Cầu từ mô hình phụ thuộc sang đối đầu ý thức hệ gay gắt.
• Lợi ích năng lượng gắn liền với trữ lượng 298 tỷ thùng dầu thô của Venezuela là yếu tố sống còn giữ cho quan hệ kinh tế song phương không bị đổ vỡ hoàn toàn trước các xung đột chính trị.
• Sự chuyển dịch đa phương hóa với các khoản hợp tác kinh tế - quân sự trên 40 tỷ USD từ Nga và Trung Quốc đã tái định hình cán cân quyền lực khu vực.
• Cơ chế hợp tác an ninh phòng chống tội phạm ma túy và khủng bố bị tê liệt hoàn toàn sau 10 năm liên tiếp Mỹ áp đặt các cáo buộc pháp lý đơn phương.
• Cung cấp bài học thực tiễn vô giá cho Việt Nam trong việc thực thi chính sách ngoại giao linh hoạt, cân bằng giữa các đối tác lớn trong bối cảnh quốc tế biến động.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là hệ thống hóa toàn diện, khách quan toàn bộ bức tranh quan hệ Mỹ - Venezuela trên cả hai bình diện an ninh - chính trị và kinh tế - thương mại. Để tiếp tục phát triển chủ đề này, hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung đánh giá các tác động đa chiều của cuộc khủng hoảng kinh tế tại Venezuela và chính sách cấm vận toàn diện của Mỹ giai đoạn sau năm 2015 đến nay. Các nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành quan hệ quốc tế hãy tiếp tục khai thác các bài học thực tiễn từ đề tài này để đóng góp vào kho tàng nghiên cứu chiến lược đối ngoại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho những bất thƣờng mà mô hình kiểu Mỹ đang tồn tại đã không lƣờng trƣớc đƣợc” [59,1]. Do vậy, các chính phủ cánh tả, “đầu tàu” là chính phủ của Tổng thống Chavez, đã lên ngôi với lời hứa và hi vọng 21 sẽ thực hiện những cuộc cải cách để đƣa đất nƣớc thoát khỏi vòng xoáy khủng hoảng, đi theo hƣớng đi riêng phù hợp với tình hình đất nƣớc, tránh đi theo đƣờng lối của Mỹ. Có thể thấy, sự phát triển của phong trào cánh tả Mỹ Latinh và những biến động chính trị tại khu vực sau khi Tổng thống Hugo Chavez lên nắm quyền, càng góp phần làm cho quan hệ giữa Mỹ và khu vực nói chung xấu đi, đặc biệt là mối quan hệ giữa Mỹ với Venezuela khi Venezuela, dƣới sự lãnh đạo của Hugo Chavez đƣợc coi là “kẻ cầm đầu” cho những biến động ấy [1,tr. Mỹ sẽ phản ứng ra sao và hành động nhƣ thế nào để duy trì mối quan hệ với Venezuela, đồng thời gìn giữ đƣợc vị trí của Mỹ tại khu vực Mỹ Latinh là một vấn đề quan trọng đối với chính quyền Mỹ bởi trên thực tế, Mỹ vẫn đang có những lợi ích thiết yếu cả về kinh tế và chính trị tại Mỹ Latinh cũng nhƣ ở Venezuela.

Yếu tố thứ tƣ là sự gia tăng ảnh hƣởng của các cƣờng quốc bên ngoài khu vực. Quan hệ Mỹ - khu vực Mỹ Latinh nói chung và quan hệ Mỹ - Venezuela nói riêng trong giai đoạn từ năm 1998 đến nay chịu sự tác động mạnh mẽ từ sự gia tăng ảnh hƣởng của các cƣờng quốc ngoài khu vực nhƣ Trung Quốc, Nga, Nhật Bản, EU… ở khu vực vốn đƣợc coi là “sân sau” của Mỹ. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, đối thủ chính của Mỹ là Liên Xô không còn tồn tại, Mỹ trở thành siêu cƣờng duy nhất lãnh đạo thế giới “một cực”. Tuy nhiên, các cƣờng quốc khác, đặc biệt là Trung Quốc, đang không ngừng vƣơn lên, trở thành “mối đe dọa” không nhỏ tới lợi ích của Mỹ.

Điều đáng nói là, trong khi giai đoạn này, các chính sách đối ngoại của Mỹ hƣớng sự tập trung vào các khu vực Trung Đông và Châu Á - Thái Bình Dƣơng thì các cƣờng quốc đƣợc Mỹ xem nhƣ những đối thủ nặng ký lại thâm nhập vào thị trƣờng Mỹ Latinh, thách thức vị thế của Mỹ ngay trên sân nhà. Đặc biệt trong những năm gần đây, mối quan hệ giữa Nga và Trung Quốc với Mỹ Latinh cả trong lĩnh vực kinh tế và quân sự ngày càng sâu sắc và phát triển tốt đẹp. Năm 2010, kim ngạch thƣơng mại giữa Mỹ Latinh và Trung Quốc đạt 179 tỷ USD, tăng 51,2% so với năm 2009 và cao hơn nhiều so với mức tăng 27,3% của khu vực này với Mỹ [63]. Tầm quan trọng của khu vực Mỹ Latinh càng đƣợc làm nổi bật khi mới đây, 22 chỉ trong vòng chƣa đầy một tháng (từ tháng 7 đến tháng 8 năm 2014), cả ba vị nguyên thủ quốc gia gồm Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, Thủ tƣớng Nhật Bản Shinzo Abe và Tổng thống Nga Valdimir Putin đều thực hiện những chuyến công du dài ngày tới các nƣớc thuộc khu vực này.

Đặc biệt, Nga và Trung Quốc còn có mối quan hệ mật thiết với Venezuela kể từ khi Tổng thống Hugo Chavez lãnh đạo đất nƣớc. Tổng thống Chavez tuyên bố sẽ hợp tác chặt chẽ hơn nữa với Trung Quốc, dần thay thế vai trò là nƣớc nhập khẩu dầu thô lớn nhất của Mỹ bằng cách thúc đẩy việc xuất khẩu dầu sang thị trƣờng Trung Quốc. Hai nƣớc đã thiết lập quan hệ đối tác chiến lƣợc vì sự phát triển chung từ năm 2001, và đã ký hơn 300 văn kiện hợp tác trong các lĩnh vực năng lƣợng, dầu khí, giáo dục y tế, công nghệ, thƣơng mại. Tháng 11/2011, Trung Quốc đồng ý cấp cho Venezuela khoản tín dụng trị giá 4 tỉ USD trong vòng 8 năm với lãi suất 5%, nhằm giúp quốc gia Nam Mỹ này tăng sản lƣợng dầu mỏ, nâng cấp các nhà máy điện, đẩy mạnh hoạt động khai thác quặng và nhôm.

Trƣớc đó, Trung Quốc cũng cho Venezuela vay hơn 32 tỉ USD [31]. Chính phủ Venezuela đang trả khoản vay này dƣới hình thức xuất khẩu dầu mỏ sang Trung Quốc…. Trao đổi thƣơng mại giữa hai nƣớc tăng từ 1,4 triệu USD/năm cách đây 40 năm, khi hai nƣớc mới thiết lập quan hệ ngoại giao, lên 19,2 tỷ USD năm 2013 [47]. Ngoài ra, Venezuela còn thực hiện một loạt những hợp đồng mua vũ khí của Nga, tăng cƣờng sức mạnh quân sự cho đất nƣớc.

Từ năm 2005, Venezuela đã mua hơn 4 tỉ đôla vũ khí của Nga, bao gồm 100 nghìn súng trƣờng AK-103; trực thăng vận tải Mi -26 và trực thăng tấn công HIND Mi-35; 24 máy bay chiến đấu Su-30 Sukhoi; hệ thống phòng thủ trên không nhân tạo IGLA-S, một hệ thống phòng thủ trên không hợp nhất tiên tiến; hơn 90 xe tăng T-72, vài trăm tàu chuyên chở binh sĩ bọc sắt, máy phóng tên lửa cơ động Smerch, và 4 tàu ngầm diezen cổ KILO, tất cả đều của Nga [64]. Kim ngạch thƣơng mại Nga - Venezuela đạt 1.1 tỷ USD năm 2007, tăng hơn 200% từ mức 517 triệu USD năm 2006 [42]. Việc Venezuela ngày càng xích lại gần Nga, đối thủ đáng gƣờm của Mỹ sau khi Liên Xô sụp đổ, đặc biệt là những hợp tác quân sự, kinh tế gần đây khiến cho Mỹ ngày càng lo ngại: về kinh 23 tế, Mỹ mất đi những lợi ích từ những hợp tác với Venezuela cũng nhƣ các nƣớc cánh tả; về quân sự, Venezuela đứng về phía Nga sẽ làm giảm ảnh hƣởng của Mỹ. Hơn nữa, dƣới thời lãnh đạo của Tổng thống Hugo Chavez, Venezuela là một nƣớc có sức ảnh hƣởng lớn tới khu vực Mỹ Latinh, vì thế, sự thân thiết gần đây giữa các cƣờng quốc “đối thủ” của Mỹ với khu vực Mỹ Latinh nói chung và với Venezuela nói riêng không khỏi làm cho Mỹ lo ngại.

Điều đó khiến cho giới cầm quyền Mỹ phải xem xét lại chính sách đối với khu vực mà Mỹ vẫn cho là “của ngƣời Mỹ” và tác động trực tiếp tới chính sách đối ngoại của hai bên Mỹ và Venezuela cũng nhƣ mối quan hệ giữa hai nƣớc. Do Venezuela có những ảnh hƣởng nhất định tới khu vực cho nên “đối xử” nhƣ thế nào với đất nƣớc này là một bài toán khó đối với giới lãnh đạo Mỹ. Làm thế nào để duy trì lợi ích của Mỹ ở khu vực sân nhà trƣớc những thách thức đƣợc đặt ra bởi những đối thủ ngày càng lớn mạnh, càng khiến Mỹ phải thận trọng hơn với chính sách dành cho khu vực Mỹ Latinh nói chung và Venezuela nói riêng. Những yếu tố chủ quan Bên cạnh những yếu tố khách quan nhƣ đã trình bày ở trên, mối quan hệ Mỹ - Venezuela còn chịu tác động của những yếu tố chủ quan khác nhƣ tình hình trong nƣớc và chính sách đối ngoại của hai nƣớc trong giai đoạn từ năm 1998 đến nay.

Tình hình trong nƣớc của Mỹ và Venezuela trong giai đoạn từ 1998 đến nay liên tục xảy ra những biến động lớn, tác động trực tiếp hoặc gián tiếp tới chính sách đối ngoại cũng nhƣ quan hệ giữa hai nƣớc. Về phía Venezuela, sự lên ngôi của vị Tổng thống cánh tả Hugo Chavez không những mở ra một kỷ nguyên mới cho đất nƣớc Venezuela mà còn đánh dấu sự khởi đầu của một giai đoạn mới trong quan hệ song phƣơng Mỹ - Venezuela. Là một sĩ quan phục vụ trong quân đội ở Barinas suốt 17 năm sau khi tốt nghiệp trƣờng Đại học Simón Bolívar ở thủ đô Caracas, Hugo Chavez đã từng thực hiện một cuộc đảo chính táo bạo năm 1992 do bất bình với tình trạng suy thoái kinh tế ngày càng trầm trọng dƣới thời Tổng thống “thân Mỹ” Carlos Andrés Pérez 24 (1989 – 1993). Tuy nhiên, cuộc đảo chính bất thành đã khiến ông phải ngồi tù hai năm và sau đó đƣợc vị Tổng thống lúc đó là Rafael Caldera (1994 – 1999) ân xá phóng thích vào năm 1994.

Bức xúc trƣớc tình trạng ngày càng suy thoái của đất nƣớc và phải chứng kiến cảnh đói nghèo cực khổ của nhân dân cũng nhƣ sự điều hành kém hiệu quả của giới cầm quyền chịu nhiều sự chi phối của Mỹ, năm 1998, Hugo Chavez quyết định đứng ra tranh cử Tổng thống. Trong các chiến dịch tranh cử, ông đã giành đƣợc sự ủng hộ lớn của tầng lớp lao động nghèo bởi lời hứa sẽ giúp họ thoát khỏi cảnh nghèo đói và chƣơng trình hành động dựa trên cơ sở của chủ nghĩa Bolivar với mục tiêu “đặt nền móng cho một nền cộng hòa mới”. Tháng 5/1998, tỉ lệ ủng hộ ông đạt 30%, đến tháng 8 thì tăng lên 39%. Và ngày 6/12/1998, Hugo Chavez đã đắc cử Tổng thống với tỉ lệ ủng hộ là 56%.

Sau khi lên nắm quyền, Tổng thống Hugo Chavez đã lãnh đạo đất nƣớc theo hƣớng thiên tả, đẩy mạnh “cuộc cách mạng Bolivar”- cuộc cách mạng mang tên của vị anh hùng giải phóng dân tộc, nhƣ một mô hình mẫu mực cho các nƣớc khác noi theo nhằm kêu gọi thiết lập một thế giới đa cực, kết thúc sự bá quyền của Mỹ [64]. Sở dĩ Hugo Chavez mang trong mình tƣ tƣởng và tinh thần chống Mỹ cao độ nhƣ vậy bởi chính những hành động can thiệp và những chính sách áp đặt đơn phƣơng của Mỹ lên các nƣớc Mỹ Latinh, đặc biệt là sự “du nhập” mô hình kinh tế chủ nghĩa tự do mới vào Mỹ Latinh nhƣ đã đề cập ở phần trên. Chính sự áp dụng một cách máy móc mô hình này của các vị tổng thống tiền nhiệm “thân Mỹ” đã khiến cho nền kinh tế Venezuela lâm vào khủng hoảng trầm trọng. Điều đó càng làm cho Tổng thống Chavez bức xúc và lên án mạnh mẽ mô hình phát triển kinh tế tự do mà Mỹ đã đƣa vào nhằm phục vụ cho lợi ích của nền kinh tế Mỹ.

Tƣ tƣởng chống Mỹ của ông ngày càng dâng cao. Do đó, ngay từ khi lên cầm quyền, chính quyền Chavez đã trở thành một thách thức, một trở ngại lớn đối với chính phủ Mỹ. Hơn nữa, sau khi nhậm chức, Tổng thống Hugo Chavez lại tuyên bố xây dựng đất nƣớc theo mô hình “Chủ nghĩa xã hội thế kỷ XXI” và thắt chặt quan hệ với Cuba, đất nƣớc duy nhất ở châu lục này đi theo con đƣờng Xã hội chủ nghĩa, đi ngƣợc lại với lợi ích của Mỹ và vẫn đang trong thời gian bị Mỹ cấm vận. Đặc biệt, 25 sự thân thiết quá mức giữa Tổng thống Chavez và lãnh tụ Đảng Cộng Sản Cuba Fidel Castro càng làm cho Mỹ lo ngại về khả năng trở lại chủ nghĩa Cộng sản sau khi Liên Xô sụp đổ.