CHƯƠNG 1 VĂN HÓA ĐỌC VỚI SINH VIÊNTRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI 1. Những vấn đề chung về văn hóa đọc 1. Khái niệm > Khái niệm van hóa đọc Thuật ngữ văn hóa đọc được trình bày bằng tiếng Anh là "reading culture" hoặc "culture of reading". Van đề văn hóa đọc đang được toàn xã hội quan tâm và bàn luận dưới những góc nhìn khác nhau.
Đã có nhiều học giả, nhà khoa học nghiên cứu về đề tài này và đưa ra các khái niệm khác nhau về văn hóa đọc. Tác giả Nguyễn Hữu Viêm định nghĩa: "Văn hoá đọc là một khái niệm có hai nghĩa, một nghĩa rộng và một nghĩa hẹp. Ở nghĩa rộng, đó là ứng xử đọc, giá trị đọc và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân, của cộng đồng xã hội và của các nhà quản lý và cơ quan quản lý nhà nước. Còn ở nghĩa hẹp, đó là ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân.
Ứng xử, giá tri va chuẩn mục đọc của mỗi cá nhân trong xã hội là thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc của mỗi người"[30, tr. Như vậy, theo tác giả, văn hóa đọc gan liền với ứng xử đọc, giá trị đọc và chuẩn mực đọc của cá nhân và xã hội. Theo tác giả Trần Thị Minh Nguyệt: "Xét trên bình diện phát triển văn minh nhân loại, văn hóa đọc gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của chữ viết. Xét trên bình diện cá nhân, văn hóa đọc biéu hiện trình độ phát triển tinh thần của con người cụ thể trong điều kiện xã hội nhất định.
Văn hóa đọc xem xét ở cấp độ cá nhân bao hàm khía cạnh định hướng của chủ thể tới đối tượng đọc (nhu cầu đọc), khả năng, trình độ lĩnh hội thông tin (kỹ năng đọc), cả ở phản ứng với đối tượng đọc (ứng xử văn hóa). Theo quan điểm này, văn hóa đọc của mỗi cá nhân là sự biểu hiện rõ nét xu hướng tinh thần và năng lực nhận thức của chính họ trong mối tương quan với các điều kiện văn hóa của xã hội đương thời"[24, tr. 15 Dưới một góc nhìn khác về văn hóa đọc, tác giả Vũ Dương Thúy Ngà cho rằng: "văn hóa đọc là một hoạt động văn hóa của con người, thông qua việc đọc dé tiếp nhận thông tin và tri thức. Do là sự tích hợp của các yếu tô như nhu cau đọc, thói quen đọc va được biểu hiện qua hành vi, tập quán đọc cua cá nhân và cộng đồng"[20, tr.
Có thê thấy, văn hóa đọc không phải là một khái niệm mới nhưng nội hàm của nó rất rộng, các quan niệm khác nhau về văn hóa đọc đã góp phần trong việc nhận dạng đầy đủ hơn ban chất của văn hóa đọc. Dé hiểu nội hàm của khái niệm "văn hóa đọc", tác giả đi sâu phân tích thuật ngữ này. Văn hóa là "những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lich sử" [25, tr. Văn hóa là hoạt động tinh thần nhằm phát huy những năng lực bâm sinh và ban chất của con người dé sáng tạo ra các giá trị vật chất và tinh thần dựa trên các chuẩn mực: chân, thiện, mỹ nhằm duy tri sự tồn tại và phát triển của cá nhân và cộng đồng xã hội.
Theo ý nghĩa này, văn hóa có mặt trong tất cả các hoạt động của con người dù đó là hoạt động sản xuất vật chất, hoạt động sản xuất tinh thần, hay trong quan hệ giao tiếp, ứng xử xã hội, trong thái độ ứng xử với thiên nhiên. Với các chức năng như giáo dục, nhận thức, dự báo, thấm mỹ, giải trí. hoạt động văn hóa, trong đó có văn hóa doc, là hoạt động tinh thần có tác động trực tiếp đến sự phát triển, hoàn thiện con người và xã hội. Đọc là "phát thành lời những điều đã được viết ra theo đúng trình tự; tiếp nhận nội dung của một tập hợp ký hiệu bằng cách nhìn vào các ký hiệu; thu lấy thông tin từ một thiết bị nhớ của máy tính, như từ một đĩa từ; hiểu thấu băng cách nhìn vào những biểu hiện bề ngoài" [25, tr.
Doc là một dạng lao động tri óc, là kỹ thuật tư duy của hoạt động trí tuệ, rất cần thiết và hữu ích cho con người và cho xã hội. Nó dẫn ta tới kho tàng tri thức của nhân loại, mà từ đó, con người không chỉ tiếp nhận những tri thức đã được tích lũy, mà còn có sự phát triển về cảm xúc và trí tuệ. Do vậy, hoạt động đọc là một hoạt động văn hóa của con người, thông qua việc đọc dé tiếp nhận thông tin, tích lũy và nâng cao tri thức. 16 Như vậy, cũng giống như khái niệm văn hóa, khái niệm văn hóa đọc là một khái niệm phức tạp, đa nghĩa.
Khi đề cập đến nó mỗi tác giả có một cách hiểu riêng tùy thuộc vào góc độ tiếp cận. Trong luận văn, tác gia tiếp cận văn hóa đọc dưới góc độ văn hóa cá nhân. Theo tác giả, văn hóa đọc là hoạt động văn hóa tỉnh thần nhằm tiếp thu thông tin, tri thức đáp ứng nhu cầu hoàn thiện, phát triển con người và xã hội. Văn hóa đọc bao hàm các yêu tố như nhu cầu đọc (định hướng đọc), kỹ năng đọc (khả năng, trình độ lĩnh hội thông tin) và văn hóa ứng xử với tài liệu.
Ở đây, tác giả xin lưu ý một số điểm như sau: Thứ nhất, văn hóa đọc tác động mạnh mẽ đến việc xây dựng và phát triển con người toàn diện nhằm phát triển xã hội, cho nên nói đến văn hóa đọc là xét đến một cách đọc tích cực, chủ động. Không phải cứ đọc sách và đọc nhiều sách là có văn hóa đọc mà cần phải đọc và tư duy tích cực nhằm phục vụ cho mục tiêu học tập, nghiên cứu, hoản thiện va phát triển bản thân, vươn tới cái chân - thiện - mỹ. Dé có kết quả mong muốn, người đọc cần có sự chủ động, tích cực trong việc chuẩn bị đầy đủ về văn hóa đọc. Đó là, chủ động trong việc xác định nhu cầu đọc, chủ động trang bị những kỹ năng đọc cần thiết dé có thé lĩnh hội, vận dụng những kiến thức đã đọc vào cuộc sống.
Thứ hai, đối tượng đọc không chỉ giới hạn ở sách mà bao gồm nhiều dạng tài liệu từ truyền thống đến hiện đại. Đặc biệt trong thời đại hiện nay, sự phát triển của CNTT và truyền thông đã làm thay đổi phương thức truyền tải thông tin, văn hóa đọc đã phát triển ở trình độ cao hơn. Đây là cơ hội mới dé phat triển văn hóa đọc trong thời hiện đại. Thực chất, sự phát triển của công nghệ đã làm thay đôi các công cụ kỹ thuật trong việc quản lý, lưu trữ, truyền tải, tìm kiếm.
thông tin theo hướng ngày càng hoàn thiện hơn, khả năng tiếp cận với thông tin, tri thức của con người được mở rộng tới vô tận. Như vậy, văn hóa đọc cũng chịu tác động của khoa học công nghệ và mang dau an của nền văn minh thời đại. Việc hình thành những kỹ năng mới là yêu cầu cần thiết dé có thé duy tri và thúc đây văn hóa đọc phát triển phủ hợp với tiến trình phát triển của thời dai. 17 > Khai niệm phát triển văn hóa đọc Phát triển văn hóa đọc, theo tác giả, là những hoạt động làm biến đổi việc tiếp nhận thông tin của con người nhằm nâng cao khả năng tiếp cận, lĩnh hội tri thức, sáng tạo ra các giá trị văn hóa cao hơn, hướng tới cái chân, thiện, mỹ dé xay dựng con người toàn diện, phat triển xã hội.
Phát triển văn hóa đọc phải được đặt trong bối cảnh sự phát triển về CNTT và truyền thông dẫn đến sự đa dạng về phương tiện truyền tải thông tin và chữ viết - một van đề sẽ chi phối khá lớn đến phương thức đọc, cách đọc và đối tượng đọc. Các thành tố của văn hóa đọc > Năng lực định hướng doc - Nhu cầu đọc Nhu cầu đọc là một khái niệm cơ bản trong hoạt động thư viện, là nguồn gốc của hoạt động thư viện. Đó là một loại nhu cầu tinh thần của con người. Nhu cầu đọc là "đòi hỏi khách quan của chủ thể (cá nhân, nhóm, xã hội) đối với việc tiếp nhận và sử dụng tài liệu nhằm duy trì và phát triển các hoạt động sống của con người.
Nói cách khác, nhu cầu đọc là thái độ của chủ thé với việc đọc như một hoạt động sống không thể thiếu được" [22, tr. Nhu cầu đọc được hình thành khi người đọc nhận thấy giá tri của những tri thức chứa đựng trong tài liệu có thể đáp ứng được những yêu cầu để giải quyết nhiệm vụ, vấn đề của họ. Tuy nhiên, nhu cầu đọc chỉ thực sự hình thành với điều kiện người đọc có thé hiểu được ngôn ngữ viết trong tài liệu và những tri thức chứa đựng trong tài liệu phải có mối liên hệ thiết thực với tư duy của người đọc. Nội dung nhu cầu đọc được thé hiện chủ yếu qua nhu cầu về nội dung tải liệu, nhu cầu về hình thức tài liệu, nhu cầu về tính thời gian của tài liệu và nhu cầu về ngôn ngữ tài liệu.
Các nhu cầu này đều chịu tác động và gắn với động cơ, mục đích cụ thé của chủ thé đọc. Trong đó, yếu tố quan trọng quyết định chính là mục đích đọc tài liệu và nhu cầu nội dung tài liệu. Đây là hai yếu tổ mang tính định hướng cho chủ thé doc, chúng hỗ trợ cho nhau dé hình thành nên nhu cầu đọc rõ ràng, cụ thê và phục vụ cho một mục đích xác định. 18 - Mục đích đọc Là yêu tố xác định động cơ dẫn đến việc đọc : tra lời câu hỏi đọc đề làm gì, vì sao đọc.
Có những mục đích đọc đúng đănnhư : đọc để học, dé nghiên cứu, tu dưỡng, rèn luyện, giải trí. Bên cạnh đó còn nhiều mục đích đọc không đúng đắn như: đọc theo phong trào, đọc sách tiêu cực dé làm chuyện xấu, phản động. Nhu cầu đọc và văn hóa đọc có mối quan hệ khá chặt chẽ với nhau, có sự ràng buộc, thúc đây, hỗ trợ lẫn nhau. Nếu người đọc có văn hóa đọc phát triển, quá trình thỏa mãn nhu cầu đọc sẽ thuận lợi hơn, nhanh chóng, đầy đủ và đạt hiệu quả cao hơn.
Trong quá trình thỏa mãn nhu cầu đọc, văn hóa đọc của người đọc cũng từng bước nâng cao, góp phần hoàn thiện kỹ năng đọc cá nhân. Do vậy có thể thấy rõ, mức độ đáp ứng, thỏa mãn nhu cầu đọc là nhân tố kích thích các hứng thú đọc và thúc đây nhu cầu đọc, từ đó hoạt động đọc sẽ diễn ra thường xuyên và văn hóa đọc sé ngay càng nâng cao.