mở đầu cho những định nghĩa của thế giới về DLST, và có một cái nhìn toàn diện hơn, khái quát hơn về loại hình du lịch. Hiệp hội du lịch sinh thái quốc tế (TIES) định nghĩa DLST nhƣ sau: “Du lịch có trách nhiệm đến các khu vực tự nhiên bảo tồn môi trƣờng và cải thiện phúc lợi của ngƣời dân địa phƣơng” [15]. “Du lịch sinh thái là hoạt động du lịch tiến vào những khu vực tự nhiên hầu nhƣ không bị ô nhiễm hoặc ít bị xáo trộn với mục tiêu đặc biệt: Nghiên cứu, thƣởng ngoạn, trân trọng khung cảnh và muông thú hoang dã. Và các biểu thị văn hóa đƣợc khám phá trong các khu vực này” L.
Với hiệp hội du lịch sinh thái của Mỹ có định nghĩa: “Du lịch sinh thái là du lịch có mục đích với các khu vực tự nhiên, hiểu biết về lịch sử, văn hóa và lịch sử tự nhiên của môi trƣờng, không làm biến đổi tình trạng của hệ sinh thái, đồng 10 thời ta cón cơ hội để phát triển kinh tế, bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên và lợi ích cho cộng đồng địa phƣơng.” Những khái niệm, những nghiên cứu trên là cái nhìn tổng quan của thế giới về DLST. Là những gì bản thân con ngƣời đang cố gắng hƣớng đến trong tƣơng lai nhằm bảo vệ, phát triển các nguồn tài nguyên tự nhiên và giá trị văn hóa bản địa. Quản lý bền vững về môi trƣờng; Có những diễn giải và giáo dục về môi trƣờng; Đóng góp, nỗ lực trong việc bảo tồn và phát triển cộng đồng. Bên cạnh đó, xem xét định nghĩa về cộng đồng chúng ta thấy đây là một định nghĩa mang tính chất lý thuyết và thực hành xuất hiện từ khá lâu.
Điểm mốc thời gian rõ nét nhất của khái niệm này vào những năm 40 của thế kỷ 20 tại các thuộc địa của Anh. Đến nay khái niệm cộng đồng đƣợc sử dụng trong nhiều lĩnh vực kinh tế - Xã hội và khoa học kỹ thuật. Một cộng đồng đƣợc đề cập nó có nhiều điểm chung của một nhóm ngƣời sống tại một khu vực, một vùng địa lý. Trong khu vực đó, nhóm ngƣời có những mối quan hệ với nhau về mặt huyết thống, tôn giáo, cơ sở sinh sống… đó là những điểm chung gắn kết từng cá thể lại với nhau.
Bao quát những điều này, Leith W.Sproule và Ary S.Suhand cho rằng: “Cộng đồng là một nhóm ngƣời, thƣờng sinh sống trên cùng khu vực địa lý, tự xác định mình thuộc về cùng một nhóm. Những ngƣời trong cùng một cộng đồng thƣờng có quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân và có thể thuộc cùng một nhóm tôn giáo, một tầng lớp chính trị” [15]. Tác giả Schmirk lại đƣa ra định nghĩa về cộng đồng: “Cộng đồng là một tập hợp nhóm ngƣời chung địa bàn cƣ trú và có quyền sử dụng các tài nguyên tự nhiên ở địa phƣơng”. Chủ nghĩa Mác-Lenin cũng đề cập: Cộng đồng là mối quan hệ qua lại giữa các cá nhân, đƣợc quyết định bởi sự giống nhau về lợi ích, mục đích, các điều kiện tồn tại của các thành viên và hoạt động của những con ngƣời hợp thành cộng đồng đó, bao gồm các hoạt động sản xuất vật chất… sự gần gũi về tƣ tƣởng, tín ngƣỡng, hệ giá trị và chuẩn mực, nền sản xuất và sự tƣơng đồng về điều kiện sống cũng nhƣ các quan niệm chủ quan của họ về mục tiêu và các phƣơng tiện hoạt động.
Xuất phát từ loại hình du lịch làng bản từ những năm 70 của thế kỷ XX, từ các 11 quốc gia có hoạt động du lịch phát triển tại Châu Mỹ, châu Âu, châu Úc. Hoạt động du lịch dựa vào cộng đồng đƣợc tổ chức dựa trên chuyến đi của khách du lịch tham quan các làng bản. Đồng thời, tham gia tìm hiểu các nét văn hóa, môi trƣờng hoạt động sống, phong tục tập quán của cƣ dân địa phƣơng. Các hoạt động tham quan các vùng, địa điểm mang tính chất khám phá với những điều kiện hỗ trợ còn thiếu, vì vậy khách du lịch cần sự giúp đỡ của cƣ dân bản địa trong việc hỗ trợ các điều kiện ăn, ở… đây có thể nói là những hình thức sơ khai của việc hình thành nên hoạt động du lịch dựa vào cộng đồng.
Một số tên gọi thƣờng dùng khi nói đến du lịch dựa vào cộng đồng: - Du lịch dựa vào cộng đồng (Community based tourism) - Phát triển cộng đồng dựa vào du lịch (Community development tourism) - Du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng (Community based ecotourism) - Phát triển du lịch có sự tham gia của cộng đồng (Community participation in tourism). - Du lịch miền núi dựa vào cộng đồng (Community based mountain tourism) Mỗi tên có sự khác nhau nhƣng cơ bản dựa trên những cơ sở giống hoặc tƣơng đồng về phƣơng pháp tổ chức, địa điểm, mục tiêu vị trí tổ chức phát triển du lịch và cộng đồng. Đồng thời cho ta thấy tầm quan trọng và đối tƣợng ƣu tiên hàng đầu hƣớng tới trong mục tiêu hoạt động, định hƣớng phát triển tại mỗi địa điểm. Hoạt động du lịch dựa vào cộng đồng hiện nay nhận đƣợc nhiều mối quan tâm từ các tổ chức phi chính phủ, các nhà hoạt động kinh tế, xã hội của các nƣớc.
Hoạt động du lịch dựa vào cộng đồng tạo điều kiện giúp đỡ các hoạt động bảo tồn, duy trì các bản sắc văn hóa, phong tục tập quán của các cộng đồng dân cƣ bản địa; trở thành một lĩnh vực mới trong ngành công nghiệp du lịch. Du lịch cộng đồng (DLCĐ) dựa trên sự tò mò, mong muốn của du khách để tìm hiểu thêm về cuộc sống thƣờng ngày của ngƣời dân từ các nền văn hóa khác nhau. Liên kết ngƣời dân thành thị đến với các vùng nông thôn để thay đổi không gian sống trong một khoảng thời gian nhất định. 12 Các dịch vụ, sản phẩm của DLCĐ đƣợc cung cấp tới khách du lịch bởi những cƣ dân trong địa bàn diễn ra hoạt động du lịch.
Do đó chất lƣợng dịch vụ từ DLCĐ phụ thuộc hoàn toàn vào ngƣời cung cấp. Sản phẩm dịch vụ tốt luôn là kỳ vọng của du khách, đặc biệt là những sản phẩm độc đáo - điểm tạo ra sự khác biệt thu hút khách đối với các địa điểm du lịch khác. Hoạt động DLCĐ là mối liên kết duy trì và phát huy vốn giá trị truyền thống của cƣ dân bản địa với những bản sắc riêng biệt, không bị hòa trộn những yếu tố của văn hóa phổ biến hiện đại. Nó là duy nhất, là riêng biệt và đơn sắc.
Thông qua những hoạt động của mình, góp phần xây dựng và giáo dục ý thức bảo vệ những giá trị truyền thống tốt đẹp vốn có tại địa phƣơng, giới thiệu những giá trị đó đến với thế giới bên ngoài. Nhƣng đồng thời là quá trình phát triển các giá trị về kinh tế xã hội, đảm bảo sự tồn tại bền vững của địa phƣơng nơi có hoạt động diễn ra. Trong hoạt động DLST ngày nay đƣợc hiểu trên cơ sở sự quan tâm tới thiên nhiên và trách nhiệm xã hội. “Du lịch sinh thái là du lịch có trách nhiệm với các khu thiên nhiên, là nơi bảo tồn môi trƣờng và cải thiện phúc lợi cho nhân dân địa phƣơng” (Hiệp hội DLST thế giới - Ecotourism society).
Chính vì vậy để đảm bảo sự phát triển lâu dài và bền vững, hoạt động DLST đã đƣợc tiếp cận trên một khía cạnh mới đó là phát triển DLST dựa vào cộng đồng. Cách tiếp cận này cũng có nhiều cách hiểu và đƣa ra nhiều khái niệm, định nghĩa khác nhau. Tác giả Võ Quế trong cuốn “Du lịch cộng đồng - lý thuyết và vận dụng” đã giới thiệu những góc nhìn diễn giải một số nhà nghiên cứu, tác giả: Keith W.Sproule và Ary S.Suhand, Nicole Hausle và Wolffgang Strasdas, Viện nghiên cứu miền núi, quỹ bảo vệ thiên nhiên quốc tế về du lịch sinh thái: Theo Keith W.Sproule và Ary S.Suhand: “Du lịch dựa vào cộng đồng là nói tới các tổ chức kinh doanh du lịch sinh thái do cộng đồng sở hữu và quản lý. Hơn nữa, du lịch sinh thái bao hàm ý một cộng đồng đang chăm lo đến tài nguyên thiên nhiên của mình để có thu nhập nhờ du lịch và đang sử dụng thu nhập đó để làm cho đời sống của cộng đồng mình đƣợc tốt lên.
Nó thu hút công việc bảo tồn, công việc kinh doanh và sự phát triển cộng đồng” [15]. 13 Quỹ quốc tế bảo vệ thiên nhiên (WWF) định nghĩa: “Du lịch dựa vào cộng đồng là một hình thức du lịch mà cộng đồng địa phƣơng làm chủ, tham gia vào quá trình phát triển và quản lý, phần lớn lợi ích sẽ thuộc về cộng đồng”. Viện nghiên cứu phát triển miền núi (Mountain Institues) nói rằng: “Du lịch dựa vào cộng đồng là hoạt động du lịch nhằm bảo tồn tài nguyên du lịch tại điểm du lịch đón khách vì sự phát triển du lịch bền vững dài hạn. DLCĐ khuyến khích sự tham gia của ngƣời dân địa phƣơng trong du lịch và có cơ chế tạo các cơ hội cho cộng đồng”.
“Du lịch cộng đồng là một quá trình tƣơng tác giữa cộng đồng (chủ) và khách du lịch mà sự tham gia có ý nghĩa của cả hai phía mang lại các lợi ích kinh tế, bảo tồn cho cộng đồng và môi trƣờng địa phƣơng”. Nhà nghiên cứu Nicole Hausle và Wolffgang Strasdas đƣa ra khái niệm: “Du lịch cộng đồng là một hình thái du lịch trong đó chủ yếu là ngƣời dân địa phƣơng đứng ra phát triển và quản lý. Lợi ích kinh tế có đƣợc từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh tế địa phƣơng”. Học viện Du lịch Thái Lan đƣa ra khái niệm: “Du lịch dựa vào cộng đồng là du lịch quan tâm đến các vấn đề môi trƣờng, xã hội và bền vững văn hóa.
Nó đƣợc quản lý và sở hữu bởi cộng đồng, với mục đích giúp khách du lịch tăng thêm nhận thức về cộng đồng và lối sống của địa phƣơng” [23]. DLST dựa vào cộng đồng đƣợc đặt trong mối quan tâm và chú trọng trong các loại hình phát triển bền vững của ngành du lịch. Trong nghiên cứu thị trƣờng khách DLST dựa vào cộng đồng quy mô lớn của Hiệp hội du lịch sinh thái thế giới trong 3 năm 2002 - 2004 chỉ ra khách du lịch ngày càng quan tâm, có nhu cầu tìm hiểu và học hỏi khi đi du lịch về các vấn đề văn hóa xã hội: văn hóa bản địa, sự kiện, nghệ thuật, tiếp xúc với ngƣời dân địa phƣơng, ẩm thực bản địa hay nghỉ tại các cơ sở lƣu trú quy mô nhỏ của cƣ dân. Bên cạnh đó là các tác động môi trƣờng, trách nhiệm với môi trƣờng của chính ngƣời cung cấp dịch vụ du lịch.