Luận Văn Thạc Sĩ Về Phát Triển Bền Vững Cây Quýt Ở Huyện Bạch Thông, Tỉnh Bắc Kạn

Luận văn thạc sĩ phân tích phát triển bền vững cây quýt tại huyện bạch thông tỉnh bắc kạn, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Nông Quốc Hải
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Bích Hồng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Phát Triển Bền Vững Cây Quýt Tại Huyện Bạch Thông, Tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và những đóng góp mới của đề tài
• Bố cục luận văn
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CÂY QUÝT
• 1.1. Khái quát chung về phát triển bền vững
• 1.1.1. Khái niệm về phát triển bền vững
• 1.1.2. Nội dung của phát triển bền vững
• 1.2. Cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp bền vững
• 1.2.1. Khái niệm phát triển nông nghiệp bền vững
• 1.2.2. Nội dung của phát triển nông nghiệp bền vững
• 1.2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển nông nghiệp bền vững
• 1.3. Tình hình sản xuất quýt trên thế giới và Việt Nam
• 1.3.1. Tình hình sản xuất quýt trên thế giới
• 1.3.2. Tình hình sản xuất Quýt của một số địa phương trong nước
• 1.3.3. Tình hình sản xuất quýt tại huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn
• 1.4. Bài học phát triển bền vững cây quýt cho huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn
• 2. Chương 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 2.2. Cách tiếp cận nghiên cứu
• 2.2.1. Tiếp cận có sự tham gia
• 2.2.2. Tiếp cận theo loại hình hộ
• 2.2.3. Tiếp cận theo phương thức sản xuất
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.3.2. Phương pháp tổng hợp và xử lý số liệu
• 2.3.3. Phương pháp phân tích thông tin
• 2.4. Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CÂY QUÝT TẠI HUYỆN BẠCH THÔNG, TỈNH BẮC KẠN
• 3.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội của huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn
• 3.1.1. Đặc điểm tự nhiên
• 3.1.2. Các điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.1.3. Tình hình dân số và lao động
• 3.1.4. Những thuận lợi và khó khăn về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của huyện Bạch Thông trong quá trình phát triển bền vững cây Quýt
• 3.2. Thực trạng phát triển cây Quýt theo hướng bền vững trên địa bàn huyện Bạch Thông
• 3.2.1. Tình hình chung về phát triển sản xuất, tiêu thụ Quýt trên địa bàn Huyện
• 3.2.2. Thực trạng sản xuất quýt của nhóm hộ điều tra
• 3.2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế trong sản xuất quýt của nhóm hộ nghiên cứu
• 3.3. Đánh giá thực trạng phát triển bền vững cây quýt trên địa bàn huyện Bạch Thông
• 3.3.1. Những kết quả đạt được
• 3.3.2. Những tồn tại hạn chế và nguyên nhân
• 4. Chương 4: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN VỮNG CÂY QUÝT TẠI HUYỆN BẠCH THÔNG, TỈNH BẮC KẠN
• 4.1. Quan điểm, định hướng, mục tiêu phát triển cây quýt tại huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn đến năm 2020
• 4.1.1. Quan điểm về phát triển cây quýt tại huyện Bạch Thông
• 4.1.2. Định hướng về phát triển cây quýt tại huyện Bạch Thông
• 4.1.3. Mục tiêu về phát triển cây quýt tại huyện Bạch Thông
• 4.2. Một số giải pháp chủ yếu nhằm phát triển cây quýt tại huyện Bạch Thông theo hướng bền vững đến năm 2020
• 4.2.1. Nâng cao nhận thức của các hộ dân về vấn đề sản xuất quýt an toàn nói chung và quýt theo tiêu chuẩn VietGAP nói riêng
• 4.2.2. Quy hoạch vùng sản xuất quýt theo hướng sản xuất hàng hóa bền vững
• 4.2.3. Giải pháp về thị trường
• 4.2.4. Giải pháp về nâng cao sản lượng, chất lượng sản phẩm
• 4.2.5. Liên kết “4 nhà” trong phát triển cây quýt
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển bền vững cây quýt

Phát triển bền vững cây quýt tại huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh nông nghiệp hiện đại. Phát triển bền vững không chỉ đơn thuần là tăng trưởng kinh tế mà còn bao gồm các yếu tố xã hội và môi trường. Cây quýt, với giá trị kinh tế cao, có tiềm năng lớn trong việc nâng cao thu nhập cho người dân địa phương. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần có những chính sách và giải pháp đồng bộ nhằm bảo tồn và phát triển cây trồng này. Việc áp dụng các kỹ thuật trồng quýt hiện đại và bền vững sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, từ đó tạo ra giá trị gia tăng cho nông sản. Đặc biệt, việc xây dựng thương hiệu cho quýt Bạch Thông sẽ góp phần nâng cao giá trị sản phẩm trên thị trường.

1.1 Khái niệm về phát triển bền vững

Khái niệm phát triển bền vững được định nghĩa là sự phát triển nhằm thỏa mãn nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Điều này đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực nông nghiệp, nơi mà việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường sống là cần thiết. Đối với cây quýt, việc áp dụng các phương pháp nông nghiệp bền vững sẽ giúp bảo vệ môi trường, đồng thời nâng cao hiệu quả sản xuất. Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng cần được triển khai để khuyến khích nông dân áp dụng các kỹ thuật sản xuất tiên tiến, từ đó tạo ra sản phẩm chất lượng cao và an toàn cho người tiêu dùng.

1.2 Tình hình sản xuất quýt tại huyện Bạch Thông

Tình hình sản xuất quýt tại huyện Bạch Thông hiện nay đang có những bước phát triển tích cực. Huyện đã chú trọng vào việc quy hoạch vùng trồng quýt, ứng dụng các kỹ thuật kinh tế nông nghiệp hiện đại để nâng cao năng suất. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức như việc thiếu thông tin thị trường, kỹ thuật canh tác chưa đồng bộ và việc tiêu thụ sản phẩm còn gặp khó khăn. Để phát triển bền vững, cần có sự liên kết giữa các hộ nông dân, doanh nghiệp và chính quyền địa phương trong việc xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm quýt. Việc này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả kinh tế mà còn góp phần bảo tồn và phát triển thương hiệu quýt Bắc Kạn.

II. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong luận văn này bao gồm các phương pháp định tính và định lượng. Việc thu thập thông tin từ các hộ nông dân sản xuất quýt tại huyện Bạch Thông được thực hiện thông qua các cuộc phỏng vấn và khảo sát. Các chỉ tiêu nghiên cứu được xác định rõ ràng, từ đó giúp đánh giá thực trạng phát triển bền vững cây quýt. Phương pháp phân tích số liệu sẽ giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất quýt, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học sẽ đảm bảo tính chính xác và khách quan trong việc đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp cho phát triển bền vững cây quýt.

2.1 Cách tiếp cận nghiên cứu

Cách tiếp cận nghiên cứu được thực hiện theo hướng có sự tham gia của các bên liên quan, bao gồm nông dân, doanh nghiệp và chính quyền địa phương. Việc này giúp thu thập thông tin đa chiều và phản ánh đúng thực trạng sản xuất quýt tại huyện Bạch Thông. Đồng thời, việc tiếp cận theo loại hình hộ cũng giúp phân tích sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất. Các phương pháp này không chỉ giúp đánh giá thực trạng mà còn tạo điều kiện cho việc đề xuất các giải pháp phát triển bền vững cây quýt trong tương lai.

2.2 Phương pháp thu thập thông tin

Phương pháp thu thập thông tin bao gồm việc sử dụng các tài liệu thứ cấp và sơ cấp. Tài liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo, thống kê của các cơ quan chức năng về tình hình sản xuất quýt tại huyện Bạch Thông. Trong khi đó, thông tin sơ cấp được thu thập thông qua các cuộc khảo sát trực tiếp với nông dân sản xuất quýt. Việc kết hợp giữa hai phương pháp này sẽ giúp đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của thông tin, từ đó phục vụ cho việc phân tích và đánh giá thực trạng phát triển bền vững cây quýt.

III. Thực trạng phát triển bền vững cây quýt tại huyện Bạch Thông

Thực trạng phát triển bền vững cây quýt tại huyện Bạch Thông cho thấy nhiều tiềm năng nhưng cũng không ít thách thức. Cây quýt đã trở thành một trong những cây trồng chủ lực của huyện, đóng góp vào việc nâng cao thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, việc sản xuất vẫn còn gặp nhiều khó khăn như kỹ thuật canh tác chưa đồng bộ, thị trường tiêu thụ chưa ổn định. Đặc biệt, việc bảo tồn giống quýt đặc sản và phát triển thương hiệu quýt Bạch Thông là rất cần thiết. Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cần được triển khai mạnh mẽ hơn để khuyến khích nông dân áp dụng các phương pháp sản xuất bền vững, từ đó nâng cao giá trị sản phẩm và đảm bảo phát triển bền vững cho cây quýt.

3.1 Đặc điểm tự nhiên kinh tế xã hội của huyện Bạch Thông

Đặc điểm tự nhiên của huyện Bạch Thông rất phù hợp cho việc phát triển cây quýt. Với khí hậu ôn hòa, đất đai màu mỡ, huyện có nhiều lợi thế trong việc trồng và phát triển cây ăn quả. Tuy nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, ảnh hưởng đến việc áp dụng các kỹ thuật sản xuất hiện đại. Việc nâng cao nhận thức của người dân về nông nghiệp bền vững là rất cần thiết để phát triển cây quýt một cách hiệu quả. Các chương trình đào tạo, tập huấn cần được tổ chức thường xuyên để giúp nông dân cập nhật kiến thức và kỹ thuật mới trong sản xuất.

3.2 Tình hình sản xuất quýt tại huyện Bạch Thông

Tình hình sản xuất quýt tại huyện Bạch Thông hiện nay đang có những bước phát triển tích cực. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức như việc thiếu thông tin thị trường, kỹ thuật canh tác chưa đồng bộ và việc tiêu thụ sản phẩm còn gặp khó khăn. Để phát triển bền vững, cần có sự liên kết giữa các hộ nông dân, doanh nghiệp và chính quyền địa phương trong việc xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm quýt. Việc này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả kinh tế mà còn góp phần bảo tồn và phát triển thương hiệu quýt Bắc Kạn.

IV. Giải pháp phát triển bền vững cây quýt tại huyện Bạch Thông

Để phát triển bền vững cây quýt tại huyện Bạch Thông, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp từ quy hoạch vùng sản xuất đến nâng cao chất lượng sản phẩm. Việc nâng cao nhận thức của người dân về sản xuất quýt an toàn, đặc biệt là theo tiêu chuẩn VietGAP, là rất cần thiết. Chính quyền địa phương cần có các chính sách hỗ trợ nông dân trong việc tiếp cận kỹ thuật mới và thị trường tiêu thụ. Đồng thời, việc xây dựng thương hiệu cho quýt Bạch Thông sẽ giúp nâng cao giá trị sản phẩm và tạo ra đầu ra ổn định cho nông dân. Các giải pháp này không chỉ giúp phát triển kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững cho huyện.

4.1 Nâng cao nhận thức của người dân

Nâng cao nhận thức của người dân về sản xuất quýt an toàn là một trong những giải pháp quan trọng. Các chương trình đào tạo, tập huấn cần được tổ chức thường xuyên để giúp nông dân cập nhật kiến thức và kỹ thuật mới trong sản xuất. Việc áp dụng các phương pháp nông nghiệp bền vững sẽ giúp bảo vệ môi trường, đồng thời nâng cao hiệu quả sản xuất. Chính quyền địa phương cần phối hợp với các tổ chức, doanh nghiệp để tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo nhằm nâng cao nhận thức cho người dân về tầm quan trọng của việc sản xuất bền vững.

4.2 Quy hoạch vùng sản xuất quýt

Quy hoạch vùng sản xuất quýt theo hướng sản xuất hàng hóa bền vững là rất cần thiết. Việc này không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn đảm bảo chất lượng sản phẩm. Chính quyền địa phương cần có các chính sách hỗ trợ nông dân trong việc quy hoạch vùng trồng quýt, từ đó tạo ra các sản phẩm có chất lượng cao và an toàn cho người tiêu dùng. Đồng thời, việc xây dựng thương hiệu cho quýt Bạch Thông sẽ giúp nâng cao giá trị sản phẩm và tạo ra đầu ra ổn định cho nông dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo số liệu thống kê của Cục Sở hữu trí tuệ, hiện có hơn 80% sản lượng nông sản của Việt Nam chưa xây dựng được thương hiệu và nhãn mác riêng trên thị trường. Tại tỉnh Bắc Kạn, tổng diện tích cam quýt cho thu hoạch năm 2017 đạt 2.600 ha với tổng sản lượng khoảng 12.000 tấn. Trong đó, huyện Bạch Thông giữ vai trò vùng trồng trọng điểm với 1.340 ha, chiếm tới 55% tổng diện tích toàn tỉnh, đạt sản lượng 7.000 tấn từ 900 ha diện tích đã cho thu hoạch.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là phương thức canh tác của người dân địa phương vẫn mang nặng tính truyền thống, thiếu liên kết chuỗi giá trị và chịu rủi ro lớn từ dịch bệnh greening hại cây có múi. Dù sản phẩm quýt Bắc Kạn đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận Chỉ dẫn địa lý từ năm 2012, song tiềm năng thương mại hóa chưa được khai thác tương xứng khi tỷ lệ hộ nghèo tại huyện Bạch Thông vẫn ở mức 21,81% và hộ cận nghèo chiếm 14,5%.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển nông nghiệp bền vững; đánh giá thực trạng sản xuất quýt trên 3 phương diện kinh tế, xã hội, môi trường; phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế nông hộ; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao giá trị cây quýt huyện Bạch Thông giai đoạn 2019-2023. Nghiên cứu sử dụng chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 2014-2017 kết hợp khảo sát sơ cấp năm 2018 tại 3 xã trọng điểm gồm Dương Phong, Đôn Phong và Quang Thuận. Kết quả đề tài cung cấp cơ sở khoa học để chính quyền địa phương hoàn thiện chính sách chuyển đổi cơ cấu cây trồng gắn liền với mục tiêu xây dựng nông thôn mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phát triển bền vững khởi nguồn từ Báo cáo Brundtland năm 1987 với tiêu đề "Tương lai chung của chúng ta", khẳng định phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng các nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Đồng thời, đề tài tích hợp quan điểm phát triển nông nghiệp bền vững của Đảng Cộng sản Việt Nam theo tinh thần Chỉ thị 36-CT/TW năm 1998 và Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2001-2010, 2011-2020. Trọng tâm là mô hình phát triển bền vững dựa trên trục tam giác tương hỗ: Tăng trưởng kinh tế - Tiến bộ, công bằng xã hội - Bảo vệ môi trường sinh thái.

Các khái niệm chính được làm rõ trong nghiên cứu bao gồm:

1. Phát triển nông nghiệp bền vững: Quá trình khai thác, sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên tự nhiên nhằm tạo ra giá trị kinh tế cao, bảo đảm việc làm, nâng cao thu nhập cho nông dân và không gây suy thoái môi trường đất, nước.
2. Chuỗi giá trị nông sản: Tập hợp các hoạt động từ cung ứng giống, vật tư phân bón, canh tác, thu hoạch đến bảo quản, chế biến và thương mại hóa sản phẩm ra thị trường tiêu thụ.
3. Chỉ dẫn địa lý: Dấu hiệu dùng để chỉ sản phẩm có nguồn gốc từ khu vực, địa phương cụ thể mà danh tiếng, chất lượng đặc thù bắt nguồn từ các điều kiện tự nhiên và con người tại khu vực đó.
4. Tiêu chuẩn Thực hành nông nghiệp tốt (VietGAP): Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia quy định các nguyên tắc sản xuất an toàn, kiểm soát mối nguy hại sinh học, hóa học và vật lý.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ Niên giám thống kê huyện Bạch Thông giai đoạn 2014-2017, báo cáo của Phòng Nông nghiệp & PTNT và các đề án quy hoạch của UBND tỉnh Bắc Kạn. Nguồn dữ liệu sơ cấp được điều tra trực tiếp thông qua phiếu hỏi đối với các hộ sản xuất quýt trong năm 2018.

Phương pháp chọn mẫu nghiên cứu: Áp dụng công thức tính cỡ mẫu của tác giả Trần Ngọc Phác (2006) với độ tin cậy 95% (tương ứng hệ số tin cậy t = 1,96 và phạm vi sai số cho phép 5%). Trên cơ sở điều tra thí điểm 30 hộ để tính phương sai tổng thể, dung lượng mẫu chính thức được xác định là n = 230 hộ. Tác giả sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên tại 3 xã có diện tích quýt lớn nhất huyện:

• Xã Quang Thuận: 80 hộ (gồm 30 hộ sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP và 50 hộ canh tác truyền thống).
• Xã Dương Phong: 75 hộ (gồm 25 hộ VietGAP và 50 hộ truyền thống).
• Xã Đôn Phong: 75 hộ (gồm 25 hộ VietGAP và 50 hộ truyền thống). Tổng số mẫu phân chia thành 80 hộ VietGAP và 150 hộ canh tác truyền thống.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh và phân tích dãy số thời gian nhằm làm rõ biến động diện tích, năng suất và sản lượng qua các năm 2014-2017. Đồng thời, phương pháp phân tích tài chính nông hộ được áp dụng để tính toán các chỉ tiêu kinh tế vi mô: Tổng giá trị sản xuất (GO), Chi phí trung gian (IC), Giá trị gia tăng (VA), Thu nhập hỗn hợp (MI), tỷ số GO/IC và VA/GO. Việc lựa chọn phương pháp này cho phép so sánh định lượng chính xác sự khác biệt về hiệu quả giữa các quy mô diện tích và giữa phương thức sản xuất VietGAP với canh tác truyền thống.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về năng suất và hiệu quả quy mô: Năng suất quýt bình quân tại huyện Bạch Thông đạt 77,8 tạ/ha, còn thấp hơn mức bình quân 101,8 tạ/ha của cả nước năm 2016. Khi phân loại theo quy mô diện tích, nhóm hộ có quy mô lớn từ 1,4 ha đến 6,5 ha đạt hiệu quả kinh tế cao nhất với tỷ suất giá trị sản xuất trên chi phí trung gian (GO/IC) vượt trội hơn khoảng 20% đến 30% so với nhóm hộ quy mô nhỏ dưới 0,9 ha nhờ tối ưu hóa chi phí mua phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và chi phí cơ giới hóa khâu xới xáo.

Thứ hai, về chênh lệch giữa hai phương thức canh tác: Nhóm 80 hộ sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP đạt tỷ lệ quả thương phẩm loại 1 trên 70%, giá bán tại vườn cao hơn từ 15% đến 25% so với nhóm 150 hộ canh tác truyền thống. Nhờ tuân thủ quy trình bón phân hữu cơ vi sinh, năng suất của nhóm hộ VietGAP duy trì ổn định qua các năm, đồng thời giảm thiểu tỷ lệ rụng quả sinh lý do sâu bệnh gây ra.

Thứ ba, về hiệu quả xã hội và môi trường: Cây quýt là nguồn sinh kế chủ lực, giải quyết việc làm cho trên 60% lực lượng lao động trong độ tuổi tại 3 xã vùng dự án, nâng mức thu nhập bình quân đầu người năm 2016 của huyện lên 21 triệu đồng/năm. Về mặt môi trường, nghiên cứu thực nghiệm từ dự án trồng xen ổi của Đại học Nông Lâm Thái Nguyên với mật độ 600 cây/ha tại Quang Thuận và Dương Phong chứng minh khả năng hạn chế rầy chổng cánh rõ rệt, từ đó ngăn chặn bệnh greening lây lan mà không cần lạm dụng thuốc trừ sâu hóa học độc hại.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự chênh lệch hiệu quả giữa các nhóm hộ xuất phát từ trình độ học vấn và nhận thức kỹ thuật chưa đồng đều, khi có tới 85% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số như Tày, Dao, Nùng. Các hộ canh tác truyền thống vẫn có thói quen sử dụng phân bón vô cơ đơn độc, lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật không rõ nguồn gốc, khiến đất đai bị chua hóa và cây trồng nhanh bị thoái hóa sau 7-8 năm thu hoạch.

Để minh họa trực quan các kết quả phân tích, dữ liệu nghiên cứu có thể được biểu diễn qua bảng tổng hợp chi phí - doanh thu so sánh chi tiết giữa hai nhóm canh tác VietGAP và truyền thống. Đồng thời, một biểu đồ cột phân tầng thể hiện tương quan giữa quy mô diện tích canh tác (nhỏ, vừa, lớn) với các chỉ số thu nhập hỗn hợp (MI) và giá trị gia tăng (VA) sẽ làm nổi bật tính ưu việt của kinh tế quy mô trong sản xuất nông nghiệp hàng hóa.

So sánh với các vùng sản xuất cây ăn quả có múi lân cận như Bắc Quang (Hà Giang) hay Hàm Yên (Tuyên Quang), quýt Bạch Thông sở hữu lợi thế tuyệt đối về hương vị ngọt mát, chua thanh đặc trưng và đã có Chỉ dẫn địa lý. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất của địa phương là khâu sau thu hoạch khi hơn 80% sản lượng vẫn bán tươi qua trung gian thương lái, chưa có cơ sở chế biến sâu để gia tăng giá trị.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cao nhận thức và chuyển giao quy trình kỹ thuật VietGAP: Phòng Nông nghiệp & PTNT kết hợp với Trạm Khuyến nông huyện Bạch Thông tổ chức các lớp tập huấn đầu bờ định kỳ hằng quý, hướng dẫn kỹ thuật cắt tỉa cành, tạo tán, bón phân cân đối và nhân rộng mô hình trồng xen ổi với mật độ 600 cây/ha để phòng ngừa rầy chổng cánh. Mục tiêu đến năm 2023 nâng tỷ lệ diện tích quýt đạt chứng nhận VietGAP từ mức 30% lên tối thiểu 65% trên toàn huyện.

Thứ hai, hoàn thiện quy hoạch vùng sản xuất hàng hóa tập trung: UBND huyện Bạch Thông cần chủ trì rà soát lại toàn bộ 1.340 ha đất trồng cây có múi, tiến hành khoanh vùng chuyên canh chất lượng cao tại 3 xã Quang Thuận, Dương Phong, Đôn Phong trước năm 2021. Kiên quyết không mở rộng diện tích tự phát ở các vùng đất có độ dốc trên 25 độ nhằm bảo vệ độ che phủ rừng hiện đạt 76% và chống xói mòn rửa trôi đất.

Thứ ba, đẩy mạnh xúc tiến thương mại và quản lý chỉ dẫn địa lý: Phòng Kinh tế - Hạ tầng huyện phối hợp với các Hợp tác xã nông nghiệp triển khai dán tem truy xuất nguồn gốc QR code cho 100% sản phẩm quýt xuất bán từ năm 2022. Thiết lập kênh phân phối trực tiếp vào hệ thống chuỗi siêu thị lớn tại Hà Nội, Thái Nguyên, giảm tỷ lệ phụ thuộc vào thương lái trung gian từ 80% xuống dưới 40%.

Thứ tư, củng cố mô hình liên kết "4 nhà" và phát triển công nghệ chế biến sau thu hoạch: UBND tỉnh Bắc Kạn cần ban hành cơ chế thu hút doanh nghiệp đầu tư dây chuyền sơ chế, phân loại tự động và nhà máy chế biến tinh dầu, nước ép quýt đóng chai trong giai đoạn 2021-2023. Khuyến khích hình thành các hợp tác xã kiểu mới làm đầu mối ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm dài hạn cho các nông hộ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương (Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Bắc Kạn, UBND huyện Bạch Thông). Tài liệu cung cấp cơ sở thực tiễn định lượng để xây dựng quy hoạch nông nghiệp, điều chỉnh chính sách hỗ trợ phát triển cây đặc sản và lồng ghép tiêu chí xây dựng nông thôn mới.

Nhóm 2: Các hợp tác xã và hộ nông dân sản xuất cây ăn quả có múi. Giúp các chủ hộ nắm vững phương pháp tính toán chi phí trung gian (IC), giá trị gia tăng (VA) và kỹ thuật chuyển đổi từ canh tác tự nhiên sang chuẩn VietGAP nhằm tối ưu hóa lợi nhuận kinh tế hộ.

Nhóm 3: Các doanh nghiệp thu mua, chế biến và phân phối nông sản. Luận văn cung cấp bức tranh chi tiết về nguồn cung 7.000 tấn quýt hàng năm, đặc tính mùa vụ và tiềm năng thương mại hóa của sản phẩm có Chỉ dẫn địa lý để xây dựng chuỗi cung ứng bền vững.

Nhóm 4: Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Kinh tế nông nghiệp, Quản lý kinh tế. Đây là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp chọn mẫu phân tầng theo công thức thực nghiệm, hệ thống chỉ tiêu phân tích vi mô và cách tiếp cận đa chiều về phát triển bền vững tiểu vùng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao huyện Bạch Thông được chọn làm địa bàn nghiên cứu trọng điểm về phát triển cây quýt tại Bắc Kạn? Huyện Bạch Thông chiếm 1.340 ha, tương đương 55% diện tích trồng quýt toàn tỉnh và đóng góp 7.000 tấn sản lượng thu hoạch năm 2017. Ba xã Quang Thuận, Dương Phong, Đôn Phong là cái nôi hình thành thương hiệu quýt Bắc Kạn, tập trung đầy đủ các điều kiện sinh thái đặc thù và các mô hình thí điểm kỹ thuật.

2. Mô hình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP mang lại lợi ích tài chính cụ thể nào cho người trồng quýt? Khảo sát 80 hộ VietGAP cho thấy tỷ lệ quả loại 1 đạt trên 70%, giá bán cao hơn từ 15% đến 25% so với 150 hộ canh tác truyền thống. Tỷ suất giá trị sản xuất trên chi phí trung gian (GO/IC) tăng đáng kể nhờ giảm thiểu chi phí thuốc hóa học và kéo dài chu kỳ khai thác quả của cây.

3. Biện pháp sinh học trồng xen ổi có tác dụng kiểm soát bệnh greening trên cây quýt như thế nào? Dự án thực nghiệm của Đại học Nông Lâm Thái Nguyên giai đoạn 2008-2010 chứng minh mật độ xen ổi 600 cây/ha tiết ra các hoạt chất bay hơi tự nhiên giúp xua đuổi rầy chổng cánh - môi giới truyền bệnh vàng lá greening, giúp giảm mật độ rầy ở mọi thời điểm trong năm mà không gây hại cho môi trường.

4. Những rào cản chính khiến nông dân Bạch Thông chậm chuyển đổi sang sản xuất bền vững là gì? Khoảng 85% cư dân là đồng bào dân tộc thiểu số với khả năng tiếp cận khoa học kỹ thuật chưa đồng đều. Quy mô sản xuất manh mún, thiếu vốn đầu tư hệ thống tưới tự động, cùng việc hơn 80% sản phẩm tiêu thụ qua thương lái nhỏ lẻ khiến người dân chịu nhiều rủi ro về giá cả.

5. Luận văn sử dụng hệ thống chỉ tiêu kinh tế vi mô nào để đánh giá hiệu quả sản xuất nông hộ? Luận văn áp dụng đồng bộ các chỉ tiêu: Tổng giá trị sản xuất (GO), Chi phí trung gian (IC), Giá trị gia tăng (VA), Thu nhập hỗn hợp (MI), cùng các hệ số so sánh GO/IC và VA/GO. Hệ thống chỉ tiêu này phản ánh chuẩn xác mức đóng góp của công lao động và lợi nhuận trên một đơn vị diện tích.

Kết luận

• Cây quýt là cây trồng mũi nhọn, đóng góp 55% diện tích cây có múi toàn tỉnh Bắc Kạn và tạo việc làm cho hơn 60% lao động tại Bạch Thông.
• Mô hình canh tác VietGAP khẳng định tính ưu việt với giá bán cao hơn 15-25% và tỷ lệ quả loại 1 đạt trên 70% so với phương thức truyền thống.
• Nhóm hộ quy mô lớn (1,4 - 6,5 ha) có tỷ suất sinh lời GO/IC vượt trội hơn 20-30% so với nhóm hộ quy mô nhỏ dưới 0,9 ha.
• Giải pháp sinh học trồng xen ổi 600 cây/ha giải quyết hiệu quả bài toán phòng trừ rầy chổng cánh gây bệnh greening.
• Chuỗi liên kết 4 nhà và phát triển công nghệ chế biến sâu là hướng đi cốt lõi để nâng cao giá trị Chỉ dẫn địa lý quýt Bắc Kạn.

Đóng góp chính của luận văn là đã lượng hóa thành công các chỉ tiêu kinh tế - xã hội - môi trường cấp nông hộ, cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc cho định hướng phát triển nông nghiệp giai đoạn 2019-2023. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp hãy khai thác ngay nguồn dữ liệu thực chứng này để triển khai các dự án liên kết chuỗi giá trị và mở rộng quy mô nông nghiệp bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CÂY QUÝT 1. Khái quát chung về phát triển bền vững 1. Khái niệm về phát triển bền vững Phát triển là gì? Trước hết cần làm rõ khái niệm về phát triển, phát triển ban đầu được các nhà kinh tế học định nghĩa là “tăng trưởng kinh tế” nhưng nội hàm của nó từ lâu đã vượt khỏi phạm vi này. Theo từ điển tiếng Việt “phát triển” được hiểu là quá trình vận động, tiến triển theo hướng tăng lên [16 ].

Theo từ điển Bách khoa Việt Nam thì “phát triển là phạm trù triết học chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong thế giới. Phát triển là một thuộc tính của vật chất. Mọi sự vật và hiện tượng của hiện thực không tồn tại trong trạng thái khác nhau từ khi xuất hiện đến lúc tiêu vong. nguồn gốc của phát triển là sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” [17] Phát triển kinh tế được hiểu là quá trình tăng tiến về mọi mặt của nền kinh tế.

Phát triển kinh tế được xem như là quá trình biến đổi cả về lượng và về chất; nó là sự kết hợp một cách chặt chẽ quá trình hoàn thiện của hai vấn đề về kinh tế và xã hội ở mỗi quốc gia. Theo cách hiểu như vậy, nội dung của phát triển kinh tế được khái quát theo ba tiêu chí sau: Một là, sự gia tăng tổng lượng của cải trong mỗi nền kinh tế, theo đó, thu nhập bình quân trên một đầu người ngày càng được cải thiện. Đây là tiêu chí thể hiện quá trình biến đổi về lượng của nền kinh tế, là điều kiện cần để nâng cao mức sống vật chất của một quốc gia và thực hiện những mục tiêu khác của phát triển. Hai là, sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng gia tăng đóng góp của ngành công nghiệp chế tạo và dịch vụ.

Đây là tiêu thức phản ánh sự biến đổi về chất kinh tế của một quốc gia. 6 Ba là, sự thay đổi tích cực không ngừng trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội. Mục tiêu cuối cùng của sự phát triển kinh tế trong các quốc gia không phải là tăng trưởng hay chuyển dịch cơ cấu kinh tế, mà là việc xoá bỏ nghèo đói, suy dinh dưỡng, sự tăng lên của tuổi thọ bình quân, khả năng tiếp cận đến các dịch vụ y tế, nước sạch, trình độ dân trí giáo dục của quảng đại quần chúng nhân dân. Hoàn thiện các tiêu chí trên là sự thay đổi về chất xã hội của quá trình phát triển.

Khái niệm về phát triển bền vững Vào đầu thập kỷ 80 của thế kỷ XX, khái niệm “phát triển bền vững” lần đầu tiên được sử dụng trong chiến lược bảo tồn thế giới do Hiệp hội Bảo toàn thiên nhiên quốc tế, Quỹ Động vật hoang dã thế giới và Chương trình môi trường Liên hiệp quốc đề xuất. Tuy nhiên, khái niệm này chính thức được phổ biến rộng rãi trên thế giới từ năm 1987 sau khi ủy ban thế giới về Môi trường và Phát triển do bà G. Brundtland làm Chủ tịch sử dụng trong Báo cáo phúc trình mang tựa đề “Tương lai chung của chúng ta” (thường được gọi là Báo cáo Brundtland). Kể từ đó, khái niệm “phát triển bền vững” đã trở thành cơ sở để từng quốc gia xây dựng quan điểm, định hướng, giải pháp tháo gỡ những khó khăn, bế tắc trong các vấn đề phát triển.

Báo cáo Brundtland cũng mở đường cho Liên hiệp quốc tổ chức hai hội nghị quan trọng: Hội nghị Thượng đỉnh về Trái đất diễn ra năm 1992 tại Rio de Janeiro (Brazin) và Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về Phát triển bền vững diễn ra vào năm 2002 tại Johannesburg (Nam Phi). Theo Báo cáo Brundtland, phát triển bền vững là sự phát triển nhằm thỏa mãn những nhu cầu của hiện tại nhưng không gây phương hại tới khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Ở nước ta, khái niệm “phát triển bền vững” được biết đến, triển khai nghiên cứu lý luận bởi các nhà khoa học vào khoảng cuối thập kỷ 80 - đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX. Cùng với các nước trên thế giới, phát triển bền vững đã trở thành nhu cầu cấp bách và xu thế tất yếu trong tiến trình xây dựng, phát 7 triển đất nước ta theo xu hướng CNH, HĐH.

Tại Chỉ thị số 36-CT/TW ngày 25-6-1998 Về tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kỳ CNH, HĐH đất nước, Bộ Chính trị nhấn mạnh: “Bảo vệ môi trường là một nội dung cơ bản không thể tách rời trong đường lối. chủ trương và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của tất cả các cấp, các ngành, là cơ sở quan trọng bảo đảm phát triển bền vững, thực hiện thắng lợi sự nghiệp CNH, HĐH đất nước”. Quan điểm của Đảng ta về phát triển bền vững được nêu trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2001 - 2010 là: “Phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững, tăng trưởng kinh tế đi đôi với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường” (14). Đây là lần đầu tiên trục tam giác tăng trưởng kinh tế - thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội - bảo vệ môi trường với tư cách là những thành tố nằm trong mối liên hệ gắn kết chặt chẽ với nhau tạo nên sự phát triển bền vững được Đảng ta đề cập một cách cụ thể, rõ ràng và trở thành quan điểm chính thức của Đảng.

Đây là cơ sở lý luận để ngày 17-8-2004 Chính phủ ban hành “Định hướng chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam”. Nếu trong văn kiện Đại hội IX và X, Đảng ta chủ yếu đưa ra những quan điểm có tính chất định hướng cho sự phát triển bền vững đất nước thì tại Đại hội XI, quan điểm phát triển bền vững được thể hiện tập trung, xuyên suốt trong văn kiện Đại hội lần thứ XI của Đảng, từ Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH (bổ sung, phát triển năm 2011), Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011 - 2020 cho đến Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng; biểu hiện trên hầu hết các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, bảo vệ môi trường. Giữa phát triển nhanh và phát triển bền vững có mối quan hệ mật thiết với nhau: “Phát triển bền vững là cơ sở để phát triển nhanh, phát triển nhanh để tạo nguồn lực cho phát triển bền vững. Phát triển nhanh và bền vững phải luôn gắn chặt với nhau trong quy hoạch, kế hoạch và chính sách phát triển kinh tế - xã hội” [14].

Nội dung của phát triển bền vững Từ nội hàm khái niệm phát triển bền vững, rõ ràng là, để đạt được mục tiêu phát triển bền vững cần giải quyết hàng loạt các vấn đề thuộc ba lĩnh vực là Kinh tế-Xã hội-Môi trường. Thứ nhất, bền vững kinh tế. Mỗi nền kinh tế được coi là bền vững cần đạt được những yêu cầu sau: - Có tăng trưởng GDP và GDP/người đạt mức cao. Nước phát triển có thu nhập cao vẫn phải giữ nhịp độ tăng trưởng, nước càng nghèo, có thu nhập thấp càng phải tăng trưởng mức độ cao.

Các nước đang phát triển trong điều kiện hiện nay cần tăng trưởng GDP vào khoảng 5%/năm thì mới có thể xem có biểu hiện phát triển bền vững về kinh tế. - Trường hợp có tăng trưởng GDP cao nhưng mức GDP/người thấp thì vẫn coi là chưa đạt yêu cầu phát triển bền vững. - Cơ cấu GDP cũng là vấn đề cần xem xét. Chỉ khi tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ trong GDP cao hơn nông nghiệp thì tăng trưởng mới có thể đạt được bền vững.

- Tăng trưởng kinh tế phải là tăng trưởng có hiệu quả cao, không chấp nhận tăng trưởng bằng mọi giá. Thứ hai, bền vững về xã hội. Tính bền vững về phát triển xã hội ở mỗi quốc gia được đánh giá bằng các tiêu chí, như HDI, hệ số bình đẳng thu nhập, các chỉ tiêu về giáo dục, y tế, phúc lợi xã hội, hưởng thụ văn hóa. Ngoài ra, bền vững về xã hội là sự bảo đảm đời sống xã hội hài hòa; có sự bình đẳng giữa các giai tầng trong xã hội, bình đẳng giới; mức độ chênh lệch giàu nghèo không cao quá và có xu hướng gần lại; chênh lệch đời sống giữa các vùng miền không lớn.

Thứ ba, bền vững về môi trường. Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển nông nghiệp, du lịch; quá trình đô thị hóa, xây dựng nông thôn mới,. đều tác động đến môi trường và gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi 9 trường, điều kiện tự nhiên. Bền vững về môi trường là khi sử dụng các yếu tố tự nhiên đó, chất lượng môi trường sống của con người phải được bảo đảm.

Đó là bảo đảm sự trong sạch về không khí, nước, đất, không gian địa lý, cảnh quan. Chất lượng của các yếu tố trên luôn cần được coi trọng và thường xuyên được đánh giá kiểm định theo những tiêu chuẩn quốc gia hoặc quốc tế. Cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp bền vững 1. Khái niệm phát triển nông nghiệp bền vững Phát triển nông nghiệp bền vững là quá trình sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, phải bảo đảm được mục đích là kiến tạo một hệ thống bền vững kinh tế - xã hội - môi trường, nhằm thỏa mãn nhu cầu về phát triển nông nghiệp hiện tại mà không tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của phát triển trong tương lai và được xã hội chấp nhận.

Bền vững về kinh tế, là sản xuất nông nghiệp hướng đến chuỗi giá trị, hiệu quả đạt cao, làm ra nhiều sản phẩm có chất lượng, không những đáp ứng nhu cầu tiêu dùng, thức ăn chăn nuôi, dự trữ lương thực mà còn xuất khẩu ra thị trường quốc tế. Bền vững về xã hội, là một nền nông nghiệp phát triển bền vững phải đảm bảo cho người nông dân có đầy đủ công ăn việc làm, có thu nhập ổn định, đời sống vật chất và tinh thần ngày càng được nâng lên. Bền vững về môi trường, là mọi hoạt động sản xuất nông nghiệp không hủy hoại nguồn tài nguyên thiên nhiên và không gây ô nhiễm môi trường. Nội dung của phát triển nông nghiệp bền vững Nội dung phát triển nông nghiệp bền vững được thể hiện trên ba khía cạnh sau: nông nghiệp phát triển bền vững (NNPTBV) trên phương diện kinh tế; NNPTBV trên phương diện xã hội và nông nghiệp phát triển theo hướng bền vững trên phương diện bảo vệ môi trường.