Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐĂNG KÝ GIAO DỊCH BẢO ĐẢM VÀ PHÁP LUẬT VỀ ĐĂNG KÝ GIAO DỊCH BẢO ĐẢM TRONG HOẠT ĐỘNG CHO VAY CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐĂNG KÝ GIAO DỊCH BẢO ĐẢM 1. Khái niệm, đặc điểm và các hình thức đăng ký giao dịch bảo đảm 1. Khái niệm giao dịch bảo đảm và đăng ký giao dịch bảo đảm Khái niệm giao dịch bảo đảm - đối tượng của hoạt động đăng ký giao dịch bảo đảm Tại Việt Nam, lần đầu tiên khái niệm "giao dịch bảo đảm" đƣợc chính thức ghi nhận và quy định tại khoản 1 Điều 2 Nghị định số 165/1999/NĐ-CP ngày 19/11/1999 của Chính phủ về giao dịch bảo đảm.
Theo đó, thì giao dịch bảo đảm đƣợc hiểu là "hợp đồng cầm cố, thế chấp, bảo lãnh bằng tài sản theo đó Bên bảo đảm cam kết với bên nhận bảo đảm về việc dùng tài sản để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự". Trên cơ sở quy định tại nghị định này, thuật ngữ giao dịch bảo đảm đƣợc quy định và sử dụng rộng rãi tại các văn bản nhƣ: Nghị định số 178/1999/NĐ-CP của Chính phủ về bảo đảm tiền vay của các tổ chức tín dụng, Nghị định số 08/2000/NĐ-CP về giao dịch bảo đảm,… Trong BLDS, khái niệm "giao dịch bảo đảm" đƣợc quy định nghĩa là "giao dịch dân sự do các bên thỏa thuận hoặc pháp luật quy định về việc thực hiện biện pháp bảo đảm được quy định tại khoản 1 Điều 318 của Bộ luật này" [33, khoản 1 Điều 323], bao gồm các biện pháp: cầm cố, thế chấp tài sản, bảo lãnh, đặt cọc, ký cƣợc, ký quỹ, tín chấp). Nhƣ vậy, giao dịch bảo đảm là các giao dịch đƣợc xác lập nhằm tạo ra những "phương thức bảo đảm" cho việc thực hiện nghĩa vụ dân sự phát sinh từ các giao dịch dân sự (nhƣ hợp đồng tín dụng) và từ các căn cứ pháp lý khác nhƣ trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại. 13 Từ những phân tích nêu trên có thể hiểu "giao dịch bảo đảm" là sự thỏa thuận giữa Bên bảo đảm và bên nhận bảo đảm, theo đó Bên bảo đảm dùng tài sản của mình (tài sản bảo đảm) để đảm bảo cho việc thực hiện nghĩa vụ.
Trƣờng hợp bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng thỏa thuận, thì bên nhận bảo đảm có quyền xử lý tài sản bảo đảm để bảo đảm việc thực hiện nghĩa vụ. Khái niệm đăng ký giao dịch bảo đảm Dƣới giác độ là biện pháp nhằm công khai và minh bạch hóa tình trạng pháp lý của tài sản bảo đảm và lợi ích của việc đăng ký đối với các chủ thể có liên quan, thì đăng ký đƣợc hiểu là hoạt động của cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền ghi nhận và chứng thực về mặt pháp lý quyền sở hữu và các giao dịch bảo đảm theo nghĩa rộng của từ này. Trong những năm qua, đặc biệt từ năm 2000 đến nay, chế định về đăng ký giao dịch bảo đảm đã từng bƣớc đƣợc xây dựng và phát triển trong hệ thống các văn bản pháp luật quy định về lĩnh vực này. Tuy nhiên, cho đến thời điểm hiện tại, trong khoa học pháp lý Việt Nam vẫn chƣa có khái niệm chính thức về đăng ký giao dịch bảo đảm.
Song nhìn từ giác độ của pháp luật thực định, tại khoản 1, Điều 2 Nghị định số 83/2010/NĐ-CP quy định: "Đăng ký giao dịch bảo đảm là việc cơ quan đăng ký giao dịch bảo đảm ghi vào Sổ đăng ký giao dịch bảo đảm hoặc nhập vào cơ sở dữ liệu về giao dịch bảo đảm việc Bên bảo đảm dùng tài sản để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự đối với nhận bảo đảm" [20]. Hay nói cách khác, đăng ký giao dịch bảo đảm là việc một trong các bên tham gia quan hệ bảo đảm tiến hành đăng ký giao dịch bảo đảm bằng tài sản tại cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền, tránh việc chuyển dịch chủ sở hữu của tài sản trong thời gian đăng ký. Đối chiếu quy định nêu trên cho thấy, đăng ký giao dịch bảo đảm đƣợc thực hiện trên cơ sở hợp đồng bảo đảm, theo đó một bên (gọi là Bên bảo đảm) 14 cam kết với bên có quyền (gọi là bên nhận bảo đảm) về việc sẽ thực hiện một hoặc nhiều nghĩa vụ cụ thể đối với bên có quyền, nếu đến hạn mà nghĩa vụ đó không đƣợc ngƣời có nghĩa vụ thực hiện theo (các) hợp đồng đƣợc bảo đảm đã giao kết giữa các bên. Xét theo khía cạnh học thuật cũng nhƣ quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành (Điều 410 BLDS, Nghị định số 163/2006/NĐ-CP ngày 29/12/2006 của Chính phủ về giao dịch bảo đảm) về mối quan hệ hiệu lực của hai hợp đồng nêu trên, chúng ta thấy rằng: các hợp đồng này về bản chất là những hợp đồng độc lập, không hề ảnh hƣởng và chi phối đến hiệu lực của nhau, cho dù mục đích của việc thiết lập hợp đồng bảo đảm (thế chấp, bảo lãnh,…) là nhằm đảm bảo thực hiện nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng đƣợc bảo đảm (hợp đồng tín dụng,…).
"Và theo đó, nếu một trong hai hợp đồng này bị vô hiệu và/hoặc bị chấm dứt, hủy bỏ thì cũng không ảnh hưởng đến hiệu lực của hợp đồng còn lại" [1]. Điều này là khá hợp lý, vì nó giúp cho bên chủ nợ nói chung và các NHTM nói riêng bảo vệ đƣợc quyền, lợi ích của mình và tránh đƣợc những rủi ro, thiệt hại trong trƣờng hợp hợp đồng có nghĩa vụ đƣợc bảo đảm bị vô hiệu. Thêm vào đó, nếu đặt trong mối tƣơng quan với quan hệ dân sự thông thƣờng, chúng ta thấy rằng: các giao dịch dân sự đƣợc thiết lập dựa trên cơ sở sự thỏa thuận của các chủ thể có đầy đủ điều kiện luật định khi tham gia quan hệ dân sự, và nếu sự thỏa thuận này là hợp pháp thì nó chỉ có giá trị pháp lý ràng buộc các bên trong quan hệ đó, chứ không có hiệu lực pháp lý đối với bên thứ ba (ngƣời không phải là chủ thể tham gia quan hệ này). Các bên không thể viện dẫn việc xác lập giao dịch này để bảo vệ quyền của mình đối với một ngƣời thứ ba có liên quan nếu nhƣ có phát sinh tranh chấp.Vì thế, trên thực tế đã có một số trƣờng hợp, bên có nghĩa vụ dùng một tài sản đi cầm cố, thế chấp ở nhiều nơi khác nhau mà (các) bên nhận bảo đảm không thể biết đƣợc điều này.
Do đó, khi xảy ra tranh chấp rất khó xử lý, vì không thể xác định đƣợc thứ tự ƣu tiên thanh toán cho các chủ thể khi bán tài sản bảo đảm. Còn quan hệ đăng ký giao dịch bảo đảm đƣợc phát sinh giữa một bên là những chủ thể tham gia quan hệ bảo đảm với một bên là cơ quan nhà nƣớc có 15 thẩm quyền đăng ký giao dịch đó. Nội dung đăng ký chính là những điều khoản thỏa thuận của các bên trong giao dịch bảo đảm mà ngƣời yêu cầu đăng ký kê khai, thông báo cho cơ quan đăng ký với mục đích nhằm công khai hóa các giao dịch bảo đảm, từ đó xác lập giá trị pháp lý đối với ngƣời thứ ba về quyền ƣu tiên thanh toán của bên nhận bảo đảm với tài sản bảo đảm. Đồng thời tạo điều kiện để Nhà nƣớc quản lý hoạt động của các giao dịch bảo đảm, cung cấp thông tin cho các chủ thể có liên quan nhằm góp phần giảm bớt rủi ro, gian lận trong giao dịch kinh tế - dân sự đặc biệt là các giao dịch trên thị trƣờng tài chính, tín dụng - các giao dịch vay vốn mà NHTM là bên cho vay, qua đó làm cho môi trƣờng đầu tƣ trở nên hấp dẫn hơn.
Nhƣ vậy, với những ƣu điểm nêu trên cho thấy, việc đăng ký giao dịch bảo đảm sẽ mang lại nhiều quyền và lợi ích hợp pháp cho Bên nhận bảo đảm đặc biệt là các NHTM hơn so với giao dịch dân sự thông thƣờng không đƣợc đăng ký theo thủ tục này. Các đặc điểm về đăng ký giao dịch bảo đảm Với mục đích làm minh bạch hóa thông tin về giao dịch bảo đảm, tình trạng pháp lý của tài sản bảo đảm, hoạt động đăng ký giao dịch bảo đảm có những đặc điểm pháp lý nhƣ sau: Thứ nhất: Đăng ký giao dịch bảo đảm được thực hiện theo một trình tự, thủ tục do pháp luật quy định Pháp luật hiện hành quy định khác nhau về trình tự, thủ tục về đăng ký giao dịch bảo đảm bằng động sản và bất động sản. Tuy nhiên, mục tiêu chung của việc quy định này là vẫn là nhằm công khai hóa quyền lợi của Bên nhận bảo đảm đối với Bên bảo đảm. Đăng ký giao dịch bảo đảm không ghi nhận toàn bộ nội dung của giao dịch bảo đảm (thể hiện trong các Hợp đồng cầm cố, Hợp đồng thế chấp,…) mà chỉ ghi nhận những thông tin để làm rõ quyền của Bên nhận bảo đảm, nghĩa vụ của Bên bảo đảm và tài sản để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ là gì? 16 Ngoài ra, đăng ký giao dịch bảo đảm còn là một trong những cách thức làm phát sinh hiệu lực pháp lý đối với bên thứ ba.
Về vấn đề này, ở phần lớn các nƣớc có pháp luật về giao dịch bảo đảm hiện đại, một quyền lợi bảo đảm có giá trị và có thể thực thi không gắn kèm theo nó vị thế nào ƣu tiên đối với bên thứ ba trừ khi nó đƣợc "hoàn thiện" bằng một trong hai cách: đăng ký thông báo tại cơ quan đăng ký giao dịch bảo đảm, hoặc trực tiếp chiếm hữu, kiểm soát tài sản bảo đảm. Việc hoàn thiện lợi ích bảo đảm đƣợc hiểu là việc công bố công khai sự tồn tại của lợi ích bảo đảm cho ngƣời thứ ba đƣợc biết. Và điều này cũng đồng thời là căn cứ để xác định thứ tự ƣu tiên thanh toán của lợi ích bảo đảm so với các quyền, lợi ích khác liên quan đến tài sản bảo đảm. Trong trƣờng hợp có hai hay nhiều lợi ích bảo đảm liên quan đến tài sản bảo đảm, thì lợi ích bảo đảm nào đƣợc hoàn thiện trƣớc sẽ đƣợc ƣu tiên thực hiện.
Vì vậy, việc đăng ký giao dịch bảo đảm phải theo trình tự, thủ tục luật định là điều kiện cần thiết để bảo vệ quyền lợi của các bên trong giao dịch bảo đảm. Thứ hai: Đăng ký giao dịch bảo đảm là hoạt động dịch vụ công của Nhà nước Hiện nay, ở các nƣớc cơ quan đăng ký giao dịch bảo đảm nói chung và đăng ký bất động sản nói riêng là cơ quan độc lập với cơ quan quản lý nhà nƣớc về giao dịch bảo đảm hoặc bất động sản.
